Deprem izolatörü olarak da adlandırılan sismik izolatör; yapılara gelen deprem kaynaklı etkileri azaltarak yapıların orta şiddetli depremlerdeki hasarının önlenmesi ve çok şiddetli depremlerdeki hasarının da çok küçük boyutlara indirilmesine yarayan araçlardır. Çoğu uygulamada sismik izolasyon, yapıların altına yerleştirildiğinden bu sistemlere “taban izolasyonu” denilmektedir.

Sismik izolatörler yapıyı iki parçaya ayırarak deprem gibi dinamik yüklerin üst yapıya daha az oranda iletilmesini sağlar. Sismik izolatörlerde kullanılan malzemeler düşey yönde rijit(düşük deformasyon gösteren), yatay yönlerde ise esnek davranış gösterir. Çeşitli araştırmalar sismik izloasyonların, deprem kuvvetlerini 3 kat kadar azalttığını göstermektedir. Aşağıdaki şekilde gerçek bir deprem kaydı altında sismik izolatörlü ve izolatörsüz yapıların davranışlar gösterilmektedir.

Soldaki sabit tabanlı – izolatörsüz yapılar şekilden de görüldüğü üzere deprem etkisiyle büyük ve gittikçe artan yer değiştirmelere maruz kalırken izolatörlü diğer iki yapıda daha küçük ve yapı boyunca birbirine daha yakın yerdeğiştirmeler meydana gelmektedir. Ayrıca sismik izolatörlerin bünyesinde bulunan sönümleyici malzemeler yapıya etkiyen deprem enerjisinin büyük bölümünü sönümlemekte ve üst yapıda oluşacak hasarları engellemektedir. Sismik izolasyonsuz yapılarda ise bu şekilde ayrı bir sönümleme mekanizması bulunmadığından deprem enerjisinin büyük bölümü yapı hareketi sırasında meydana gelen hasarlar tarafından karşılanmaktadır. (Sismik izolasyon maliyeti)

Deprem esnasında izolatörlü yapıda büyük yer değiştirmeler izolatör seviyesinde olup, katlar arası yer değiştirmeler ve kat ivmeleri çok düşüktür; bina, içinde yaşayanlar ve eşyalar güvenliktedir.

Sismik izolasyonların genel olarak temel seviyesinde yapılması bu sistemleri taban izolasyonu olarak adlandırılmasına neden olmasına karşın izolasyon kolon altında, ortasında veya üstünde gibi farklı bölgelerde uygulanabilmektedir.

Tabandan deprem yalıtım malzemeleri uzun zamandır yaygın olarak kullanılan kontrol elemanlarıdır. Esnek bir tabakayla yapıyı zeminden ayırarak depreme karşı korurlar. Bu malzemeler sayesinde ana yapının periyodu önemli ölçüde artırılarak yer hareketinin ivmesini ve depremden kaynaklı kuvvetin etkisi azaltmış olur.

Sismik izolasyon uygulanan bir yapıda, sismik izolasyon uygulanmayan bir yapıya göre bina hakim periyodunda büyük bir artış meydana gelmektedir. Yalıtılmış yapının periyodu, yalıtılmamış yapının periyodu ile kıyaslanacak olursa yaklaşık olarak 3 kat gibi büyük bir farkın oluşmasına olanak sağlamaktadır. Periyot değerinde meydana gelen bu denli büyük bir artış ile yapının deplasman talebinde de büyük artışlar oluşmaktadır. Ancak söz konusu bu deplasman talebi, yapının sahip olduğu izolatörlerin mekanik özelliklerine de bağlıdır. Yapı tabanında
oluşan taban kesme kuvveti değerlerinin ise sismik izolatör kullanımı sonucu yaklaşık olarak %90’ a varan oranlarda azalmasına neden olmaktadır. Üstyapı deprem anında hareketi toplu bir halde yapabilecek bir hale gelmektedir. Böylece çok az göreli kat ötelemeleri oluşmaktadır. Bu durumda, sismik izolatör kullanılan bir yapıda üstyapının taşıyıcı sistemi için daha küçük kesitlerin tercih edilmesine imkan vermektedir. Ayrıca üstyapı, deprem anı ve sonrasında da içerisinde yaşayan insanların yapıyı tahliye etmesine gerek duymadan kesintisiz olarak kullanılmasına imkan vermektedir.

İzolatör-Deprem İzolatörü

Yirminci yüzyılın başlarındaki 1906 San Francisco Depremi ve yirminci yüzyılın sonlarındaki 1999 Kocaeli depremi gibi büyük depremler, bir çok can kaybı ve milyonlarca dolara mal olan hasarlara neden olmuştur. Deprem bilinci gelişmiş ülkelerde orta büyüklükteki binalara “Sismik izolasyon” diye adlandırılan yeni bir teknoloji uygulanmaktadır. Bu teknoloji, yapıyı temelinden ayırma prensibine dayanmakla birlikte, yapıya gelen deprem yer hareketini büyük ölçüde azaltarak yüksek deprem güvenliği sağlamaktadır.

Örneğin bir sismik izolasyon sistemi kauçuk ve çelik sönümleyiciler ile kurşun çekirdekten oluşmaktadır. Bu sismik izolasyon elemanları, her kolonun alt noktası ile kolon temeli arasına yerleştirilebilir ve zeminden yapıya gelen deprem hareketlerini bu seviyede absorbe ederler. Binaya daha az kuvvetler gelir ve bina bir rijit cisim hareketi yapar. Bunun sonucunda bina içindeki eşya ve hassas cihazlar bu titreşimlerden zarar görmez. Sonuç olarak bina kontrollü bir hareket yapar ve hasarlar en alt seviyeye düşer. Sismik izolasyon, bir depremden sonra iş kaybını minimumda tutarken, insan hayatını da korur ve ekonomik kayıpları en aza indirger. Geleneksel inşaatlarda deprem esnasında rölatif kat deplasmanları özellikle alt katlarda olmak üzere ve ivmeler üst katlarda olmak üzere yüksek değerler alabilmektedir. İvmeler üst katlarda artarak büyür ve zararlı titreşimler oluşur. Katlar arası yerdeğiştirmeler kalıcı olabilir.

Günümüzde, deprem izolasyonu genellikle şiddetli depremlerde kısmen de olsa hasarın istenmediği, önem derecesi yüksek yapılarda uygulanmaktadır. Hastane, okul, acil yardım merkezleri, itfaiye, emniyet ve askeri birimlere ait binalar, haberleşme ve enerji dağıtım merkezleri gibi kuvvetli bir depremden sonra ayakta kalması zaruri yapılar ile nükleer enerji santralleri gibi yüksek güvenlikli yapılması gereken yapılar veya tarihi değeri yüksek olan müze ve benzeri yapılar bu sistemin en yaygın uygulandığı yapılardır.

Sismik izolasyon sistemlerinin kullanıldığı diğer yapı türlerinden birisi de yeterli sünekliğe sahip olmayan gevrek yapılardır. Eklemeler yapılarak güçlendirmenin veya onarımın zor olduğu tarihi yapıların onarım ve güçlendirilmesinde sismik izolasyon uygulamaları büyük bir başarıyla uygulanmaktadır. Buna ek olarak, sismik yalıtım yaklaşımı deprem riski yüksek bölgelerdeki bulunan pek çok yapı tipine uygulanabilir. Kullanılması uygun olmayan durumlar aşağıda belirtilmiştir.

Sismik İzolatör Ne İşe Yarar?

Sismik izolatörlerin işlevi; en basit anlatımla deprem kuvvetinin bu izolatörlerin üzerindeki yapılara etkisini, dolayısıyla da bu sebeple oluşlacak sarsıntıları olabildiğince azaltmaktır. Bu nedenle deprem izolatörlerinin yararları bu ana faydalar doğrultusunda türetilebilir.

Depremin kendisini kontrol edemiyoruz, ancak hareketlerin temelden yukarıdaki yapıya aktarılmasını engelleyerek yapıya yaptığı talebi değiştirebiliyoruz. Bu nedenle, izolasyonu kullanmanın birincil nedeni, deprem etkilerini azaltmaktır. Doğal olarak, izolasyonla ilgili bir maliyet vardır ve bu nedenle, yalnızca faydalar bu maliyeti aştığında kullanımı mantıklıdır. Ve elbette, maliyet fayda oranı, depreme dayanıklılığı sağlamak için alternatif önlemlerden elde edilenden daha çekici olmalıdır.

Sismik izolatörün çalışma prensibini aşağıdaki görselden anlamak daha kolay olacaktır.

1. Önemli yapılarda deprem sarsınıtısı kaynaklı, hizmetlerin duraksaması ya da durması engellenir. Sarsıntı ve dinamik etkilerden zarar alacak hassas cihazların arızalanması, ya da elektrik, sıhhi, gaz tesisatlarının hizmetlere, yapıya ve çevreye vereceği zarar engellenir.
2. Sismik izolatörler yapıyı kalıcı ve büyük hasarlara karşı korur.
3. İç ve dış mekanlarda araç, gereç, makina, mobilya gibi eşyaların düşmesi ve devrilmesini engeller ve bu sebeple oluşacak can ve mal hasarlarının önüne geçer.
4. Sismik izolatörlü binalar büyük depremlerden sonra dahi ayakta kalabilmektedir.
5. Deprem sonrası, yaraların sarılması ve acil durum işlemlerinin güvenli bir ortamda sürdürülebilmesini sağlar. Aynı zamanda deprem korkusu ve psikolojik travmalara karşı güven hissi verme etkisiyle destek olur.
6. Yapıda mesnet izolatör-sismik izolatörlerin kullanılmasıyla üst yapıya daha düşük deprem kuvvetlerinin etkimesi sağlanacağından, daha düşük boyutlarda yapı eleman boyutlarına ihtiyaç duyulur. Bu da malzeme ve işçilik giderlerinden tasarruf edilmesi manasına gelmektedir.
7. Olası bir hasar durumunda, izolatörsüz binalara oranla çok daha düşük boyutta hasarlarla karşılaşılacağından, deprem sonrası onarım ve güçlendirme işlemleri ile bu işlemlerin maliyetleri kısıtlı olacaktır.

Sismik İzolatörlerin Avantajları ve Dezavantajları

Sismik izolatörler ülkemizde yeni yeni yaygınlaşamaya başlamıştır. Her izolasyon sisteminin avantajları olduğu gibi dezavantajları da bulunmaktadır, bundan dolayı amacına uygun sistemin seçilmesi büyük önem arz etmektedir. Sismik izolatörlerin avantajları aşağıdaki gibi sıralanabilir;

• Depremlerde can güvenliğinin artması,
• Taşıyıcı yapıda hasarların en aza indirilmesi,
• Bina içerisindeki ekipmanların korunması (hastanelerdeki cihazların korunması, yeniden yapılması mümkün olmayan tarihi eser ve yapıların korunması, nükleer reaktör ve rafinelerin korunması)
• Deprem sonrası hemen kullanım ile iş kaybının ve ekonominin etkilenmemesi,
• Ulaşım yapıları olan köprü viyadük gibi yapıların sürekliliği,
• Göreli kat ivmesinin azalması olarak sıralanabilir.

Sismik izolatörlerin bu gibi avantajlarının yanı sıra oldukça sınırlı dezavantajları bulunmaktadır. Örneğin yapının tasarlanan depremden büyük bir depreme maruz kalması durumunda izolatörlerde kopma ile birlikte kalıcı hasarlar olabilmektedir. Ayrıca sismik izolatörlerin maliyetinin yüksek olması ile birlikte yapıda uygulanması gereken ekstra bodrum maliyeti ve temel kazılarının daha derin olması, temelin etrafının yapının deplasman yapabilmesi için istinat duvarları ile çevrilmesi, izolatörlü yapıda kullanılması gereken kanalizasyon, su, elektrik, doğalgaz gibi sistemlerin farklı şekilde yapılması izolasyonlu yapıların maliyet kalemlerini arttırmaktadır.

İzolasyon sistemleri yapıların periyotlarını uzattığı için yumuşak zeminler üzerine inşaa edilmiş yapılar için zararlıdır. Yumuşak zeminlerde deprem izolatörleri konularak yapı periyodunun artırılması durumunda yapıya gelecek deprem yükü artacaktır. Ayrıca bitişik nizam yapılarda sismik izolasyon uygulaması uygun değildir

Deprem İzolatörleri Nerelerde Kullanılır? Sismik İzolatörler Hangi Binalarda Kullanılır?

Deprem izolasyonu sistemleri, deprem ya da diğer yanal etkilere karşı önlem alınması gereken ya da istenen hemen hemen tüm yapılara uygulanabilecektir. Fakat şu an yaygın olarak kullanılan sismik izolatörler, özellikle yüksek periyotlu, yüksek binalarda çeşitli nedenlerden dolayı kullanılamamaktadır. Fakat yüksek yapılar için de izolatörlerden öte farklı sönümleyici araçlar ve yöntemler kullanılarak gerekli önlemler alınabilmektedir.

Türkiye için kullanımı neredeyse yeni başlayan ve sismik izolasyonlar hakkında yoğun araştırma ve geliştirme çalışmaları devam etmektedir. Deprem izolatörleri, gelecekte yapılarda meydana gelen deprem kaynaklı hasarların önlenmesindeki ana çözüm yöntemi olarak düşünülmektedir.

Sismik İzolatör Maliyeti Ne Kadar? Sismik İzolatör Fiyatı

Yukarıda da bahsedildiği üzere sismik izolatörler ülkemiz için yeni sayılacak bir teknolojidir. Her ne kadar geçmiş yıllarda kullanım örneklerine rastlasak da, bu malzemeler geçmişte, hatta şu an hala büyük bir bölümü yurt dışından sağlandığı için maliyetleri yüksekti. Fakat ülkemizde de üretilmeye başlanması, sürekli olarak geliştirme ve iyileştirme işlemlerinin çalışılması nedeniyle her geçen gün sismik izolatör fiyatları düşecek ve her türlü yapı için uygulanabilir bir hal alacaktır.

Bir çalışmada sismik izolatör uygulamasının, taşıyıcı sistem maliyetindeki azalışı bu grafikle belirtilmiş. (İzolatör maliyeti dahil değil). Uygulama sayesinde, yaklaşık karkas maliyetinini ortalama %20’si gibi bir maliyet azalışı elde edilmiş. (Kaynak: Esra ÖZER-GELENEKSEL VE TABAN İZOLATÖRLÜ BETONARME BİNALARIN SİSMİK DAVRANIŞLARININ KARŞILAŞTIRILMASI)

Her yapının ve zeminin kendisine göre bir karakteristiği ve davranışı vardır. Sismik izolatör maliyetlerinden bahsedebilmek için bir genelleme yapmak yanlış olacaktır. Çünkü her yapıya gereken sismik izolatör yöntemi, sayısı ve bu izolatörlerin her birinin özellikleri maliyeti asıl belirleyici unsurlardır. Sayfanın ilerleyen bölümlerinde izolatör çeşitlerinden ayrıca bahsedilecektir. Yapıdaki  kat ve kolon adedi, deprem bölgesi, zemin özellikleri ve birçok diğer özellikler yapıda kullanılacak deprem izolatörü fiyatlarını ve özelliklerini değiştirecektir.

“Sismik izolatör ne kadar?” sorusunun en doğru yanıtı ilgili yapıda yapılacak analiz ve değerlendirmeler sonucu verilebilmektedir. Fakat sismik izolatör maliyetinin direkt bu işleme harcanacak tutar olarak düşünülmesi yanlış olacaktır. Zira yukarıda Sismik İzolatör Ne İşe Yarar? bölümünde de değinildiği üzere, bu yöntemlerin kullanılması sonucu, yapı inşaat malzeme ve işçilik giderleri düşeceğinden, sismik izolatör özelinde düşünmek yerine yapının komple deprem izolatörlü hali ile deprem izolatörsüz hali karşılaştırılmalıdır.

Sismik İzolasyon Yönteminin Uygulamalarındaki Zorluklar

• İzolasyonlu yapının alt ve üst seviyesi arasındaki yer değiştirmelerin yapının servis ömrü boyunca sağlanmalıdır.
• Süneklik oranı yüksek, yapı periyodu yüksek olup rezonans riski taşımayan yapılara uygulanmasının yapıya yeterli etkisi yoktur.
• Yapının yükseklik ve genişlik oranındaki büyük fark devirici momentlerin artmasına ve yapının düşey yönde hareket etme riskini ortaya çıkarmaktadır. Bu durum izolatörlerin yüksek yapılarda kullanımını zorlaştırmaktadır.

Sismik izolatörlü yapılarda beklenen maksimum yer değiştirmeye göre binanın hareket edebileceği boşluk bırakılmalıdır. Toprak altında bırakılacak sismik boşluklarda sistem istinat duvarı ile korunmalı yapının tüm servis ömrü boyunca bu bölgeye su, toprak gibi yabancı maddelerin dolmasını engellemek için gerekli tedbirler alınmalıdır. Ayrıca yapıya dışarıdan bağlanacak olan su, doğalgaz, elektrik ve kanalizasyon gibi sistemlerin ek yerlerinin esnek olarak dizayn edilmelidir.

Sismik İzolatörler Nerelere Yerleştirilir

Yapılarda sismik izolasyon genel itibari ile kolon alt bölgesinden yapılmaktadır. Bu durumda yapının içerisinde bulunan merdiven gibi sistemler servisine devam edebilmektedir. Ancak izolatör kolon ortası ve kolon üstünde uygulandığında bina içi ulaşım sistemlerinde gerekli önlemler alınmalıdır. Aynı şekilde izolasyon seviyesinde bulunan kapı, duvar gibi sistemlerinde alt ve üst yapı arasındaki ötelenmeyi karşılayacak şekilde tasarlanmalıdır. Bunların yanı sıra izolatörlerin görünmeyen bir alanda veya bodrumda konumlandırılması seçeneği vardır. Bu seçenek ile izolatörlerin bakım ve olası değişiminin yapılması kolaylaşır. Ancak bu durum ek kat maliyetine, istinat duvarı maliyetine ve kazı maliyetlerine neden olmaktadır.

Sismik İzolatör Çeşitleri

Sismik izolasyon sistemleri 3 ana başlıkta toplanabilir. Bu ana başlıklar ve alt başlıkları şu şekildedir.

1. Elastomerik mesnetli sismik izolasyon  sistemleri
   1. Düşük sönümlü kauçuk tip mesnetler (LDRB)
   2. Yüksek sönümlü kauçuk tip mesnetler (HDRB)
   3. Kurşun çekirdekli kauçuk tip mesnetler (LRB)
2. Kayma esaslı sismik izolasyon sistemleri
   1. Sürtünmeli sarkaç sistem (FPS)
   2. Esnek sürtünmeli taban izolasyon sistemi (R-FBI)
3. Kauçuk- kayıcı sismik izolasyon sistemleri
   1. Fransa elektrik kurumu sistemleri (EDF)
   2. EERC birleşik sistemleri

Sismik izolatör maliyeti

Ülkemizde gelişmiş ülkelerde olduğu gibi karayolu üstyapısı esnek kaplama olarak tasarlanmakta ve uygulanmaktadır. Esnek kaplamalar, daha düşük trafik yoğunluğuna sahip yollar için sathi kaplama, ancak daha yüksek trafiğe sahip yollar için bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama olarak inşa edilmektedir. Bitüm ve agrega karışımından meydana gelen bitümlü sıcak karışım kaplamalar genellikle binder ve aşınma tabakasından oluşmaktadır. Kaplama tabakasının genel olarak düzgün bir yuvarlanma yüzeyi oluşturmak ve üzerine gelen yükleri alt tabakalara iletmek gibi görevleri mevcuttur. Bitümlü sıcak karışım kaplamalar yüksek standartlı yol üstyapısı olarak tasarlanmakta ve genel olarak standart dingil yükü sayısı 3×106 ’dan yüksek olan yollar için uygulanmaktadır

Bitümlü sıcak karışımlar, içerisinde bitüm, agrega ve havanın bulunduğu üç fazlı bir oluşumdan meydana gelmektedir. Bu oluşumda agrega katı fazı, bitüm sıvı fazı ve boşluklar gaz fazı temsil eder. Bu oluşumun içerisindeki bitüm, viskoelastik ve termoplastik bir yapı malzemedir. Viskoelastik yapı malzemelerinde gerilme-şekil değiştirme arasındaki ilişkisi zamana bağlı olarak değişmektedir. Viskoelastik yapı malzemeler yüksek hızdaki yüklemelerde daha yüksek mukavemet ve elastik bir davranış sergilerken, düşük hızdaki yüklemelerde daha düşük mukavemet ve viskoz bir davranış sergilerler. Termoplastik yapı malzemelerinde ise gerilme-şekil değiştirme ilişkisi sıcaklığa bağlı olarak değişmektedir. Termoplastik yapı malzemeleri yüksek sıcaklıkta daha düşük mukavemet, düşük sıcaklıkta ise daha yüksek mukavemet sergilerler. Bitümün kendine has bu yapısı, bitümlü sıcak karışımlara yansıyarak kaplamaların mekanik özellikleri üzerinde önemli değişiklikler yapmaktadır.

Esnek yol kaplamaları farklı yapıya sahip tabakalardan oluşmaktadır. Aşağıdaki şekilde esnek üstyapıyı oluşturan katmanlar görülmektedir. Esnek üstyapıdaki bitümlü kaplama aşınma ve binder tabakası olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Aşınma tabakası, binder tabakasının üstünde bulunan ve üstyapının en üst tabakasını teşkil eden bitümlü sıcak karışım tabakasıdır. Binder tabakası, temel tabakası üstünde bulunan bitümlü sıcak karışım tabakasıdır.

Kaplama tabakasının asıl görevi, taşıtlardan gelen yükleri taşımak, trafiğin aşındırma ve iklim şartlarının ayrıştırıcı etkisine karşı koymak ve konforlu bir sürüş sağlamaktır. Şekilde görüldüğü gibi, esnek kaplamanın en üst tabakasını teşkil eden aşınma tabakası, gerilmelerin en yüksek olduğu tabakadır. Bu sebeple aşınma tabakasında kullanılacak malzemelerin diğer tabakalara kıyasla daha iyi fiziksel ve mekanik özellikleri barındırması gerekir. Temel tabakası, alttemelin üstüne hesaplamalarla belirlenen kalınlıkta inşa edilen, belirli fiziksel donanımlara sahip malzemelerle inşa edilen görevleri drenajı sağlamak ve don etkisini engellemek olan bir üstyapı tabakasıdır. Alttemel tabakası ise, taban zemininin üstüne teşkil edilen bir üstyapı tabakasıdır. Temel ve alttemel tabakasının esas vazifesi, yüzeyde oluşan yükleri dağıtmak ve böylece tabanda oluşabilecek kesme ve oturma deformasyonlarını önlemektir.

Bitümlü sıcak karışımlar, agrega ve bitümlü bağlayıcının sıcak olarak asfalt plentinde karıştırılıp yola serildikten sonra belirli bir sıcaklıkta sıkıştırılmasıyla inşa edilirler. Bitümlü sıcak karışımlar; aşınma, binder, bitümlü temel tabakalarında kullanılır. Sıcaklık artırılarak bitümlü bağlayıcı agrega ile karıştırılır. Sonuçta oluşan karışım soğuduğunda oldukça dayanıklı ve katı bir yapı malzemesi olur. Trafik yüklerinin meydana getirdiği gerilmeler ve çevresel faktörlere çok maruz kaldıkları için temel ve alttemel tabakalarına kıyasla daha durabil ve stabil olmaları gerekir. Bu tabakalar ayrıca seyahat esnasında düzgün ve pürüzsüz yüzeyleriyle sürüş konforunu ve sürtünme dirençleriyle sürüş güvenliğinden ödün vermemeli, trafiğin ve çevrenin neden olduğu aşınma ve deformasyonlara direnç göstermelidirler. Bu kaplamalar kalıcı deformasyona izin vermeden yükleri, alt tabakalara ve taban zeminine emniyetle intikal ettirebilmelidir.

Bitümlü Sıcak Karışımların Fiziksel ve Mekanik Özellikleri ile ilgili kapsamlı yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.

Yüksek standartlı otoyollar, karayolları ve havaalanlarında teşkil edilecek esnek kaplamalarda bitümlü sıcak karışımlar (asfalt betonu) uygulanmaktadır. Esnek kaplamalarda kullanılan sıcak karışımlar, üretimdeki agrega gradasyonu ve hizmet gayesine bağlı olarak 4 farklı şekilde sınıflandırılmaktadır.

1. Açık Gradasyonlu Sıcak Karışımlar
2. Kesikli Gradasyonlu Sıcak Karışımlar
3. Yoğun Gradasyonlu Sıcak Karışımlar
4. Harç Tipi Karışımlar

1. Açık Gradasyonlu Sıcak Karışımlar

İçerik olarak ince agregası az ve boşluk oranı fazladır. Poroz (geçirimli) asfalt açık gradasyonlu sıcak karışımlara örnek verilebilir. Poroz asfalt; bitüm, çakıl ve kırma taştan oluşan, içindeki boşluk miktarı fazla olan, yolun yüzeyinde bulunan yağmur suyu veya eriyen kar suyunun drenaj tesisine ulaştıran ya da suyun taban zeminine sızmasından önce üstyapı içinde geçici olarak muhafaza edilmesine olanak veren bir kaplama türüdür. Kaplamada muhafaza edilen sular, kaplama dışına atılmaktadır.

2. Kesikli Gradasyonlu Sıcak Karışımlar

Agrega oranı bazı elek aralıklarında fazla bazı elek aralıklarında çok düşük ya da hiç yoktur. Bu tip sıcak karışımlar pürüzlü bir yüzey meydana getirirler. Bunlara, taş mastik asfalt (TMA) örnek olarak gösterilebilir. Bu tür karışımlarda sağlanan agrega iskeletiyle yüksek mukavemetli, tekerlek izi oluşumuna karşı dirençli bir kaplama elde edilirken uygun sıkıştırılmaları durumunda yüksek bitüm oranı nedeni ile durabiliteleri çok yüksek esnek kaplamalar üretilmiş olur. Boşluk oranı yaklaşık %3-4 civarında olan TMA doğru hesaplanıp üretildiğinde uzun ömürlü, dayanıklı ve stabilitesi yüksek bir kaplamadır.

3. Yoğun Gradasyonlu Sıcak Karışımlar

Agrega gradasyonu az boşluk verecek biçimde süreklilik arz eder. Yoğun gradasyonlu sıcak karışımların boşluk oranı %3-6 arasındadır. Yüzey pürüzlülüğü, yoğun olmasından dolayı düşüktür. Yoğun gradasyonlu sıcak karışımlarda, agrega gradasyonunun sürekliliği olması nedeniyle, agregalar arasındaki boşluk miktarı düşük olmakta, dolayısıyla ince bitüm film tabakası yüzünden durabilite değerleri düşük çıkmaktadır. Ülkemizde binder tabakasında en çok tercih edilen bitümlü sıcak karışım çeşididir.

4. Harç Tipi Karışımlar

İnce agrega oranı fazladır ve kaba agrega ince agregalı bağlayıcı içerisinde dağılmış haldedir. Bu tür karışımlarda boşluk ve pürüzlülük miktarı azdır. Bilhassa köprülerde kullanılan beton veya çelik yapılar üstüne inşa edilen ve neredeyse boşluksuz olan asfalt tabakasıdır. Tüm bu özellikleri onu su geçirmez yapmaktadır. Karışım 200-250°C arasındaki sıcaklıkta uygulanmaktadır. Diğer bir ismi ise mastik asfalt karışımdır. Mastik asfalt karışımında bitüm, kaba agrega, kum, filler ve taş tozu kullanılmaktadır. Mastik karışım köprülere koruyucu tabaka olarak serilir ve böylelikle köprüde kullanılan çeliği elverişsiz hava koşullarından muhafaza eder.

4 farklı sıcak karışım aşağıda görüldüğü gibi dane dağılımı, boşluk oranı, bitüm miktarı ve yüzey dokuları bakımından farklılık arz eder.

Kaynaklar:
Zülfükar AKSAĞAN-ATIK LASTİKLERDEN ELDE EDİLEN SİYAH KARBONUN BİTÜM VE BİTÜMLÜ SICAK KARIŞIMLARA ETKİSİ
Yunus ERKUŞ-ÜÇ FARKLI KATKININ BİRLİKTE KULLANIMININ BİTÜMÜN VE BİTÜMLÜ SICAK KARIŞIMLARIN ÖZELLİKLERİNE OLAN ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI
Abdullah DEMİRBAĞ-FARKLI ELASTOMERLERDEN ELDE EDİLEN MODİFİYE BİTÜMLÜ BAĞLAYICILARIN KISA DÖNEM YAŞLANDIRMADAN ÖNCE VE SONRA REOLOJİK ÖZELLİKLERİNİN İNCELENMESİ

Doğada magnezyum elementi içeren 60’tan fazla mineral bulunmasına rağmen bunlardan sadece birkaç tanesinin ticari önemi bulunmaktadır. Bu fazlardan en önemlisi ve magnezyum kaynağı olarak kullanılan faz manyezit (MgCO3) olup, yaklaşık olarak %28,8 Mg, %14,3 C ve %56,9 O veya %47,8’lik MgO %52,2 CO2 ‘den oluşur ve önemli bir endüstriyel mineraldir. Kalsine edilerek magnesia (MgO) dönüştürülen manyezit bu ürünün kaynağını teşkil eder. Önemli karbonat minerallerinden biri olan manyezit fazının yukarıda verilen ana bileşenlerin yanında kristal yapısında önemli miktarlarda Si, Al, Fe vs. türü elementler de bulunabilir. Magnezyum elementi kendi minerallerinin yanında deniz, tuzlu ve acı göl sularında da önemli miktarlarda bulunmakta olup özellikle metalik magnezyum elde edilmesi için önemli bir diğer kaynağı oluştururlar.

Manyezit mineralinin önemli fiziksel özelikleri şunlardır:

•Renk: kimyasal içerik ve renklendirici elementlerin varlığına bağlı olarak beyaz (saf), gri, sarı veya kahverenginde,
•Parlaklık: camsı (vitröz),
•Kristal şekli: trigonal,
•Dilinim: üç yönde mükemmel,
•Kırılma: konkoidal,
•Sertlik: 3,5–4,5,
•Yoğunluk: 3,0 g/cm3,
•Çizgi rengi: beyaz,
•Beraber bulunan mineraller: kalsit, dolomit, aragonit, stronsiyanit ve serpantin,
•Diğer karakteristik özellikleri: sadece sıcak seyreltik hidroklorik asitle tepkime verir,
•Arazideki ayırt edici özeliği: konkoidal kırılma, karnabahara benzer görünümü ve asitle reaksiyonu.

Manyezitin endüstrideki kullanımı içerdiği Fe, Ca, Al ve Si gibi bileşenlerin miktarına bağlıdır. Doğada özellikle Mn, Fe ile Mg elementlerinin iyon yarıçapları (0,83 ve 0,75 Å) birbirine yakın büyüklükte olmasından kaynaklanan bir beraberlik söz konusudur. Manyezit yataklarında MgCO3 oluşumu esnasında sıkça değişik miktarlarda demir içeren ferroan manyezit mineralleri olarak isimlendirilen Breunnerit (Mg, Fe)CO3, Mesitinspat (Mg, Fe)CO3, Pistomeisit (Mg, Fe)CO3 fazlar ile sadece demir içeren Siderit (FeCO3) bulunmaktadır. Ayrıca bazı ince (kripto) kristalin veya kaba taneli cevherleşmelerde Hematit (Fe2O3) mineraline ince kırmızı pigmentler şeklinde rastlanılır ki, bu durum cevherleşme esnasında ve cevherleşmeyi sağlayan çözeltilerin oksitleyici karakterde olan bir ortamda meydana geldiğine işaret eder. Manyezitin kristal yapısına Ca elementinin girmesi iyon yarıçapı farkı nedeniyle imkânsızdır ancak bazen hammaddenin analizlerinde Ca, Si ve Al elementlerine rastlanılır. Bu bileşenler ve miktarları büyük bir olasılıkla manyezitle beraber oluşan veya bulunan Dolomit, Kuvars, Kalsedon, Talk ile Kil minerallerinden kaynaklanmaktadır.

Manyezit Kullanım Alanları

Manyezit minerali ve bundan oluşan jeolojik malzemenin ham olarak kullanımı yok denecek kadar azdır. Manyezit genellikle magnezyum oksitte (magnesia: MgO) dönüştürülerek kullanılır ve bu dönüşüm hammaddenin değişik ısılara maruz bırakılmasıyla yapılır. Bunlardan birincisi kostik kalsine manyezit (CCM, caustic calcined magnesia) olarak adlandırılan türüdür.

Bu malzemenin üretimi için belirli tane boyutuna getirilmiş ham manyezit 700 ile 1050 °C arasındaki ısılara maruz bırakılarak elde edilir. Bol gözenekli ve reaktif olan bu ürün atık suların ve baca gazlarının (kükürt giderme işlemi) temizlenmesinde kullanılır. 1000-1500°C deki ısıl işlemlere tabi tutularak elde edilen kostik kalsine manyezit biraz daha az gözenekli, daha yoğun ve daha az reaktiftir. Ham manyezitin 1600 ile >2000°C ısıtılması ile sinter manyezit (Sinter magnesia veya DBM dead burned magnesia) elde edilir. Ham veya daha önce sinter manyezite dönüştürülen malzemenin elektrik ark fırınlarında 2800°C’den daha yüksek ısılarda eritilmesiyle elde edilen ürün ise eritilmiş manyezit (FM, fused magnesia) olarak isimlendirilir.

Magnesia ürünün en önemli özellikleri sırasıyla:

• Yüksek ergime sıcaklığına sahip olma (2800°C),
• Bazik cüruflardan etkilenmeme veya kimyasal reaksiyona girmeme,
• Yüksek termal iletkenliğe sahip olma,
• Yüksek termal genleşme katsayısı (13,5*10-6 / °C) sahip olma
• Düşük termal şok direnci göstermedir.

Değişik ısıl işlemlerden geçirilerek elde edilen manyezitin %80’den fazlası demir çelik, çimento ve cam sanayide kullanılan fırınların astarlanmasında (refrakter malzeme ısıya dayanıklı tuğla ve çimento) tüketilir. Bunun dışında Mg-metali Al, Ti elementleriyle beraber hafif metal alaşımların elde edilmesinde tüketilir. Bu iki önemli alan dışında çimento (sorel çimentosu), kâğıt, lastik, plastik, gıda, gübre, kozmetik ve farklı kimyasalların elde edilmesinde de ısıl işleme tabi tutulmuş manyezit kullanılmaktadır. Ayrıca son yıllarda havaya salınan SOx gazlarının desülfürüzasyon ve endüstrileşme sonucu ortaya çıkan baca gazlarının neden olduğu asidik toprakların pH’nın bazikleştirilmesinde de yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Bu tür uygulamaların dışında işlem görmüş olan manyezit son yıllarda endüstrinin ürettiği atık suların temizlenmesinde de kullanılmaktadır. Ülkemizde hem kriptokristalin(jel) hem de iri kristalli (spatmagnesite-sedimanter) cevherleşmeleri bulunmaktadır. Sedimanter tip yataklar Denizli ili sınırları içerisinde bulunurken, cevherleşmelerin büyük bir kısmını oluşturan jel tipi yataklar Konya, Kütahya, Eskişehir, Balıkesir, Bursa, Bilecik, Ankara, Mersin ve Erzincan’da yer almaktadırlar. Konya, Kütahya ve Eskişehir üçgenindeki yataklar hem rezerv açısından hem de kalite açısından (düşük Fe, Si, Ca ve Al içerikli) özellikle sinter manyezit, örneğin bazik fırın tuğlası ve harç üretimi (refrakter malzeme) için uygun özelliktedirler. Doğada değişik şekillerde cevherleşmeler oluşturan manyezit maden yatağında delme ve patlatma yöntemiyle belirli bir boyuta getirildikten sonra, ilk aşamada elle ayıklama (tavuklama ve triyaj) şeklinde zenginleştirilir. Küçük tane boyutuna sahip olan ham manyezitin yan kayacı oluşturan demir içerikli (serpantin vs.) minerallerden ayırma işlemi ise genellikle kuru veya yaş manyetik seperatör yardımı ile gerçekleştirilir.

Doğada Manyezit minerali dışında önemli miktarda Mg elementi içeren mineraller bulunmaktadır. Bunlardan en önemlileri sırasıyla Dolomit CaMg(CO3) agrega, kimya endüstrisinde; Brusit Mg(OH)2 kostik ve sinter manyezit üretiminde; Olivin (Mg, Fe)2SiO4 ısı depolayıcı ürün ile refrakter sanayinde; Talk Mg3Si4O10(OH)2 kozmetik, kâğıt ve plastik sanayinde kullanılan diğer minerallerdir. Manyezit mineralinin veya hammaddesinin önemli kullanım alanları topluca aşağıdaki şekilde verilmiştir.

Horasan olarak adlandırılan, pişirilmiş kilden üretilmiş ve kırılarak agrega haline getirilmiş tuğla, kiremit, çömlek vb. parçacıkların belirli oranlarda hava kireci ve su ile karıştırılmasıyla üretilen harca horasan harcı ismi verilmektedir.

Romalılar ve Bizans döneminde bu harca “Roman harcı” denmiştir. Daha sonralarda renginden ve dokusundan dolayı horasan topraklarına benzediği için Selçuklu ve Osmanlı mimarisinde “Horasan harcı” adıyla anılmıştır. Horasan harcı pişmiş kil kullanılarak hazırlanan bir kireç harcı olarak da tanımlanabilir. Bu yapı malzemesi geçmişte Yunanistan, Anadolu, Filistin, İran gibi bölgelerde yaygın olarak kullanılmıştır. (Horasan harcının tarihi ve Mimar Sinan tarafından kullanımıyla ilgili almak için bu yazımızı inceleyebilirsiniz.)

Horasan harçları hidrolik harçlar grubu içerisinde tanımlanmaktadır. Hidrolik harçlarda kullanılan malzeme su ile kimyasal reaksiyona girerek katılaşmaktadır. Bu tür harçların suya, özellikle deniz suyuna karşı dirençleri oldukça yüksektir.  Hidrolik nitelikleri nedeniyle Horasan harç ve sıvaları; sarnıç, su kuyusu, su kemeri ve hamam gibi yapılarda kullanılmıştır.

Horasan Harcı Yapımı ve Kullanılan Malzemeler

1. Bağlayıcılar

Bağlayıcıların üretimde kullanım amacı sıva ve harçlara hidrolik özellik ve yüksek stabilite kazandırmaktır. Harç içerisindeki agregalar bağlayıcı sayesinde polimerize olmakta ve yapay taş oluşturmaktadır. (Agrega Nedir?) Bu sayede harcın dayanımı artmaktadır. Horasan harcı yapımında bağlayıcı malzeme olarak kireç kullanılır.

2. Kireç

İlk çağlardan itibaren bilinen ve çok yönlü kullanılan bir malzemedir. Kirecin hammaddesi kireçtaşıdır.

3. Puzolanlar

Puzolanlar, kendi başlarına bağlayıcı değeri olmayan, kireç veya çimento gibi bağlayıcı bir malzeme ile karıştırılarak bağlayıcılık özelliği kazanmış yapı malzemeleridir. (Puzolanlar ile ilgili detaylı bilgilere buradan ulaşabilirsiniz.) Horasan harcını ve sıvasını hazırlarken kullanılan tuğlalar puzolanik özellikte olmalıdır. Osmanlı döneminde kullanılan tuğlaların iyi pişirilmesi gerekliliği şartnamelerde yer almıştır. Yapılan analizler ile Roma ve Osmanlı dönemindeki horasan harçlarında agrega olarak kullanılan tuğlaların mullit, kristobalit gibi yüksek sıcaklıkta oluşan mineraller içermediği gözlenmiştir.

4. Dolgu Malzemeleri

Dolgu malzemeleri, doğal ve yapay kaynaklardan elde edilen puzolan, kum, tras, kırılmış taş, mermer ve tuğla parçacıklarıdır. Kullanım amacına göre harç ve sıvalara farklı boyutlarda eklenebilmektedir. (Sıva Çeşitleri) Harçta kullanılacak olan dolgu malzemelerinin, bozulmuş taş, kil, tuz vb. gibi harcın saflığını bozacak maddeler içermemesi gerekir. Dolgu malzemesinin kalitesi ve boyutu harcın veya sıvanın dayanımını önemli ölçüde etkilemektedir.

5. Katkı Malzemeleri

Harç ve sıvaların hazırlanması sırasında kirecin ve harcın fiziksel özelliklerini geliştirmek, karbonatlaşmayı hızlandırmak ya da geciktirmek amacıyla kirece veya harca bazı organik ve inorganik maddeler katılabilmektedir. Tarihi yapılarda harç ve sıvaların dayanımını artırmak için bağlayıcı ve agreganın dışında sık kullanıldığı görülen katkı lifsel malzemelerdir. Erken dönemlerde kullanılan kireç harçlarının özellikle sıvaların çekme mukavemetini arttırmak amacıyla bitkisel lifler, hayvan kılları ve tüyleri kullanılmış, mikro donatı tekniği uygulanmıştır. Yapılan çalışmalarda, bu tür katkılar eklenerek sıva ve harçlarda plastik rötrenin azaltıldığı, işlenebilirliğinin ise artırdırıldığı ve sıva işlemi sırasında dökülmeleri azaltarak maliyeti azalttığı tespit edilmiştir. Örneğin; İstanbul’daki Justinian Kilisesi’nin yapımı sırasında duvar sıvası karışımına karaağaç kabuğu ve sıcak arpa suyu eklendiği görülmüştür

Horasan Harcının Özellikleri

Horasan harcı agrega olarak tuğla, kiremit gibi pişmiş kil malzemelerin kırılarak ve öğütülerek kireç ile karıştırılması sonucu elde edilmiş hidrolik bir bağlayıcıdır. Horasan harcının avantajı, kireç, su ve puzolanik malzemenin reaksiyona girmesiyle ve yavaş bir şekilde sertleşerek duvarla homojen bir yapı oluşturması, kemerlerin, tonozların dayanımını artırması ve iyi bir basınç dağılımı sağlamasıdır.

Horasan harcı makro boyutlu gözeneklere sahiptir. Makro boşlukların yoğunluğu aynı zamanda; harcın ve sıvanın, tuz kristallenme çevirimlerinden ve suda çözünen tuzların hidratlanma-dehidratlanma hareketlerinden meydana gelen iç gerilmelere karşı malzemenin dayanımını arttırmaktadır. Horasan harçları, hidrolik özellikleri, üretimlerinde gözenekli ve puzolanik tuğla agregaların kullanılmış olması ve kalsit kristallerinin tuğla agregaların gözeneklerinde çökelmesi gibi avantajları sayesinde dayanımlarını kaybetmeden günümüze kadar ulaşmıştır.

Horasan harçları içerisinde kullanılan tuğla agregalar diğer agregalara oranla daha düşük yoğunluk değerlerine sahiptir. Bu sebeple horasan harçları hafif olmaktadır. Ayrıca yüksek çekme dayanımına sahip olurlar. Tuğla agregalarının gözenekli yapısı karbonatlaşmış kirecin çözünüp tekrardan çökelmesine imkan tanıyarak bu harç ve sıvaların dayanımını arttırmaktadır

Horasan malzeme olarak geç sertleşen bir malzemedir. Dayanımını çok uzun sürede kazanır. Horasanın bu özelliğini bilen eski mimarlar yapının temelini bitirip uzun yıllar ara verip sonra üst yapıya başlarlardı. Horasan harcının dayanımını arttırmak ve sertleşme sürecini azaltmak için çeşitli katkı maddeleri kullanılabilir.

Tarihi yapılarda horasan harçları üzerine bir çok çalışma yapılmış ve horasan harçlarının fiziksel ve kimyasal özellikleri aşağıdaki şekilde açıklanmıştır:

• Horasan harcı kireç, tuğla parçacıkları ve bazen de kumun homojen karıştırılması ile elde edilir.
• Horasan harcı ağırlıkça kireç/tuğla kırıkları oranı 1/3 olarak hazırlanır.
• Horasan harçlarında kullanılacak tuğla agregalar yüksek oranda kil içermelidir. Bünyesinde SiO2, Al2O3 gibi molekülleri yüksek oranda bulundurmalıdır. Bu agregaların yeni ve hammaddesinin iyi pişmiş olması gerekir. Bu sayede killer amorf yapı kazanacak ve puzolanik aktivite kazanmış olacaktır.
• Kireç bağlayıcısı ağırlıkça yarıdan fazlasını teşkil etmelidir.
• Horasan harçları yüksek gözenekli olmasından dolayı düşük yoğunlukludur.
• Horasan harç karışımının hidrolik özellik göstermesi beklenir.
• Horasan harcı üretiminde puzolan olarak kullanılan tuğla agregaların ince öğütülmesi puzolanik aktiviteyi hızlandırmaktadır.

Roma Betonu Nedir?

Kavşaklar, iki, üç veya daha fazla yolun kesiştiği yerlerde; trafik akımının sürekliliğinin ve trafik güvenliğinin sağlanması, trafikte kesişim noktalarında azalan hız, artan bekleme ile oluşan kuyruklanmalar ve bunların yanında gelen işletme maliyetlerindeki artış gibi olumsuz durumların giderilmesi maksadıyla teşkil edilen trafik mühendisliği tasarımıdır.

Kavşaklar iki veya daha fazla yolun birleşim noktasındaki trafik akımlarını ve bu yolların birbiri üzerine dönüş hareketlerini kapsarlar. Bu hareketlerin birçoğu, kavşak tipinin bağlı olduğu, ihtiyaca uygun geometrik tasarımlar ve kontrollü trafik ile çözümlenebilir.

Kavşakların düzenlemesiyle ilgili:

• Farklı yönlerden gelen araçların birbiriyle çarpışmasını önlemek,
• Kavşağı kullanacak farklı yöndeki araçların trafikte birbiri üzerindeki etkilerini minimize etmek,
• Hızlanma ya da yavaşlamanın neden olacağı yakıt sarfiyatını ve zaman kaybını azaltmak,
• Farklı yönlerden gelen araçlara güvenli geçiş için yeterli sürenin ve alanın sağlanmasına

dikkat edilmelidir.

Kavşaklar genel itibariyle yoğunluk düzeylerine göre dizayn edilirler; araç yoğunluğunun az olduğu yollarda “eş düzey(hemzemin) kavşaklar”, araç yoğunluğunun fazla olduğu veyahut erişimin mutlak suretle kontrollü olarak yapıldığı yollarda “farklı düzeyli” olarak tasarlanırlar.

Kavşak Türleri

1. Eşdüzey kavşaklar
   1. Kol sayısına göre kavşaklar
      1. Üç kollu kavşaklar
      2. Dört kollu kavşaklar
      3. Çok kollu kavşaklar
   2. Trafik denetleme sistemlerine göre kavşaklar
      1. Denetimsiz kavşaklar
      2. Denetimli kavşaklar
      3. Dönel kavşaklar
2. Farklı düzeyli kavşaklar
   1. Üç kollu kavşaklar
      1. Trompet kavşaklar
      2. Yarım yonca kavşaklar
      3. Direksiyonel ve yarı direksiyonel kavşaklar
   2. Dört kollu kavşaklar
      1. Döngülü kavşaklar
      2. Diamond kavşaklar
      3. Yonca kavşaklar
      4. Dönel Kavşaklar
      5. Direksiyonel ve yarı direksiyonel kavşaklar
      6. Tek nokta kavşaklar
   3. Farklı düzey kavşak kombinasyonları

1. Eşdüzey Kavşaklar

Eşdüzey kavşak nedir?

Değişik yönlerden gelip aynı kotta birleşen trafik akımlarının ortak bir şekilde kullandığı karayolu alanına “eş düzey kavşak” denilmektedir. Bir karayolundaki kesişimlerde bulunan tüm kavşakların farklı düzeyli olarak tasarlanıp inşa edilmesi altyapı yatırım bütçeleri çok fazla olan güçlü ekonomiye sahip ülkelerde bile oldukça zordur. Bundan dolayı hem şehir içi hem kırsal bölgelerdeki karayollarında bulunan kavşakların büyük çoğunluğunun eş düzey olarak tasarlanıp yapılması çokça tercih edilmektedir.

1.1. Kol Sayısına Göre Kavşaklar

1.1.1. Üç Kollu Kavşaklar

Üç kollu T tipi kavşaklar, yönlendirme yapılmadan önce trafik hacminin az olduğu 2×1 şeritli şehir dışı yollarda kullanıldığı gibi şehir içi 2×2 yollarda da kullanım alanı bulmaktadır. Trafik hacminin fazla olduğu anayol yan yol çakışmalarında, döner trafiği kontrol edebilmek ve yeterli dönüş yarıçaplarını ayarlayabilmek amacıyla kanallama yapılarak uygulamaya konulur (AASHTO, 1994).

Üç kollu Y tipi kavşaklar ana yol ve yan yol çakışmalarında dar açılı bir şekilde birleştikleri için yan yol üzerindeki imar-kamulaştırma sorunları gibi durumlarda kesişimin dik açı ile yapılmasının mümkün olmadığı yerlerde tasarlanırlar (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

1.1.2. Dört Kollu Kavşaklar

Dört kollu kavşaklarda ise anayolda dönüşler için hızı düşürme amaçlı cepler tasarlanır (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005). Anayola bağlanacak katılım şeritlerinde en az 60 metre cep uzunluğu uygulanırken anayoldan sapacak ayrılma şeritlerine ise en az 45 metre uzunlukta cepler uygulanmalıdır.

1.1.3. Çok Kollu Kavşaklar

Eş düzey kavşaklarda beş veya daha fazla kolun birleşmesi durumunda bu kavşaklar çok kollu eş düzey kavşaklar olarak isimlendirilirler. Böyle kavşaklar trafiğin düşük yoğunlukta olduğu veyahut dur ihtarının bulunduğu yerlerde teşkil edilirler (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

1.2. Trafik Denetleme Sistemlerine Göre Kavşaklar

1.2.1. Denetimsiz Kavşaklar

Denetimsiz kavşaklarda sürücülere diğer araçlarla etkileşim hususunda yardımcı olacak ikaz işaretleri ve trafik levhaları teşkil edilerek trafiğin sağlıklı bir şekilde devam etmesi sağlanır. Kavşağa bağlanan yollardan biri üzerinde diğer yollara göre daha fazla trafik hacmi bulundurduğu için anayol hükmünde sayılacaktır.

1.2.2. Denetimli Kavşaklar

Denetimsiz bir kavşakta trafik akımının hangi sırayla gerçekleşeceğinin sürücüler tarafından açık ve net olarak anlaşılması adına ışıklı özel donanımlar konularak düzenlenen kavşaklara sinyalize veya denetimli kavşaklar denir. Bu tarz kavşaklar, araç yoğunluğunun fazla olduğu yollarda ve genellikle de şehir içinde kullanılır (AASHTO, 2011).

1.2.3. Dönel Kavşaklar

Bir diğer denetimli kavşak tipi ise denetimin sinyalizasyon gibi ışıklı elektronik sistemlerle değil de tamamen kavşağın fiziksel olarak farklı geometride tasarlanması sonucu kavşaktaki trafiğin işleyiş tarzının değiştirilmesi ile oluşturulan dönel kavşaklardır. Dönel kavşakların çalışma prensibi gereğince kavşağa giriş yapan araçlar hızlarını önemli ölçüde düşürmek durumunda kalırlar bu durum kavşağın kapasitesini bir miktar düşürse de kavşaktaki trafik güvenliğini arttırmaktadır (Karayolu Tasarımı El Kitabı, 2005).

2. Farklı Düzeyli Kavşaklar

Farklı düzeyli kavşaklar farklı tiplerde yapılabilir. Kavşağa bağlanan yolların sayısı, yolların yoğunluğu ve yol sınıfları bu kavşakların yapılış tarzında etkili olan durumlardır (Karayolu Tasarımı El Kitabı, 2005). Farklı düzeyli kavşaklar özellikle karşılıklı geçiş manevralarında meydana gelebilecek çakışmaları tamamen devre dışı bırakıp dönüş manevralarındaki çakışma sayılarını ise en aza indirmek için dizayn edilirler.

2.1. Üç Kollu Kavşaklar

2.1.1. Trompet Kavşaklar

Üç kollu yolun kesiştiği yerlerde ‘Trompet Kavşak’ uygulanabilir. Bu tip kavşaklar, düşük yoğunluklu olan tali yolların karayollarına bağlandığı noktalarda ve yüksek yoğunluklu olan otoyol ile karayolunun bağlantı kurduğu noktalarda tasarlanabilir (AASHTO, 1994). Tüm akımların hareketlerini serbest bir şekilde gerçekleştirebildiği bu kavşaklar aynı zamanda tek bir yapı gerektirdiğinden ekonomik olarak da mantıklı tasarımlardır.

2.1.2. Yarım Yonca Kavşaklar

Çift yönlü olarak sola dönüş manevralarının dönel rampalarla gerçekleştirildiği kavşak tipidir. Gerektiğinde tam yoncaya dönüştürülebilir yapıda olan bu tipte tâli yolda geriye dönüş yapılabilmektedir (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

2.1.3. Direksiyonel ve Yarı Direksiyonel Kavşaklar

Bu kavşaklar bir ve birden fazla sola dönüşe imkân tanıyan tek yâhut her iki yönlü aynı ya da farklı seviyelerden rampalardan meydana gelen kavşak tipidir. Çok şeritli tasarımları da bulunmaktadır. Bu tasarımlar genellikle şehir çevrelerinde anayol kesişimlerinde veya anayol ile olan bağlantılarda kullanılmaktadır (AASHTO, 2001).

2.2. Dört Kollu Kavşaklar

2.2.1. Döngülü Kavşaklar

Bu tip kavşaklar düşük trafiğin olduğu ayrıca topoğrafik, kamulaştırma sorunu, kültürel ve doğa gibi değişkenlerden dolayı dönüş rampalarının en düşük standartlarda tasarlandığı devlet veya il yolu birleşimlerinde kullanılır (Karayolu Tasarımı El Kitabı, 2005).

2.2.2. Diamond-Elmas Kavşaklar

Bu tip çoğunlukla ana yol ile bu yola paralel bir yapıda dört adet rampadan oluşan ve bütün dönüş manevralarını mümkün kılan kavşak tipidir. Örülme çakışmasının gerçekleşmediği bu tipte katılma ve ayrılma çakışmaları için rampaların yolla ile birleştiği yerlere depolama şeritlerinin ayrılması ve trafiğin mümkün olduğunca kanalize edilmesi kapasite ve güvenliği arttıracaktır.

2.2.3. Yonca Kavşaklar

Dönüşlerde çakışmaların tamamen yok edildiği farklı düzeyli kavşak tipi olup döngü rampaları sola dönüş, dış rampalar ise sağa dönüş için tasarlanmıştır (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

2.2.4. Dönel Kavşaklar

Eşdüzey kavşak tipleri içindeki dönel kavşakların farklı düzeydeki bir uygulamasıdır. Birleşen kol sayısı fazla olduğunda sağa, sola ve U dönüşü yapan araçların sayısının fazla olduğu durumlarda güzel bir alternatiftir. Bu kavşak tiplerinde örülme hareketleri yoğun olduğundan kapasite düştüğü için genellikle kullanımını sınırlandırır.

2.2.5. Direksiyonel ve Yarı Direksiyonel Kavşaklar

Farklı düzeyli kavşak tipleri içerisinde tüm yönlerden gelen akım kolları için bağlantıların en uygun şekilde diyagonal bir geometriyle yapıldığı, güvenlik, kapasite, konfor ve hızın tümden bir arada arttığı örülmelerin tamamiyle ortadan kaldırıldığı yüksek nitelikte bir kavşak tipidir (AASHTO, 1990). Çoğunlukla otoyollarda tasarlanan bu kavşaklar üzerlerinde bulundurdukları farklı düzeylerdeki yapılar yüzünden oldukça maliyetlidir (Karayolları Tasarım El Kitabı, 2005).

2.2.6. Tek Nokta Kavşaklar

Kamulaştırma ve arazi kullanım şartlarının getirdiği kısıtlamalar nedeniyle tasarlanmış farklı seviyeli bir kavşak tipidir. Tasarıma esas olarak ana yol akımı kesintisiz bir biçimde devam ederken diğer kollar tek bir noktada kesişirler.

2.3. Farklı Düzey Kavşak Kombinasyonları

Eğer bir veya iki farklı dönüş akımı diğer dönüşlere göre fazlaca trafik hacmine sahipse bu gibi durumlarda farklı kavşak tasarımlarının kombinasyonlu bir biçimde uygulanmasına ihtiyaç duyulabilir (Karayolları Tasarım El Kitabı, 2005). Bu tip kavşaklar genellikle sanayi yapılarının fazla olduğu yerlerde yüksek standartlı yolların birbirine bağlanmasında kullanılmaktadır.

Kaynaklar
Furkan Abdurrahman SARI-KAVŞAKLARDA TRAFİK SİMÜLASYON TEKNİKLERİNİN KULLANILMASI VE SİMÜLASYON PROGRAMLARININ KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ
AASHTO, A Policy on Geometric Design of Highways and Streets. The American Association of State Highway and Transportation Officials.2001”
AASHTO, A Policy on Geometric Design of Highways and Streets. The American Association of State Highway and Transportation Officials, AASHTO Green Book, Washington DC. 2011.
AASHTO., 1965-1994-2001. A policy on Geometric Design of Highways and Streets.
KGM, Karayolu Trafik Güvenliği El Kitabı. Trafik Şubesi Müdürlüğü, Ankara. 2007.

• i. Tuzluluk farkları
• ii. Sıcaklık farkları
• iii. Katı madde konsantrasyonundaki farklılıklar

Aynı zamanda tabakalı akım, bir arayüzle ayrılmış farklı yoğunluktaki iki sıvıdan oluşan bir su kütlesi olarak da tanımlanmaktadır.

Düşeyde heterojen bir yoğunluk dağılımına sahip bir sıvıda daha yoğun olan kısım alt tarafta olma eğilimi gösterir. Derinlik boyunca yoğunluk dağılımındaki söz konusu bu eğilim tabakalaşma olarak adlandırılmaktadır.

Örneğin, İstanbul Boğazı üst tabakada Karadeniz’den Marmara Denizi’ne doğru su seviyesi farkından kaynaklanan, alt tabakada ise Marmara Denizi’nden Karadeniz’e doğru yoğunluk farkından kaynaklanan iki tabakalı bir akım yapısına sahiptir.

Ahşap lamine elemanlar iki ya da daha fazla katın tutkallanarak ve katların lif yönleri birbirine paralel ya da dik gelecek şekilde birleştirilmesi ile elde edilir. Lif yönlerinin paralel gelecek şekilde düzenlenmesi daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Eğer, üretilen ahşap lamine eleman kavisli ise katların lif yönlerinin paralel olarak uygulanması zorunluluğu vardır. Laminasyon da farklı ağaç türü, değişken kat sayısı, farklı boyut, şekil ve kat kalınlıkları uygulanabilmektedir.

Ahşap lamine elemanlar kullanılan kat kalınlıklarına göre farklı şekilde adlandırılmaktadırlar. İnşaat sektöründe kullanılan büyük boyutlu lamine ahşabın (kiriş, kolon, kemer vb.) üretiminde 25,4 mm ile 50,8 mm arasındaki kalınlıklarda masif ağaç malzeme kullanılmakta ve bu özelliklerdeki lamine ağaç malzeme glulam (Glued Laminated Timber) olarak adlandırılmaktadır. İnce kaplamalar kullanılıyorsa LVL (Laminated veneer lumber) ya da MicroLam olarak adlandırılmaktadır. Lâmine elemanların üretiminde kullanılan kaplamalar uygulanan forma göre maksimum 3,2 mm kat kalınlığında olmalıdır. Yan yana sıralanmış ahşap tabakaların kontra şekilde üst üste yapıştırılması ile elde edilen panel sistemi CLT (cross laminated panel system) olarak adlandırılmaktadır. Lif yönleri birbirine paralel olacak şekilde yapıştırılmış kaplama parçalarından oluşturulmuş kerestelere ise PSL (Parallel strand lumber) denmektedir.

Laminasyon tekniğinde direnç özelliklerinin daha iyi olabilmesi için ahşap malzemeyi kusurlarından arındırarak en iyi şekilde kullanmak gerekmektedir. Laminasyon tekniği uygulanmasıyla daha yüksek kalitede ve istenilen formda ürün tasarımı yaparak üretmek mümkün olmaktadır. Bu ürünlerin kullanımı masif ahşap malzemeye göre daha yüksektir ve birçok avantajı vardır. Bu yöntemle, kısa boylu ve dar enli ağaç malzemeden daha uzun ve geniş ağaç malzeme üretilebilmektedir. Kısa boylu ağaç malzemede fire oranı az olduğuna göre bu ürünün maliyetini azaltmaktadır. Sağlam parçalardan üretilen lamine malzemelerde kat kalınlıkları ve ağaç malzemenin rengi farklı olduğu için estetik değeri daha yüksektir.

Lamine Ahşap Malzemelerin Uygulama Alanları

Güzel biçim verilebilmesi, estetik olması, bakımının kolaylığı, montaj süresinin kısalığı nedeni ile lamine malzemeler birçok yerde kullanılmakta olup, en yaygın kullanım alanları aşağıda sıralanmıştır.

• Köprü inşası, hipodrom, gemi kısımları,
• Ahşap evlerin iç taşıyıcı elemanlarında,
• Ahşap evlerin merdiven, tavan, duvar ve yer döşemelerinde,
• Okul, cami, alışveriş merkezi gibi yapılar,
• Spor salonları, kapalı yüzme havuzu, kapalı tribün yapıları,
• Büyük depo ve hangar yapımı, fabrika binaları,
• Sinema, tiyatro, konser, teşhir ve gösteri salonlarının iç mekânlarında,
• Konut, otel, bahçe mobilyası, pergole yapımı,
• Kapı, pencere, pervaz ve lambri üretiminde,
• Vagon ve karavanların duvar, tavan ve yer döşemelerinde,
• Hava ve deniz ulaşım araçlarının iç mekânlarında,
• Doğrama profili olarak,
• Çatı malzemesi,
• Özellikle kullanım yerinde yapılması zor ve ekonomik olmayan makas, kolon gibi yerlerde lamine malzemeler ideal kullanım yeri olarak değerlendirilmektedir.

Lamine Ahşabın Üretimi

Lamine edilecek ahşap elemanlar uygun nem içeriğine sahip olana kadar kurutma işlemine tabi tutulurlar. Lamine ahşap elemanı oluşturacak parçaların tutkallanmasından önce emprenye işlemi gerçekleştirilir. Lamine işlemleri tamamlandıktan sonra da emprenye yapılabilir. Ancak boyutları büyük ve farklı kesitlere sahip elemanların emprenyelenme işlemi zor olabilmektedir. Bu nedenle lamine ahşabı oluşturacak ahşap elemanların önceden emprenye edilmesi en uygunudur. Bu işlem ile ahşabın içerisine su veya yağ bazlı kimyasallar emdirilerek ahşabın zararlı dış etkenlere karşı korunması sağlanır. Emprenye işleminde seçilen yöntem ve malzemelerin cinsi ahşap elemanların tutkal ile yapışma direnci üzerinde etkilidir. Bu yüzden bu işlemde dikkatli olunmalıdır

Lamine ahşap elemanın hangi amaçla kullanılacağını belirlemek için önce görsel olarak derecelendirilmesi yapılır. Hemen ardından elastisite modülünün tespiti için mekanik olarak değerlendirilip sınıflandırması gerçekleştirilir. Sınıflandırıldıktan sonra lamine edilecek parçaları oluşturmak için şekilde görülen en veya boy birleşim yöntemlerinden uygun olan biri seçilir ve bu elemanların her bir uç bağlantı noktaları test edilip birleşimleri yapılır. Daha sonrasında üretimi gerçekleşecek eleman için gereken kalite kombinasyonuna göre lamine uzunluklarının düzenlenmesi gerçekleşir. Her bir lamine katmanı planyalanarak pürüzsüz bir yüzey elde edilir. Aşağıda bazı en ve boy birleştirme çeşitleri verilmiştir.

Lamine katmanları arasına yapıştırıcı sürüldükten sonra preslenerek istenilen konfigürasyonlar elde edilir. Tutkallama işlemi sonrasında laminelerin birleşimlerinden taşan tutkalların temizlenmesi için tekrardan planyalama işlemi yapılır ve lamine ahşap istenilen boyuta göre kesilip kullanıma hazır hale getirilmiş olur.

Aşağıda laminasyon işlem adımları görülmektedir.

Lamine ahşap üretiminde lamine edilecek katların doğru bir şekilde düzenlenmesi özellikle ileri zamanlardaki dayanımı ve dayanıklılığı açısından çok önemlidir. Bu aşamada yapılan bir hatanın daha sonra düzeltilmesi mümkün değildir. Lamine katları yaş halkalarının konumuna göre düzenlenmelidir. Çünkü ahşap malzeme yaş halkalarına teğet veya radyal yönde farklı özellikler gösterir. Lamine katların birleşimlerinde yanlış ve doğru düzenlemelerden bazıları aşağıda gösterilmiştir.

Laminasyonda Kullanılan Tutkallar

Modern endüstriyel ahşap yapımında yapıştırıcılar endüstrinin bir parçası olup önemli bir rol oynamaktadır. Ağaç malzemenin verimli bir şekilde kullanılmasında yapıştırıcı önemli rol oynamaktadır. Öyle ki en küçük boyutlu parçalardan değişik birleştirme teknikleri kullanılarak büyük boyutlu parçalar üretmek mümkün olmaktadır Ahşabın korunmasına yardımcı olan yapıştırıcılar hafif fakat güçlü yapılar inşa etmek ve rutubete bağlı boyutsal değişimini azaltmak için kullanılabilir. Endüstriyel ahşap yapıştırıcıları ahşap endüstrisinin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde uyarlanmıştır ve sürekli olarak gelişmektedir. Yapıştırıcılar, yapısal ahşap ürünlerin üretiminde kontrollü koşullar altında kullanılır. Laminasyonda kullanılan kimyasal olarak farklı birkaç yapıştırıcı vardır. En yaygın yapıştırıcı tipleri epoksi, fenol bazlı yapıştırıcılar (fenol-formaldehid (PF), fenol-resorsinol-formaldehit (PRF), resorsinol-formaldehid (RF)), amino reçine esaslı (melamin-üre-formaldehit yapıştırıcı (MUF)), nemle sertleşen poliüretan yapıştırıcı (PU veya PUR) ve emülsiyon polimer izosiyonat yapıştırıcısı (EPI). Aşağıdaki tabloda kullanılan bir sıra tutkalların teknik özellikleri verilmiştir.

Laminasyon İşleminin Faydaları

1. Yapı malzemeleri için masif ağaç malzemeden üretilebilecek ürün ölçüleri sınırlıdır. Ancak laminasyon yöntemi ile daha büyük ebatlarda ürünler elde etmek mümkündür.
2. Mimari yapılarda ve iç mekân dekorasyonlarında her stil ve formlarda çalışma imkânı sunmaktadır.
3. Yapı elemanlarının tasarlanmasında, yüke bağlı olarak kesit alanında farklılıklar gerçekleştirmek mümkündür. Örneğin; kavisli elemanlarda yükün geldiği yerde daha büyük boyut uygulanabilmektedir.
4. En ve boy birleştirme yüklerinin uygulanması ile çok küçük boyutlardaki ahşap malzemelerin kullanımına imkân sağladığından fire oranını azaltmaktadır.
5. Ayrıca masif malzeme, bünyesindeki kusurlarından arındırılarak değerlendirilebilmektedir.
6. Aynı lamine malzeme elemanı üzerinde çeşitli katlarda, farklı kalınlık ve renkte ahşabın kullanımına imkân sağladığından daha estetik malzemeler elde edilebilir.
7. Lamine ahşap malzeme, masif ağaç malzemeye nazaran daha az çalışmaktadır. Bunun sebebi, lamine işlemi sırasında katlara sürülen tutkalların su itici özellikte olmaları gösterilmektedir.
8. Geniş ve tek açıklıklı yapılarda, kubbe, piramit, tonoz vb. geometrik strüktür oluşturulmasına imkân sağlamaktadır.

Laminasyonun Sakıncaları

1. Lamine ahşap için katların kesilmesi ve tutkallanması işçilik ve zaman açısından maliyet gerektirmektedir. Ancak masif ahşap hazırlanırken daha az zaman ve işçilik gerekir.
2. Lamine ahşabın direnci, yapıştırmada kullanılan tutkalın kalitesi ile doğru orantılıdır. Dayanımı yüksek tutkalların pahalı olması, ilave maliyet getirmektedir.
3. Lamine ahşap malzemenin üretimi için özel ekipmanlar ve uygun üretim alanı bir diğer dezavantajdır.
4. Lamine ahşabın kalitesinin yüksek olması için, laminasyonun her aşamasında özenli işçilik ve dikkatli üretim gerektirir. Kalifiye işçilerin çalışma ücretleri ek maliyet getirmektedir.
5. Büyük ebatlarda ve kavisli parçaların taşınması oldukça güç bir süreçtir.
6. Lamine edilecek ağaç malzemenin, son ürün olarak kullanılacağı yerdeki rutubete kadar kurutulması gerekmektedir, kurutma işlemi de ayrıca maliyet gerektirir.

Kaynaklar:
Hörü TOKDEMİR-ISIL İŞLEM GÖRMÜŞ BAZI AĞAÇ MALZEMEDEN ELDE EDİLEN LAMİNE AĞAÇ
MALZEMENİN MEKANİKSEL ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ
Dilan ÇANKAL-LAMİNE AHŞAP KİRİŞLERİN LİFLİ POLİMERLERLE GÜÇLENDİRİLMESİNİN SAYISAL YÖNTEMLERLE İNCELENMESİ
Gülten TANDOĞAN-ÇAPRAZ LAMİNE AHŞAP DUVARLAR İLE TEMEL BAĞLANTISINDA KULLANILAN PROFİLLERİN TASARIMI
Mustafa GÜLCEMAL-SARIÇAM VE GÖKNAR ODUNLARINDAN ELDE EDİLEN LAMİNE VE ÇAPRAZ LAMİNE KİRİŞLERİN MUKAVEMETİNİN KARŞILAŞTIRILMASI VE İYİLEŞTİRİLMESİ
TURAN MAHARRAMBAY AHMADLI-KARBON FİBER İLE MODİFİYE EDİLEN LAMİNE AHŞAP YAPI KERESTELERİN BAZI PERFORMANS ÖZELLİKLERİNİN BELİRLENMESİ

Rant, bir taşınmaz sahibinin, ya hiçbir emek sarf etmeksizin sadece sahiplik hakkından yararlanarak ya da taşınmazın nitelikleri ve bulunduğu yerin sağladığı üstünlükler nedeniyle değerinin artmasından elde ettiği kazançtır.

Rant kelimesi Fransızca bir kelime olan “rente”den türetilmiş olup, Türk Dil Kurumu tarafından “ekonomik anlamda getirim” olarak tanımlanmıştır. Rant, bir mal veya paranın, emek verilmeksizin belirli bir süre içinde sağladığı gelir olarak açıklanabilir. Her ne kadar bu tanımda açıklandığı şekliyle rant, emek verilmeksizin sağlanan fayda olarak açıklansa da ekonomik anlamda üretim sürecinin temelinde yer almaktadır.

Kavramsal olarak baktığımızda rant, bir iktisadi unsurun bir başkasının kullanımına bırakılması karşılığında elde edilen kira gelirini göstermektedir. Buradaki iktisadi unsur toprak yani mekânsal yapıdır. Toprak rantı bu anlamda, sahiplerinin üretimde bulunmaksızın gelir elde etmelerine imkân sağlayan bir biçime dönüşmektedir. Rantın varlığını toprak ve toprağın kıt olması ortaya çıkarır. Eğer herkese yetecek kadar arazi olsa o araziyi kimse almaya ihtiyaç duymayacaktır. Ancak arazinin az olmasıyla, o araziyi kullanacakların da bir bedel ödemesi gerekecektir. (Arsa arazi farkı nedir?) Ödenen bu bedel ödeyen açısından gider, alan açısından gelir olarak nitelendirilir. Rant elde edildiği tabiat kaynağına göre isim alır. Örneğin, verimli toprak rantına diferansiyel rant; arazisi ürün pazarına yakın olanların bu yakınlıktan dolayı aldıkları ranta mevki rantı; toprağında maden olanların elde ettiği ranta maden rantı; şehirde arazisi olup da bundan elde edilen gelire şehir rantı denir.

Rant Elde Etmek Ne Demek?

Rant elde etmek, taşınmazların değerinde gelişen ve emeğe dayanmayan artıştan kazanç elde etmek olarak tanımlanabilmektedir.

Rant kavramını bilim insanları tarafından bir çeşit artı değer olarak ele alınmış ve herhangi bir ilave çalışma ile ortaya çıkmayan bir değer olduğu ifade edilmiştir. Bu anlamda rant, toplam elde edilen hasılattan emek, sermaye ve girişimcilik faktörlerinin gelirleri çıkarıldıktan sonra elde kalan kısımdır.

Rant Çeşitleri Nelerdir?

Kent ekonomisi içinde çok değişik alanlarda rantlar oluşmakla beraber bunlar başlıca iki grupta toplanabilir. Bunlardan birincisi, kent topraklarının arsaya dönüştürülerek, verilen imar hakları nedeniyle oluşan ranttır. İkincisi ise, kentteki değişik hizmet alanlarında çoğunlukla giriş engelleri (bir endüstri veya piyasaya girişin zor ve maliyetli hale getirilmesi) yaratılarak oluşturulan rantlardır. Her iki alanda da kentlerin büyüklüğü ve kentleşme arttıkça oluşturulan rantlar çok büyük değerlere ulaşabilmektedir.

Ekonomi ve İktisatta Rant Ne Demek?

Rant kavramı ortaya çıktığı andan günümüze kadar pek çok dönüşüme uğramış ve farklı tanımlamalar ile anılmıştır. Ancak rant kelime anlamı olarak Fransızca’da ki rente kelimesinden dilimize geçmiştir ve kira anlamına geldiği hususu genel kabul görmüştür. Rantın tanımı, üretim faktörlerinden biri olan toprağın üretime katılmasının sonucundaki getirisi olarak ifade edilebilmektedir. İktisat bilimi ise rantı, toprak rantı olarak gündemine almış
ancak tek bir tanım ile sınırlandırmamıştır.

Gayrimenkul Nedir?

Viskozitenin birimi “puaz” yada “poise”dir.

Bir kenarı 1 cm olan alt yüzü tespit edilmiş küp elemanın üst yüzeyine 1 din’lik kuvvet uygulanması halinde, yüzeydeki moleküller 1 cm/sn hızla hareket ediyorsa bu sıvının viskozitesi 1 poise’dir.

(1 poise= 1 din/cm².saniye, 1/100 poise= 1 centipoise (cp)³ dir).

20°C’deki suyun viskozitesi 1 cp’dir.

Şekilsiz (amorf) malzemelerin ve akışkanların (sıvı malzemeler; su, asfalt, v.b.) molekül yapıları, birbirinden yavaş ve değişmeyen hızla ayrılır. Buna viskoz akma olayı denir. Viskozite katsayısı ne kadar büyükse o sıvının akma kabiliyeti veya hareket etme kabiliyeti o kadar azdır.

Viskoz sıvılar, uygulanan kayma gerilmeleri etkisiyle açısal deformasyonlar yaparlar. Şayet kesme kuvveti aşağıdaki şekildeki gibi sıvıya uygulanırsa, sıvıdaki hız değişimine neden olur.

Hızlı ve yavaş hareket eden düzlemlerin birbirlerini frenlemesinden iki düzlem arasında F sürtünme kuvveti oluşur. F sürtünme kuvvetinin değeri düzlemlerin alanı (A) ve hız gradyeni (dv/dx) ile orantılıdır. Kayma gerilmesi, sürtünme kuvvetinin düzlemin alanına bölünmesiyle bulunur.

Bir akımdaki iki nokta arasında dt zamandan sonra aralarındaki düzlemde dγ kadar açı bozulması olacaktır.

Açısal şekil değiştirme hız değişimi kayma oranına (dγ/dt=γ) eşittir. Kuvvet ve değişim arasındaki orantı faktörü (kayma gerilmesi ile açısal şekil değiştirme hızı) viskozite olarak adlandırılır.

Reolojide en basit viskoz sıvı modeli Newton sıvısı (Newtoniyen) olarak adlandırılır ve bu sıvı:

F/A=τ=ηγ

denklemine uyar. Bu denklem Newton sıvısının bünye denklemidir. Newton yasasına uyan cisimlere Newtoniyen cisimler denir. Newton yasası, viskoz şekil değiştirme hızının kayma gerilmesi ile orantılı olduğunu ifade etmektedir.

Newton sıvısının diyagramı aşağıda gösterilmiştir.

Sabit sıcaklıktaki Newtoniyen akışkanda, akışın özelliklerini tanımlayan viskozite değerinin hesaplanabilmesi için bir deneysel değerin belirlenmiş olması yeterlidir. Çünkü bütün Newtoniyen sıvılar orijinden geçen bir doğru ile temsil edilirler. Doğrunun eğimi viskoziteyi verir. Düzgün (üniform) akan Newton sıvısının temel reolojik özelliği viskozitedir.

Viskozitenin, plastik viskozite (plastik malzemeler için gerinim oranına karşı gerilmenin eğimi) ve diferansiyel viskozite (gerinim oranı ve gerilme ile ilişkili eğrinin eğimi) gibi birkaç tipi vardır. Bundan dolayı elde edilen değerlerin, hangi viskozite değeri olduğunu tanımlamak önemlidir.

Akış davranışının bir kaç tipi bulunmaktadır. Bu davranışlardan en basiti gerilme oranı sıfır iken gerilmesi sıfır olan ve gerilme oranı ile gerilme arasında lineer ilişki bulunan Newtoniyen davranışıdır. Viskozitenin kayma oranı ile değişimi sabitse reoloji, Newtoniyen olarak ifade edilir. Şayet viskozite kayma oranı ile değiştiği zaman reoloji Non-Newtoniyen’dir. Newtoniyen davranış ideal akış davranışıdır ve katılardaki Hooke davranışına benzerdir. Non-Newtoniyen malzemelerde viskozite sabit değildir. Kayma gerilmesinin veya kayma oranının ve mzamanın fonksiyonudur. Non-Newtoniyen malzemeler zamandan bağımsız ise viskozite, η=F(γ veya τ) olacaktır. Bu tür malzemeler; pseudoplastik, dilatant ve plastik olarak adlandırılır.

Akış ilk başladığında kayma oranı sıfır iken akışın başlayabilmesi için belirli bir gerilme değeri bulunan (akma gerilmesi) ve bundan sonra lineer bir davranış gösteren bir çok akışkanın bu davranışına plastik davranış denir (Bingham olarak da adlandırılır). Diğer genel davranış, kayma oranı artarken azalan viskoziteli pseudoplastik davranıştır. Bazen malzemeler dilatant davranışı da gösterebilir, ancak bu süspansiyon için genel değildir.

Ancak birçok Non-Newtoniyen akışkan zamana bağlı davranış gösterir. Zamana bağlı ise viskozite, η= F (γ veya τ ve t) olacaktır. Bu tür malzemeler Tiksotropik ve Reopektik malzeme olarak belirlenir.

Kaynaklar: 
Tolga ZEYBEK-KATKILI BETONUN REOLOJİK ÖZELLİKLERİ VE TERLEME DAVRANIŞININ İNCELENMESİ
Uygunoğlu T., Ünal O., Yücel K.T., “Uçucu Külün Betonun Basinç Dayanimina Etkisi Üzerine Bulanik Mantik Yaklaşimi”
Yazıcı, Ş., 2003. Süper Akışkanlaştırcıların Betondaki Bazı Fiziksel ve Mekanik Özelliklere Etkileri.

Gayrimenkul, taşınabilir sıfatta olmayan, maddi bir değer ifade eden ve nakde çevrilmesi mümkün olan materyallerdir. Yani olduğu yerden herhangi bir yere taşınmasının imkânı bulunmayan değerli mallardır. Bu konuda istisna olan iki örnek vardır. Gemi ve tekne türü deniz araçları ile prefabrik yapılar taşınmaz olmamalarına rağmen hukuksal olarak gayrimenkul kapsamına girerler.

Gayrimenkul kavramı, taşınabilir özelliği olmayan, ekonomik bağlamda değeri olan ve likiditesi veya para ile ifadesi mümkün olan değerli materyaller, yeryüzünde sabit, aslına zarar vermeksizin taşınması mümkün olmayan eşya, özüne zarar vermeksizin belirli bir yerden farklı bir yere götürülemeyen eşya olarak tanımlanmaktadır.

Taşınabilir özellikte olan, parasal bir anlam ifade eden materyallere menkul denir. Menkul sözcüğü “nakil” sözcüğünden türemiştir. Örnek vermek gerekirse motorlu taşıtlar (araba, motosiklet, kamyon, minibüs, uçak vb.), telefon, televizyon gibi varlıklar birer menkuldür. Arapça kökenli bir sözcük olan gayrimenkul, menkul kelimesinin gayri ön olumsuzluk ekini almış halidir ve taşınmaz anlamına gelmektedir. Gayrimenkullere örnek verecek olursak dükkân, apartman, arsa, plaza, AVM, villa, köşk, fabrika gibi varlıklar birer gayrimenkuldür.

Gayrimenkulün malikine ait hukuki ayrıcalıkları ön plana çıkaran bir başka tanımlamaya göre ise gayrimenkul, mülkiyetinde yer alan çıkarlar, menfaatler ve haklardan oluşan, toprağa kalıcı olarak bağlı olan ve yasal olarak tanımlanan herhangi bir şeyden oluşan malikin sahip olduğu haklar bütünüdür. Gayrimenkul, temelindeki arsa, arazi ve üzerindeki inşa edilmiş her yapı ile birlikte bir bütündür. Uluslararası Değerleme Standartları’na göre ise gayrimenkul, fiziksel bir varlık olan arazi ve bu arazi üzerine insanlar tarafından yapılmış yapılar olarak tanımlanır.

Gayrimenkul Çeşitleri – Gayrimenkul Türleri

Türk Medenî Kanunu, gayrimenkulleri üçe ayırmaktadır:

1. Araziler,
2. Tapu kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli haklar,
3. Kat mülkiyeti kütüğüne kayıtlı bağımsız bölümler.

Belirtilen mallar, Türk Medenî Kanunu’nun (TMK) 998. maddesi gereğince tapu siciline taşınmaz olarak kaydedilir.

(Kat irtifakı nedir?)

Gayrimenkul denilidiğinde çoğunluğun ilk aklına gelen konut türü olsa da gayrimenkul türleri 5 farklı ana başlıkta incelenebilmektedir.

1. Konut: Bireylerin barınma ihtiyaçlarını karşıladıkları mekânları kapsar. Konut türlerine müstakil ya da apartman dairesi, yalı, köşk gibi örnekler sıralayabiliriz.
2. Tarımsal Gayrimenkul: Tarım yapmak için kullanılan gayrimenkuldür. Tarla, arazi gibi örnekler verilebilir.
3. Ticari Gayrimenkul: Ticari kazanç elde etmek için kullanılan gayrimenkul türüdür. Yani ticaret yapılmasına yarayan gayrimenkullerdir. Otel binaları, ofisler, pansiyonlar, alışveriş merkezleri, dükkân ve mağazalar ticari gayrimenkul olarak sınıflandırılmaktadır.
4. Endüstriyel Gayrimenkul: Endüstriyel üretim faaliyetlerinin hayat bulduğu her türlü gayrimenkul bu türde yer almaktadır. İmalathaneler, fabrikalar, üretim tesisleri gibi sınai amaçlı kullanılan taşınmazlar örnek olarak verilebilir.
5. Özel Amaçlı Gayrimenkul: Genellikle özel bir kullanım amacına hizmet etmek amaçlı tahsis edilmiş olan gayrimenkullerdir. Okullar, ibadethaneler, hastaneler örnek olarak verilebilir.

Gayrimenkulün Özellikleri

Gayrimenkullerin özelliklerinin üç temel başlık altında toplanması mümkündür. Bu başlıklar:

1. Yasal olma,
2. Ekonomik bir değeri olma
3. Fiziksel yapıya sahip olma olarak sıralanabilmektedir.

Yasal Olma Özelliği

Gayrimenkullerin hukuki şartlarda alım-satım işlemlerinin gerçekleştiriliyor olması ve alım-satım sonrasında tapu siciline işlenmesi gayrimenkulün yasal olma özelliğini ifade eder. Tapu sicili tüzüğünde gayrimenkulün yasal olma özelliği şu şekilde tanımlanmıştır; “Taşınmazlarla ilgili mülkiyet hakkı, sınırlı ayni haklar ve kişisel hakların tapu siciline tescili, değişikliği, terkin ve düzeltme işlemleri ile sicil ve belgelerin arşivlenmesine ilişkin usul ve esaslarını kapsamaktadır”. Gayrimenkul sahipleri vergi dairelerine ve belediyeye beyanname vermeleri zorunludur.

Ekonomik Özellikleri

Gayrimenkullerin ekonomik özellikleri az bulunur olmaları ve ekonomideki gelişmelere katkı sağlamalarıdır. Her gayrimenkul birbirine yakın özellikler taşısa da benzersizlerdir. Bu yönüyle gayrimenkuller sadece belirli bir arsa, arazi, proje veya yatırım ihtiyacına göre yatırımcıyı veya alıcıyı tatmin edici özelliklerine sahip olabilirler. Talebin yoğun olduğu bölgelerde gayrimenkul arzını karşılamak her daim mümkün olmamaktadır. Bu özellikleri bakımından gayrimenkuller az bulunur yapıya sahiptirler.

Gayrimenkuller, yatırım amaçlı veya kullanım amacıyla satın alınan ürünlerdir. Emlak gelir elde etmek amacıyla satın alınabilir. Satın alınan gayrimenkul, kiralanarak düzenli gelir elde edilebilir veya uygun pazar koşullarında, elde edilmek istenilen kar durumuna göre satışı yapılabilir.

Fiziksel Özellikleri

Gayrimenkulün fiziksel özellikleri bakımından sabit şekilde durması, belirli bir standart yapıya sahip olmaması ve uzun ömürlü olması bakımından sınıflandırmak mümkündür.

• Sabitlik Özelliği: Gayrimenkulün belirli bir fiziksel alana bağlı olmaması sebebiyle hareket kabiliyetine sahip olmamasıdır. Doğal olayların etkisiyle ve insanların meydana getirdiği dış etkiler ile görünüşlerinde ve yapılarındaki değişiklikler sabitlik özelliğini değiştirmez.
• Standart olmama özelliği; Gayrimenkuller, birbirleriyle benzer özelikler gösterseler dahi; bölgesel farklılıkları, bulundukları konum veya fiziksel özellikleri sebebiyle birbirlerinden farklılık gösterirler. Ayrıca bulundukları bölgenin yasal veya imar mevzuatlarına göre farklı karakteristik özelliklere sahip olabilirler.

Gayrimenkul Değerleme Nedir?

Taşınmaz değerleme, bahsi geçen taşınmazın piyasa değerinin tespit edilmesi için izlenen adımlar bütünüdür. Bazı kriterler, etik kurallar ve ölçütlerce yapılan bu işlemler dizgisine gayrimenkul değerleme denilmektedir. Başka bir ifadeyle, söz konusu gayrimenkulün gerçek değerinin belirlenmesidir. Bir gayrimenkulün ekonomik anlamda somut bir değere sahip olabilmesi için fiziki koşullarının olması yetmeyip bu özelliklerinin beraberinde fayda, kıtlık ve devredilebilir şartlarına da sahip olması gerekir.

Gayrimenkul Değerleme Uzmanlığı Nedir?

Gayrimenkul uzmanı olan kimse konut, bina, arsa, arazi gibi gayrimenkullerin satış işlemleri, yatırım işlemleri, ipotek veya kredi işlemleri için değer tespitini yapmakla mükelleftir. Değerleme çalışması kendi içinde sıralaması ve düzeni olan faaliyetler zinciri oluşturarak yapılmaktadır. Bu işlemin konu hakkında alanında uzman kişi ya da kişilerce yapılması sağlıklı sonuçlar elde edilmesi açısından önemlidir.

Gayrimenkul Değerleme Kriterleri Nelerdir?

Gayrimenkul değerleme işlemleri yapılırken değerleme uzmanlarının değerleme işlemi için göz önünde tuttuğu belli başlı kriterler vardır. Bu kriterleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

• Gayrimenkulün konumu ve çevre özellikleri yani lokasyonu
• Gayrimenkule olan arz talep ve gerçekleşmiş emsal satışlar,
• Gayrimenkulün imar durumu,
• Sürdürülebilir gelir düzeyi,
• Gayrimenkul eğer bağımsız bölümse arsa payı yok eğer değilse de arsa büyüklüğü,
• Gayrimenkulün mimari kullanıma olan elverişliliği,
• Gayrimenkule ait hak ve mükellefiyetler.
• İşçilik kalitesi,
• Yıpranma payı,
• Altyapı özellikleri
• Bayındırlık rayici ve vergi rayiç değerleri,
• Ekonomik koşullar,
• Takyidat durumudur.

Gayrimenkul Değerleme Raporu Nedir?

Belirli bir gayrimenkulün, gayrimenkul değerleme uzmanı tarafından bilimsel metotlar kullanılarak değerinin takdir edildiği ve bu değere etki eden tüm faktörlerin analizinin yer aldığı belgeye gayrimenkul değerleme raporu denir.

Kaynaklar:

Muhammet Ramazan SATICI-GAYRİMENKUL DEĞERLEME YÖNTEMLERİ ve KAPİTALİZASYON ORANI İLE ŞANLIURFA KARAKÖPRÜ İLÇESİNDE GAYRİMENKUL DEĞERLEME
İSMAİL KOCABIYIK-GAYRİMENKUL DEĞERLEMESİNDE ÇOK BOYUTLU PERSPEKTİF
Fatma ER-GAYRİMENKUL DEĞERLEMESİNDE MAKİNE ÖĞRENMESİ TEKNİKLERİNİN KIYASLANMASI
Ömer Faruk KAYA-GAYRİMENKUL SERTİFİKALARININ BLOKZİNCİR İLE ENTEGRASYONU

soyleki.com

Baraj, bir akarsu vadisini kapatarak taşkınlardan koruyan, arkasında su biriktiren ve biriken suyu içme suyu, tarımsal sulama, enerji üretimi vb. ihtiyaçları karşılamak amacıyla inşa edilen yapıdır.

Baraj inşa edildikten sonra suyun set arkasında biriktirilmesiyle göl meydana gelir. Bu göle rezervuar veya baraj gölü denir.  Baraj, su biriktirme amacı ile hazne olusturmak üzere akarsu vadisinin kapatılarak suyun akışının engellendiği yapıdır.  Akarsular üzerine inşa edilen barajlar, içme suyu temini, tarımsal sulama, taşkın kontrolü sağlamak, endüstri suyu temini, elektrik üretimi, rekreasyon aktiviteleri, katı madde hareketinin kontrolü ve balıkçılık faaliyetleri gibi farklı amaçlara yönelik inşa edilmektedir. (Barajların Yapım Amaçları yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.)

Baraj Çeşitleri – Baraj Tipleri

1. Dolgu barajlar
   1. Homojen toprak dolgu barajlar
   2. Geçirimsiz çekirdekli dolgu barajlar
      1. Kil çekirdekli dolgu barajlar
         1. Kil çekirdekli kaya dolgu barajlar
         2. Kil çekirdekli karışık dolgu barajlar
      2. Asfalt çekirdekli dolgu barajlar
   3. Ön yüzü geçirimsiz dolgu barajlar
      1. Ön yüzü beton kaplamalı kaya dolgu barajlar
      2. Ön yüzü asfalt kaya dolgu barajlar
2. Beton barajlar
   1. Beton ağırlık barajlar
   2. Payandalı barajlar
   3. Beton kemer barajlar
   4. Silindirle sıkıştırılmış beton barajlar (SSB)
3. Karışık kesitli barajlar

Baraj tipleri, baraj malzemesine ya da diğer baraj özelliklerine göre sınıflandırılabilir. Baraj tipinin seçiminde, topoğrafya iklim şartları, depremsellik, ekonomik mukayese, temelin özellikleri ve inşaat malzemelerinin mevcudiyeti gibi özellikler önem kazanmaktadır. Baraj mühendisliğinde baraj tipleri birçok parametreye bağlı olarak sınıflandırılabilir.

Büyüklüklerine göre barajlar

Büyüklüklerine göre barajlar büyük baraj veya küçük baraj olarak sınıflandırılabilir. Büyük barajı Uluslararası Büyük Barajlar komisyonu (Internatıonal Commıssıon On Large Dams, ICOLD) “Temelden yüksekliği 15 m’den daha fazla olan barajlar” büyük baraj olarak tanımlanmaktadır. Eğer baraj yüksekliği 10 m ile 15 m arasında değişirse ve aşağıda belirtilen şartlardan en az birini sağlarsa böyle bir barajda yine büyük baraj olarak sınıflandırılır.

• Rezervuar hacmi 1 milyon m³’ten büyük ise,
• Tepe uzunluğu 500 m’den uzun ise,
• Temel inşaatında özel zorluklar varsa,
• Taşkın debisi 2 bin m³/s’den büyük ise,
• Projesi alışılmış türde değil ise,

Bu şartlardan hiçbirini sağlamayan barajlar ise küçük baraj ya da gölet olaraksınıflandırılır.

Dünyanın En Güçlü 10 Barajını buradan inceleyebilirsiniz…

Yüksekliklerine göre barajlar

Barajın yüksekliği 100 m’den fazla ise yüksek baraj, 50 m-100 m arasında ise orta yükseklikte baraj, 50 m’den az ise alçak baraj olarak sınıflandırılabilir.

Yapılış amaçlarına göre barajlar

Tek amaçla inşa edilen barajlar

İçme, kullanma, sulama, enerji üretim, taşkın koruma, başka bir barajın mansap şartlarının düzenlenmesi, atıkların depolanması, balıkçılık vb. şeklinde sınıflandırılabilirler.

Çok amaçla inşa edilen barajlar

Barajlar genelde birden çok amaca hizmet etmek için yapılırlar. Çok amaçlı bir barajda, depolama, taşkından korunma, rekreasyon gibi fonksiyonlar bir arada bulunabilir.

Fonksiyonlarına göre barajlar

Barajlar fonksiyonlarına göre de biriktirme, taşkın geciktirme ve kabartma olmak üzere sınıflandırılırlar.

Gövdenin statik projelendirmesine göre barajlar

Buna göre barajlar, ağırlık baraj, kemer ağırlık baraj, kemer baraj, payandalı baraj, toprak veya kaya dolgu baraj, ön germeli baraj şeklinde sınıflandırılır.

Hidrolik özelliğine göre barajlar

Bu tür barajlar üzerinden su akan baraj ve su akmayan baraj olarak iki şekilde sınıflandırılır.

Düzenleme devresine göre barajlar

Düzenleme yapmayan çevirmeli, mevsimlik düzenleme yapan ve uzun vadeli düzenleme yapan barajlar olarak üç grupta sınıflandırılabilir.

Gövde malzemesine göre sınıflandırma

Gövde dolgu malzemesi olarak kullanılan malzemeye göre dolgu barajlar, beton barajlar ve karışık kesitli barajlar olarak üç kategoriye ayrılabilir. Bu üç ana baraj tipi kullanılan gövde malzemesine ve geçirimsizliği sağlayan malzemelerin çeşidi ve yerine göre kendi içinde sınıflandırılırken çoğunlukla gövde malzemesi dikkate alınmaktadır. Günümüzde ülkemizde yaygın olarak beton ve dolgu barajlar kullanılmaktadır.

Dolgu Baraj Nedir?

Dolgu barajlar gövdelerini asfalt, kaya, kum, kil, çakıl vb. doğal malzemelerin oluşturduğu yapılardır. Ülkemizde şu ana kadar inşa edilmiş barajların büyük bir bölümünü oluşturan dolgu barajlar; tek bir malzemeyle geçirimsizliği tüm gövdede sağlayan homojen dolgu barajlar, geçirimsizliği çekirdekte sağlayan geçirimsiz çekirdekli dolgu barajlar ve geçirimsizliği ön yüzde sağlayan ön yüzü geçirimsiz dolgu barajlar olmak üzere üç gruba ayrılabilir.

Beton Ağırlık Barajlar

Beton ağırlık barajlar, tasarım yüklerine ağırlıkları ve malzeme dayanımları ile mukavemet gösterirler. Kemer barajlarda ise yükleri kemerleme etkisi ile yamaçlara aktarırlar. Beton barajlarda gövdenin tümü ile geçirimsiz olması esastır. Beton ağırlık barajlar, dış yüklerin etkisi ile kaymaya ve devrilmeye karşı kendi ağırlığı ile karşı koyan bir yapıdır. Beton barajlar genellikle, dar vadilerde ve sağlam temel kayaları üzerine inşa edilirler. Dolusavak, dip savak ve su alma yapıları baraj gövdesi üzerinde tasarlanırlar. Sarıyar, Kemer, Boyabat, Çubuk 1 ve Porsuk barajları bu tip barajlardır.

Payandalı Barajlar

Payandalı barajlar, beton ağırlık barajlarının özel şeklidir. Yan yana sıralanmış payandaların memba yüzleri genişletilmek sureti ile veya araları plak, kemer vs. gibi elemanlarla kapatılarak süreklilik sağlanmıştır. Ağırlık barajlara göre daha geniş vadilerde ekonomiktirler.

Beton Kemer Barajlar

Kemer baraj, rezervuardaki su yükü ve kendi ağırlığını kemer etkisi ile mesnetlere aktaran baraj türüdür. Kemer barajlarda yükler ve gerilmeler iyi dağıldığı için kullanılan malzeme miktarı ağırlık barajlara göre daha az olmakta ve maliyet düşmektedir. Bu baraj türünün inşası için vadi dar olmalı ve barajın yerleşeceği temel ve mesnetlerin taşıma gücü yüksek olmalıdır.  Kemer barajlar:

1. çift eğrilikli,
2. ince beton kemer
3. beton ağırlık kemer

olmak üzere üç türden oluşmaktadır.

Oymapınar, Gökçekaya, Ermenek, Deriner, Berke ve Sır barajları çift eğrilikli kemer barajlarımızın örnekleridir. İnce beton kemer barajına örnek olarak Gezende Barajı verilebilir. Karakaya ve Artvin barajları ise beton ağırlık kemer barajlarımızdır.

Silindirle Sıkıştırılmış Beton Barajlar

Silindirle sıkıştırılmış beton barajlar (SSB), düşük oranda karışım suyu ve çimento içeren beton türünün, katmanlar halinde serilerek silindirlerle sıkıştırılması ile inşa edilen yapılardır. Bu özel beton türündeki çimento içerik olarak klasik betonunkinden daha azdır ve benzer malzemelerden beton karışımı oluşturulur. Bu karışım titreşimli silindirlerle sıkıştırıldığı için oluşturulan betona silindirle sıkıştırılmış beton adı verilmiştir. Son yıllarda silindirle sıkıştırılmış beton, baraj gövdelerinde, memba ve mansap batardolarında ve barajların diğer kısımlarında kullanılabilmektedir. Bu barajların memba ve mansap yüzü diğer baraj türlerine göre daha dik şevli yapılabilmekte ve bunun sonucunda daha az malzeme kullanılmaktadır. Dolgu baraja göre daha ekonomiktirler. Çine, Ayvalı, Menge ve Çetintepe barajları ülkemizde silindirle sıkıştırılmış beton barajlara örnektir.

Karışık Kesitli Barajlar

Geniş bir nehirde kaya dolgu, beton, katı dolgu ve silindirle sıkıştırılmış beton gibi çeşitli baraj tiplerinden oluşan karışık kesitli baraj inşa edilebilir. Ülkemizde Dağdelen, Birecik, Keban (beton ağırlık+kil çekirdekli kaya dolgu), Karkamış (beton ağırlık+kil çekirdekli kum ve çakıl dolgu) barajları bu tip barajlardır.

Barajlar Neden Yıkılır?

Kaynaklar:
Haluk BALI-BARAJLARDAKİ DEFORMASYONLARIN GEOTEKNİK CİHAZLAR İLE İZLENMESİ, DERİNER BARAJI ÖRNEĞİ
Can YILDIZ-BARAJ YIKILMASI TAŞKIN RİSK ANALİZİ YEŞİLDERE BARAJI ÖRNEĞİ
Berkant KONAKOĞLU-BETON BARAJLARDA DEFORMASYONLARIN STATİK, KİNEMATİK VE DİNAMİK MODELLER İLE BELİRLENMESİ: ARTVİN DERİNER BARAJI ÖRNEĞİ
KADİR KOÇYİĞİT-SİLİNDİRLE SIKIŞTIRILMIŞ BETON BARAJLARDA AGREGA NEM MİKTARININ MÜHENDİSLİK ÖZELLİKLERİNE ETKİSİ

Çökme deneyi-(Slump deneyi) gerek laboratuvarda ve gerekse sahada beton kıvamını ölçebilmek amacıyla sıkça kullanılan pratik bir yöntemdir.

Basit ve kolayca uygulanabilir bir deney yöntemi olmasından dolayı, “çökme deneyi yöntemi” ya da  diğer bir adıyla “slump deneyi” taze betonun kıvamını belirlemek amacıyla kullanılan deney yöntemleri arasında en popüler olanıdır.

Çökme deneyi yöntemi, ASTM standartlarında 1922 yılından bu yana yer alan bir yöntemdir. Bu deney, İngilizce’de çökme anlamına gelen “slump” (slamp olarak okunmaktadır) deneyi olarak adlandırıldığından, Türkiye’de çoğu kez bu isimle anılmaktadır.

Çökme deneyi betonu sadece kıvamını ölçmektedir. Bu nedenle betonun işlenebilirliğini tam olarak belirtememekle birlikte betonun işlenebilirliğine dair çok önemli bilgi edinilebilmektedir.

Çökme-Slump Deneyi Nasıl Yapılır?

Türk standardına göre çökme deneyi için metalden yapılmış alt ve üst uçları açık olan kesik koni şeklindeki bir huni ile koninin içerisine yerleştirilecek betonu şişlemek için ucu yuvarlatılmış bir çelik çubuk kullanılmaktadır.

Çökme hunisi’nin tabanının çapı 20 cm, üst ucunun çapı 10 cm ve yüksekliği 30 cm’dir. Betonu şişlemek için kullanılan çelik çubuğun boyu 60 cm, çapı 1.6 cm’dir.  Alt ucuna yakın kısımda huniye dış yüzeyden bağlantılı karşılıklı 2 adet metal çıkıntı bulunmaktadır. Bu metal çıkıntılar, koninin içerisine beton doldururken koninin yere tamamen yapışmasını ve böylece alttan herhangi bir sızıntı olmamasını sağlamak üzere ayakla basmak için konulmuştur.

Deney başlamadan önce huninin içi nemli bir bezle silinmekte ve huni düz ve su emmez bir yüzey üzerine yerleştirilmektedir.

Hazırlanan taze beton mala yardımı ile huninin içerisini dolduracak beton hacminin yaklaşık üçte bir bölümleri halinde yani 3 tabaka halinde yerleştirilmektedir. Her tabaka şişleme çubuğu ile ayrı ayrı 25’er kez şişlenmektedir. En üst tabakanın şişlenmesi işlemi bittikten sonra kalıbın üstü mala veya şişleme çubuğu ile tesviye edilmektedir.

Bütün bu işlemlerden hemen sonra, huni, yandaki saplarından tutularak yavaşça düşey olarak yukarı çekilmektedir. Kalıbın çekilme işlemi sabit hızla ve 5 ile 10 saniye arasında bir sürede tamamlanmalıdır. Kalıbından kurtulan beton, sululuk derecesine bağlı olarak, az veya çok miktarda bir çökme göstermektedir. Boş huni tamamen çökme yapan beton yığınının yanına konularak ve şişleme çubuğu üzerine yatay olarak yerleştirilerek çubuğun alt seviyesi ile çökme yapmış olan betonun üst yüzünün ortalama yüksekliği arasındaki mesafe en yakın 0.5 cm’ye kadar cetvelle ölçülmektedir. Ölçülen değer betonun çökme değeri olarak ifade edilmektedir.

Çökme hunisinin düşey olarak yukarı kaldırılması ile taze betonun göstereceği çökme miktarı, betonun ne ölçüde ıslak olduğu ile ilgilidir. Aslında taze beton kütlesinin kendi ağırlığı altında akmasına karşı betonun kayma direnci ölçülmektedir.

Taze beton karışımının yapısına bağlı olarak betonun göstereceği çökme aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi değişik tarzlarda yer almaktadır.

• “Hakiki çökme”, kütlenin şeklinde fazla bozulma ve kırılma olmadan meydana gelen, beton üst kestinde aşağı yukarı eşit miktarda yer alan çökmedir. Bu durum betonun yeterli kohezyona sahip olduğunu göstermektedir.
• “Kayma çökmesi”, beton kütlenin bir yanında çok az, diğer yanında çok fazla çökmenin yer aldığı tarzdır. Bu tarz çökme, beton kütlenin yeterli kohezyona sahip olmadığını göstermektedir. Bazen normal karışımlarda da kayma çökmesi görülmekle birlikte genel olarak kayma çökmesi betonun yerleştirilebilirlik özelliğinin iyi olmadığına işaret etmektedir.
• “Tamamen çökme”, genel olarak beton karışımının çok sulu olduğunu, betonda çok az miktarda çimento kullanıldığına işaret etmektedir.

Değişik tip agrega ve değişik malzeme oranları ile hazırlanmış iki ayrı betonun eşit miktarda çökme yapması bu iki betonu mutlaka aynı ölçüde işlenebilirliğe sahip olduğunu göstermemektedir. O bakımdan ek bilgi edinebilmek amacıyla çökme hunisinin yukarı çekilmesinden sonra bir miktar çökme yapmış olan beton kütlenin yan tarafı şişleme çubuğu ile hafif hafif dövülmekte ve beton kütlenin dağılma gösterip göstermediği gözlenmektedir. Hafif hafif dövülmeden dolayı beton kütlede dağılma oluyor ise bu durum betonun yeterli kohezyona sahip olmadığını ve betonda yeterince ince malzeme kullanılmadığına işaret etmektedir.

Deney yapıldıktan sonra çökme gösteren beton kütlenin yan tarafı hafif hafif dövülerek, ne kadar dağılma göstereceği incelenmekte ve beton kohezyonu hakkında bilgi edinilebilmektedir. Ancak, çökme deneyi, çimentosu az olan beton karışımların veya kuru ya da çok kuru beton karışımlarının işlenebilirliği hakkında sağlıklı sonuçlar verememektedir. Buna rağmen, çökme deneyi yöntemi Dünya’da en yaygın olarak uygulanan bir yöntem durumundadır. Türkiye’de çökme deney yönteminin dışında bir başka yöntemin uygulanması yok denecek kadar azdır.

Çökme deneyi ile ilgili olarak belirtilecek bir başka husus da bu deneyin ıslaklığı az olan betonlar için (aşırı kuru, çok kuru ve kuru kıvamdaki betonlar) uygun olmadığıdır. Çökme miktarı 2.5 cm’den daha az olan betonların işlenebilirliğine dair sağlıklı bilgi vermemektedir. Pratikte bu tür betonların sıkıştırılması işleminde vibratör kullanıldığından, kuru kıvamdaki beton karışımların kıvamının veya işlenebilirliğini bulunabilmesi için vibrasyon  esasına dayanan Vebe deney yöntemi gibi bir başka deney yönteminin kullanılması gerekmektedir.

Genel olarak aynı çökme değerine sahip betonların benzer ölçüde işlenebilirlik gösterdiği ve aynı amaçlarla kullanılabilecekleri kabul edilmektedir. O nedenle çökme deneyi betonun üniformitesini ve kalitesini kontrol edebilmek için kullanılabilen çok değerli bir yöntem durumundadır. Aynı kalitedeki bir beton karışımın diğerine göre farklılık göstermesi, çimentoda,  agregada, karışım suyunda veya katkı maddesi de bir değişiklik olduğunu işaret etmektedir ve gereken düzeltme hemen yapılabilmektedir.

TS 802 no’lu  Türk Standardı ve ACI 211 no’lu ABD Standardı gibi beton karışım hesap esaslarını anlatan bir çok ülke standartları, elde edilecek betonun kullanılacağı ortamı göz önünde tutarak, taze betonun ne miktarda kıvama sahip olması gerektiğine dair uygun çökme değerleri tavsiye etmektedir.

Aşağıdaki çizelgede taze beton için uygun görülen çökme değerleri verilmektedir.

Betonların Çökme Değerleri – Kıvam Sınıfları

 Değişik Alanlardaki Betonların Çökme Değerleri

Çökme Deneyi Yöntemi ile İlgili Standartlar

Çökme deneyi yöntemi ile ilgili standartların bazıları şunlardır:

• TS EN 12350-2
• ISO  4109
• ASTM C 143, BS 1881.

Türk standardında, ISO’da ve ASTM’de anlatılan yöntem aynıdır. (İngiliz standardında anlatılan yöntemle diğer yöntemler arasında çok küçük farklılıklar bulunmakla birlikte orada da anlatılan yöntem esas olarak diğerleri ile çok benzerdir. İngiliz standardına göre taze beton, çökme hunisinin içerisine, 4 tabaka  halinde doldurulmaktadır; Türk, uluslararası ve ASTM standartlarındaki yönteme göre, taze beton çökme konisinin içerisine 3 tabaka halinde doldurulmaktadır.)

Şadırvan kelimesi, Farsça kökenli olup çok anlamına gelen “şad” ve akar anlamına gelen “revan” kelimelerinin birleştirilmesi ile oluşturulmuştur.

Şadırvanlar, sudan faydalanmanın yanı sıra estetik amaçlı olarak yapılmış, Anadolu cami, medrese, han, kervansaray gibi dini ve sosyal binaların iç veya dış avlularında yer alan ve ortasında göbekli fıskiyesi, kenarlarında muslukları bulunan, yüksek kenarlı havuzlardır.

Mimari bir terim olarak şadırvanlar, camilerin iç ve dış avlularının orta kısmındaki havuzun, çevresindeki musluk ve göbeğindeki fıskiyeden suların aktığı, üzeri kubbe ile örtülmüş abdest alma bölümlerini ifade ederler.

Klasik bir şadırvanda genellikle bulunan bölümler şunlardır:

1. Su haznesi (havuz)
2. Hazne üzerinde musluklar,
3. Fıskiyeli su lülesi
4. Oturma taşları (yeri),
5. Su yalağı,
6. Hazne üzerinde kafes veya şebeke (koruyucu),
7. Haznenin etrafında revak (tiplere göre olmayabilir),
8. Havuzu dış etkilerden koruyan saçak ve kubbe,
9. Üst örtünün üzerinde alem

Şadırvanlar, camilerde başta olmak üzere medreselerde, meydanlarda, hanlarda görülmektedir. Bazı kaynaklarda tanımı şu şekilde yapılmıştır:

Şadurvan: en çok cami avlularından bulunan, etrafı çok musluklu duvarla çevrili bir su haznesidir.

Şadırvan: üstü çadır şeklinde bir dam ve yahut ahşap bir kubbe ile örtülü yüksek bir mermer bir havuz olup içinde bir fıskiyeden veya bir lüleden akan sular toplanarak dış tarafından sıra ile takılmış musluklardan dışarı akar.

Şadırvan Nedir Kısaca?

Şadırvan, ortasında yüksekçe bir yerden şarıltıyla bol su akan havuz veya çevresi musluklu duvarla çevrilmiş su haznesidir.

Şadırvanları iki grupta incelenmektedir;

1. Konumlarına Göre Şadırvanlar; cami şadırvanları, bir yapıyla birlikte yapılan şadırvanlar ve meydan şadırvanlarıdır.
2. Plan Özelliklerine Göre Şadırvanlar; çokgen planlı şadırvanlar ve dairesel planlı şadırvanlardır.

Şadırvanları biçimlerine göre ise dört grupta toplamak mümkündür:

1. Bir Havuzdan İbaret Şadırvanlar,
2. Üst Örtüsü Havuz Köşelerine Yerleştirilmiş Sütunlarla Taşınan Şadırvanlar,
3. Baldaken Tarzı Şadırvanlar,
4. Münferit Tipteki Şadırvanlar

Emevi saraylarından Hırbet el Mefçer’in ön avlusunda bulunan baldaken planlı üstü kubbe ile örtülü kare havuz İslam mimarlığındaki ilk şadırvan örneği sayılabilir. Anadolu’da bilinen en eski şadırvan örneği ise, Harran Ulu Cami’nde inşa edilen sekizgen planlı şadırvandır.

Şadırvan Ne İşe Yarar? Neden Yapılır? Amacı Nedir?

Şadırvanların amacı, avlusunda bulundukları camide veya medresenin dershane-mescidinde ibadet edeceklerin gerekli abdesti alabilmelerine yardımcı olmaktır. Diğer bir görevleri ise tamamen estetiktir. Etrafı monoton diziler halindeki revaklar ile çevrili avlu ortasındaki boşluğu, zarif ve göz oyalayıcı mimarileri ile gidermektedir. (Revak Nedir?) Üçüncü bir görevi, eski Türk zevkinin her yerde aradığı bir ihtiyacı cevaplandırmaktadır. Bu da sesinin sağladığı dinlendirici huzur ve ruha sükunet veren serinletici ortamdır.

Türk mimarisinde şadırvan, içmek veya temizlik için kullanılan suyun, aynı zamanda sesi ve görünüşü ile zevk verecek, estetik bir biçimde hizmete sunulduğu bir tesis olarak, hemen her türlü yapının içinde veya dışında yer almıştır. Cami, mescit, medrese, tekke gibi dini yapılarda, öncelikle abdest almak için; saray, köşk, hamam gibi sivil yapılarda ise daha çok sesinden, görüntüsünden ve etrafına verdiği serinlikten faydalanmak için şadırvanlar yapılmıştır. İbadetle su, suyun temizliği ve dinlendirici özelliği birleştirilmiştir. İbadet, eğitim, hastane gibi mekanlara giren kişi aynı zamanda su sesleri içinde dinlendirici, huzur dolu bir ortama girmiş olur.

Şadırvan Örnekleri

Volkanik patlamalar sonucu oluşan yüksek gaz basıncı sonucu taneli volkanik kayaçlar meydana gelir. Ahlat taşı da bulunduğu bölgedeki Nemrut yanardağının patlaması sonucu açığa çıkan lavların yayılması ve yeryüzünde soğumasıyla oluşan piroklastik kayaçlardır. Patlama faaliyeti gösteren gaz basıncı yüksek bir magmada, volkan bacasından yeryüzüne çıkan parçalara piroklastik malzeme denilmektedir.

Piroklastik malzemeler tane iriliğine göre inceden iri taneliye doğru kül, tüf, lapilli, bomba veya blok olarak adlandırılır. İgnimbirit, kül (<2 mm) ve lapilli (2-63 mm) boyutundaki tanelerin kaynaşmasıyla oluşan bir tüf çeşididir. Bu parçaların yerde yığılması sonucunda piroklastik taşlar oluşur. İgnimbiritler piroklastik kayaçların en yaygın bulunan türündendir. Bitlis bölgesinde geniş alanlara yayılmış Ahlat taşı da bu sınıfa girmektedir.

Günümüzde Ahlat taşının kullanımı taşın çıkarıldığı bölgede devam etmektedir. Ahlat taşının ocaktan çıkarılmasının geleneksel yöntemlerden uzaklaşarak makineler kullanılarak yapılması maliyetinin artmasına neden olmuş, bu maliyet artışı kullanım alanlarını sınırlandırmaktadır. Geleneksel yapıları sürdürmek ve turizm açısından bölgede Ahlat taşı kullanımına yönelik çalışmalar yapılmaktadır.

Taşların, siyah, açık bej, kırmızı, koyu kahverengi (kestane) ve kül gibi farklı renklere sahip olması kitabe ve cepheleri süslemede avantaj sağlamaktadır. Ahlat taşının başka bir avantajı ise ocaktan çıkarıldığında yumuşak olup kolay şekil verilebilmesidir. Boşluklu yapıya sahip olan taşın su emmesi engellenirse ısıl izolasyon özelliği göstereceği belirtilmiştir.

Hız tümsekleri (Kasisler) trafik sakinleştirmenin en çok uygulanan yöntemlerinden biridir. Araçların hızlarını azaltmak için tümsekler yol platform genişliği boyunca belirli boyutlarda yapılmaktadır. Sürücüler tümseklerin üzerinden geçerken çarpışma ve titreşim etkilerini en aza indirgemek için hızlarını düşürürler.

Hız tümsekleri, kent içinde trafik yoğunluğunun düşük ve hız yapmaya elverişli olduğu mekânlarda, özellikle çocuk bahçesi, okul, spor, hastane ve konut alanları gibi yaya hareketliğinin yoğun olduğu yol kesimlerinde en sık kullanılan yöntemdir.

Kasislerin uygulandığı yerler genellikle; meskûn mahaller, yaya geçitleri ve özel sürüş dikkati gerektiren benzer bölgelerdir. Kasislerin, ana yollarda ve birincil acil durum aracı güzergâhlarında kullanılmaması gerekmektedir.

Kasis eğimleri %8 i geçmemelidir. Kasis geometrik olarak, parabolik, dairesel ya da sinüzoidal şekillerde uygulanabilirken, tepe noktası yüksekliği yerden 5 santimetreden 15 santimetreye kadar değişebilir. Kasislerin yapımında uygulanan genel eğilim, yola paralel uzunluğun artmasıyla, tepe noktasının yüksekliğinin düşürülmesi yönündedir.

Kasislere yaklaşırken genel olarak bir trafik işareti ile uyarı yapılır.

Kasislerin fark edilmesinin kolaylaşması için, kasislerin üzerine zikzak, sıralı diş ya da zebra şeklinde işaretler yapılır.

Seri olarak kasis uygulanmış yollarda, kasisler arası ortalama hızların %20 ile %25 arasında azaldığı kaydedilmiştir.

Kasislerin-Hız Tümseklerinin Avantaj ve Dezavantajları

Kasislerin-Hız Tümseklerinin Avantajları

• Kasisler, uygulandıkları bölgede trafiği daha güvenli hale getirirler,
• Kasis uygulaması kolay ve ekonomiktir,
• Hız tümsekleri trafik hızını, trafik yoğunluğunu ve kazaları azaltmaktadır,
• Kasisler, yayaların karşıdan karşıya geçişlerini kolaylaştırır.

Kasislerin-Hız Tümseklerinin Dezavantajları

• Kasisler, sürücülerin ani fren yapmasına neden olabildiğinden, bu araçlara arkadan çarpma riski ortaya çıkmaktadır.
• Kasisten geçen araçlarda meydana gelen titreşim ve sarsıntılar, araçlara zarar verebilmektedir.
• Hız tümsekleri ambulans, itfaiye ve polis araçları gibi acil müdahale araçlarında gecikmelere neden olur.
• Aracın hızının azaltılmas ve tekrar hızlanması yakıt tüketimini artırır. Dolayısıyla hava ve gürültü kirliliğine neden olur.
• Kasisler SUV araçlarını istenilen seviyede etkilememektedir.

Hukuk âleminde, idarenin, olağanüstü durumlarda kişilere bir takım yükümlülükler getirme yetkisi olarak tanımlanan1 istimval, “mal” sözcüğünden türeyen ve kökeni Arapça olan bir kelimedir. Fransız doktrininde bir görüşe göre, istimval, taşınır malların geçici olarak kullanımını veya mülkiyetini, taşınmazların ise sadece geçici olarak kullanımını veya kişileri hizmet yükümlülüğü altına sokmayı sağlayan zorlayıcı idari bir işlem olarak tanımlanır.

Tanımdan da anlaşılacağı üzere istimval, yalnızca olağanüstü dönemlerde kullanılabilen bir usuldür. Bunun yanı sıra, istimval yetkisinin kullanılabilmesi, bu hususun özel kanunlarda düzenlenmiş olmasına bağlıdır. Kamulaştırmanın aksine istimvali düzenleyen tek bir kanun yoktur. İstimval çeşitli kanunlarda düzenlenmiştir.

İdare, kural olarak ihtiyaç duyduğu taşınır malları genel hukuk kuralları çerçevesinde, satın alma usulüyle elde etmektedir. Ancak deprem, sel gibi doğal afetler neticesinde veya ağır ekonomik bunalımlar gibi olağanüstü durumlarda, taşınır mallara acil bir şekilde ihtiyaç duyulabilir. Şüphesiz böyle bir durumun varlığı halinde, ihtiyaç duyulan, birbiri yerine kolayca konulabilen taşınır malın olağan usul yöntemiyle sağlanmaya çalışılması, gecikmesinde sakınca olması dolayısıyla kamu yararına uygun olmayabilir. Bu nedenle, idareye kamu gücünü kullanarak daha hızlı biçimde ihtiyaç duyduğu taşınırı elde etme imkânı tanınmıştır.

Kamulaştırma normal zamanlarda uygulanabilen bir yöntem iken istimval olağanüstü zamanlarda uygulanır. Yine, istimval özel mülkiyete tâbi taşınır malın mülkiyetinin veya kullanma ve intifa hakkının devri için uygulanan bir usul iken, kamulaştırma işleminin konusunu özel mülkiyete tâbi taşınmaz mülkiyetinin devri oluşturur. Bununla beraber, istimvalde de kamulaştırmada olduğu üzere, malın bedeli adli yargıda, işlemin hukuka uygunluk denetimi ise idari yargıda karara bağlanır.

Buna göre istimval, idarenin olağanüstü durumlarda, felakete uğrayanların birtakım ihtiyaçlarını karşılamak adına gerçek ve tüzel kişilerinden mal ve hizmet edinmesi olarak tanımlanabilir.

İstimval, istisnai bir yetki olması nedeniyle günümüzde sıkça başvurulan bir müessese değildir. Ancak, her ne kadar günümüzde uygulanabilirliği az olsa da kimi durumlarda idare tarafından kullanılması gereken yetkidir. Keyfi olarak kullanılması durumunda çok ağır sonuçlar doğuracak olan bu müessese, idarenin diğer her bir işlemi gibi, kanuni düzenlemelerde belirtilen esas ve usullere binaen tesis edilmesi gerekmektedir.

İstimval, özel yararın kamu yararına feda edilmesi düşüncesinin bir ürünü olduğu için idare, bu müessese kapsamında getirdiği yükümlülüklerin parasal karşılığını, yükümlülere ödemesi gerekir. Yine, tesis edilmesiyle çalıştırılan kişilere ve mallarına bir takım zararlara yol açabildiği için idarenin yükümlülere, uğradıkları hak kaybına karşılık haklı bir tazminat vermesi gerekmektedir.

İstimval, idareye yalnızca özel mülkiyete ait taşınmaz malların geçici olarak kullanma hakkını ile taşınır malların mülkiyetine el koyma veya geçici olarak kullanma hakkını vermez. Başka bir deyişle, istimvalin konusunu sadece mal yükümlülüğü oluşturmaz. İdare, bu müessese ile kişilere, ayrıca para ve çalışma yükümlülüklerini getirme yetkisini de haiz olur. Çünkü istimval müessesi, olağanüstü nitelik arz eden kimi durumlarda ihtiyaç duyulan mal ve hizmetlerin karşılanmasını amaçlar. Örneğin, idare, meydana gelen deprem nedeniyle enkaz altında kalanların kurtarılması için özel mülkiyete ait iş makinelerine de el koyabileceği gibi yine iş makinelerini kullanan kişilere enkaz çalışmalarına katılmaları için çalışma yükümlülüğü getirebilir. Çünkü istimval kapsamında sadece iş makinelerine el koyulması enkaz çalışmalarının yürütülmesi bakımından bir fayda sağlamaz. Bu makinelerini kullanmak uzmanlık gerektiren bir iş olduğu için bunları kullanabilen kişilere de çalışma yükümlülüğünün getirilmesi gerekir. Keza, ekonomik bunalım zamanlarında ekonominin iyileştirilmesi için kişileri belirli alanlarda çalıştırabileceği gibi gerektiğinde kişilerin paralarına da idare tarafından el konulabilir. İşte, mal yükümlülüğü gibi aynı amaca yönelik olarak aynı zamanda ve aynı usullerle getirilen para ve çalışma yükümlülüklerini farklı hukuki kavramlar çerçevesinde değerlendirmek hukuk mantığı açısından isabetli değildir.

Trampa Nedir?

Taş mastik asfalt karışımının ikinci bileşeni ise ince agrega, stabilizör, filler ve bitümlü bağlayıcıdan meydana gelir. (Asfalt Nedir?) Yeterli miktarda ve özellikte fillerin kullanılması işlenebilirliğin; bağlayıcı madde kullanımı, karışımın dayanımının artmasına sebep olur. İnce agrega kullanılmasının ana nedeni, kaba agrega daneleri arasında bulunan boşlukları doldurmak, diğer bir nedeni olarak kaba agrega danelerinin arasındaki etkileşime katkı sağlamaktır. Taş mastik asfalt karışımlarında, klasik asfalt karışımlara göre daha yüksek oranda bitümlü bağlayıcı kullanılması sebebiyle, depolama-nakil-serme-sıkıştırma işlemleri esnasında bitüm malzemesinin süzülmesini önlemek amaçlı stabilizör (polimer, fiber vb.) kullanılır. Taş mastik asfalt karışımının bileşenleri aşağıdaki şekildedir. (Bitümlü Sıcak Karışım Nedir?) 

Taş Mastik Asfaltın genel yapısı;

• Kaba Agrega %70-80
• İnce Agrega %20-30
• Bitüm %6-7
• Selülozik elyaf

Taş Mastik Asfaltta kullanılan agregalar aşağıdaki çizelgede belirtilen limitlere uygun olmalıdır.  Agregalar sağlam, temiz daneli kırmataş, kırma çakıl veya bu malzemelerin birleşiminden oluşmalıdır. Agrega kil topakları, organik madde ve karışıma zarar verecek maddeler içermemelidir. Taş mastik asfaltı oluşturacak agregalar, içinde filler’inde bulunduğu en az dört farklı dane grubunun belirli oranlara göre karıştırılması sonucu oluşur. Agrega bitümlü malzeme ile karışınca üniform bir hal alır.

Karışım gradasyonu için gerekli olursa agrega içine mineral filler eklenebilir. Eklenen mineral filler olarak sönmüş kireç veya taş tozları kullanılır. Mineral filler malzemesi tamamen kuru olmalı kil, organik madde, topak ve başka zararlı madde içermemelidir.

Taş Mastik Asfalt Uygulama Alanları

Taş Mastik Asfalt tüm yüzey tabakalarında uygulanabilir. Ancak anayol projelerinde daha çok uygulanmaktadır. Taş mastik asfalt, asfalt betonuna kıyasla daha maliyetli olmasına rağmen, proje ömrü ve maliyeti açısından daha uygundur. Taş mastik asfalt yol ve anayol üstyapıları projelerinde daha çok uygulanmakta ve kabul görmektedir. Taş mastik asfalt türünü seçerken maksimum dane boyutunu küçük seçmek uygundur. Maksimum dane boyutu aralığı 5-8 mm ile 11 mm seçme nedenleri aşağıda özetlenmiştir.

1. Birim maliyet kalınlıktan dolayı daha azdır.
2. Trafik yükü altında az gürültü gözlenmektedir.
3. Kayma direnci diğerlerine göre daha iyidir.
4. Dane boyutunun büyük olması nedeniyle daha kalın bir yüzey tabakası ve akabinde daha maliyetli olmaktadır.

Dane boyutunun büyük olması ayrıca daha fazla gürültü oluşturmasına neden olmaktadır. Son zamanlarda taş mastik asfalt, kaplamaları havaalanlarında kullanımı yaygınlaşmıştır. Örnek verecek olursak, Fraport Havaalanında yılda aş mastik asfalt, kaplaması ile 200.000’ den fazla uçak başarılı bir şekilde kalkış-iniş gerçekleştirmektedir. Türkiye’de 1999 yılından itibaren taş mastik asfalt, kaplamalar kullanılmaktadır. 1999 yılında Karayolları Genel Müdürlüğü’ nün yapmış olduğu ön çalışmalar sonucunda taş mastik asfalt başarılı sonuçlar vermiştir. İlk zamanlarda yüksek maliyet ve ürünün temin edilmesindeki zorluklar birim maliyetlerin yüksek olması gibi sorunlar meydana getirmiş ve yaygın olarak kullanılmasına engel olmuştur.

Taş Mastik Asfaltın Avantajları

Yüksek kayma direnci: Kaba agreganın yüzey dokusunun boşluklu cilalanma direncinin yüksek olması sonucu yüksek kayma direnci elde edilir. Taş mastik asfalt yüzeyleri yüksek sürtünme direncine sahiptir. Asfalta göre daha kalın bağlayıcı filmi oluşturmaktadır. İlk aylarda kayma direnci daha düşük sonra asfaltın aşınmasıyla üstündeki film tabakası azalmaktadır.

Üstyapı Performansı: Taş mastik asfaltta taşın taşa temas etmesi ve akabinde bağlayıcı harcının eklenmesi ile dayanımın artması prensibine dayamaktadır. Taş mastik asfalt tabakası yapıda aşınma ve kalıcı bozunmalara daha fazla dirençli, dayanımlı, geçirimsiz ve homojen olması sebebiyle daha kaliteli bir aşınma tabakası olarak kullanılmaktadır. Taş mastik asfaltta kullanılan kırmataş agregası boşluklu yapıya sahip olduğundan diğer karışımlara oranla içsel kilitlenme direnci daha fazla olmakta ve tekerlek izi sonucu oluşan aşınmalara karşı daha sağlam bir yapıda olmaktadır. Klasik aşınma tabakalarına kıyasla içeriğinde fazla oranda asfalt olması sebebiyle daha kalın bir film tabakası oluşmakta ve agrega boşlukları fazla miktarda bağlayıcı madde ile dolmasına bağlı olarak dayanımı artmaktadır.

Görünürlük: Taş mastik asfalt yüzeyi daha yoğun dane yapısına sahip olduğundan daha fazla su tutar ve görünürlüğü diğerlerine nazaran daha fazladır.

Gürültü düzeyinin düşük olması: Taş mastik asfalt kaplamaları diğer kaplamalara göre yüzey pürüzlülüğü biraz fazla olsa da yapılan ölçümler sonucu gürültü seviyesinin 2 ile 5 dB kadar azaldığı belirlenmiştir

Çevresel faydaları: Uzun hizmet ömrü nedeniyle bakım ihtiyaçlarının azalması, uzun vadede yolun daha az trafiğe kapanmasına bağlı olarak hava kirliliği azalmakta ayrıca gürültü kirliliği azalmaktadır. Sürüş konforu ve güvenliği artmaktadır.

Taş Mastik Asfaltın Dezavantajları

Taş mastik asfaltların kendine özgü karışım oranları nedeniyle nakliye, üretim, serme vb. konulardan dolayı olumsuz tarafları vardır. Yüksek oranlı bağlayıcı fillerden dolayı maliyeti yüksektir, fazladan eklenen filler sebebiyle de plent verimliliği düşüktür. 40°C’ye kadar soğuma olmadan trafiğe açılmaması gerektiğinden yolun trafiğe açılma süreci uzayacaktır. Üretim, nakliye ve serme işlemlerinde bitümün süzülmesine neden olabilir bu önlemek için elyaf kullanılır ve buna bağlı daha fazla operasyonel sorunlar ortaya çıkabilir. TMA geleneksel karışımlara göre daha sert ve işlenebilirliği daha düşük ayrıca çok sıcak bitümlü karışımdır (karışım sıcaklığı 170-190°C)

Poroz Asfalt Nedir?

Kaynaklar:
Hüseyin KARA-TAŞ MASTİK ASFALT VE BETON YOL KAPLAMA İNŞASINDA BOR ATIKLARININ KULLANILABİLİRLİĞİ
Şanlıer İ, Pamuk İ, 2017. Kuzey Marmara Otoyolu Projesi Kapsamında Taş Mastik Asfalt (TMA) Uygulamaları ve Performanslarının Karşılaştırılması.
Karayolları Teknik Şartnamesi, 2013.
İzol E, 2020. Taş Mastik Asfalt Yapımında Mineral Filler Olarak Mermer Tozunun Kullanılması
Altan F, 2018. Taş Mastik Asfaltta Elektrik Ark Fırını Cürufunun Agrega Olarak Kullanılabilirliğinin Araştırılması Ve Doğal Agrega İle Karşılaştırılması

Klasik yol kaplama sistemlerinde genellikle geçirimsiz bir tabaka istenir. Serme ve sıkıştırma işlemlerinden sonra yaklaşık boşluk oranı %3-5 civarında olur. Geçirimsiz tabaka isteğinden dolayı kullanılan iri agrega oranı poroz asfalt uygulamalarına göre daha azdır.

Poroz Asfalt Uygulama Amaçları ve Avantajları

Poroz asfalt karışımları tercih etmenin dört temel sebebi bulunmaktadır. Bunlar;

• yol güvenliğinin artırılması,
• trafik gürültüsünün azaltılması,
• gerekli drenajın sağlanması
• yeraltı sularının beslenmesidir.

Poroz asfalt kaplamalar, şehirde yoğun yağışlar sonucu oluşabilecek sel baskınlarını engellemek, yüksek trafik gürültüsünü azaltmak, kaplama yüzeyini daha güvenli hale getirmek ve yeraltı sularını doğrudan beslemek için tercih edilmektedir.

Yol Güvenliği

Poroz asfalt, geçirimli bir kaplama olduğu için yol yüzeyinde su birikmesi engellenmektedir. Su birikmesi sonucu kızaklama olmaz. Bu sayede trafik güvenliğine katkı sağlamaktadır. Yüksek boşluk oranı sayesinde kaplama yüzeyindeki su, hava boşluklarından poroz asfalt kaplama içerisine aktarılır. Ayrıca yol yüzeyine su birikmesi engellendiğinden su sıçraması vb. olaylar azaltılmış olur. Görüş mesafesi kolaylıkla sağlanır. Gece yolculuklarında ıslak yüzeyden kaynaklı ışık yansımaları en aza indirilmiş olur. Kaplama içerisine sızan sular uygun bir drenaj sistemi ile kaplama dışına nakli gerçekleştirilir. Poroz asfalt kaplamada tekerlek ile yol yüzeyi arasındaki sürtünme diğer kaplamalara göre daha iyi durumdadır. Bu durum trafik kazalarını önemli oranda azaltır ve yüksek hız için güvenli seyahat imkânı sağlar.

Gürültünün Azaltılması

Poroz asfalt kaplamaların sahip oldukları yüksek boşluk oranı sayesinde yol yüzeyinde oluşan gürültü, kaplama tarafından emilir. Gürültüdeki azalma miktarı yaklaşık olarak 1,5 dB ile 4 dB civarındadır. Belirtilen değerler farklı bir kaplama yüzeyine göre %25-50 arasında gürültünün engellendiğini gösterir.

Yeraltı Sularının Beslenmesi

Yağış sularının kaplama yüzeyinden, kaplama içerisine hareketi sağlanır. Kaplama içerisinde oluşturulan drenaj sistemi ile sular, uygun depo yerlerine nakledilir. Örneğin otoparklarda kullanılan poroz asfalt kaplamalar sayesinde toplanan sular yeraltı sularına iletilebilir.

Drenaj

Poroz asfalt kaplamalar yol yüzeyine gelen suları içerisine alır. Kaplama içerisindeki sular drenaj sistemleriyle geçici ve kalıcı depolara iletilir. Bu sayede yolun temeli sudan etkilenmez. Poroz asfalt kaplama uygulamasıyla hem yeraltı hem de yer üstü drenaj yapılmış olur.

Poroz Asfalt Kaplamaların Dezavantajları

Poroz asfalt kaplamalar iklim ve hava koşullarının ağır geçtiği bölgelerde tercih edilmez. Don olaylarının görüldüğü bölgelerde, gözenekli yapı içerisinde kalan sular donma-çözülmeye maruz kalır. Bu olay sonucu gözenekli yapı zarar görür. Kar yağışı ve düşük sıcaklıklar sonucu gözeneklerde biriken suyun donması sonucu, daha kaygan ve tehlikeli bir yüzey oluşturur. Donan su genleşip hacmi büyür, bu olaya mantarlaşma denir. Mantarlaşma sonucu donan gözenekler yol yüzeyini daha da tehlikeli hale getirir. Buzla mücadelede kullandığımız tuz ve solüsyonlar etkisiz hale gelir. Bu durum, kar ve buzla mücadele çalışmaları için gerekli maliyetlerin artmasına sebep olur.

Poroz asfalt kaplamaların sahip olduğu gözeneklere katı partiküllerin girmesi sonucu, kaplama yüzeyi zarar görebilir. İşlevini kaybeden sistem sık sık yenileme ve bakım gerektirebilir. Dolayısıyla maliyetlerin artmasına sebep olur.

Poroz asfalt kaplamaların ilk yapım maliyetleri, normal asfaltlara göre daha fazladır. Poroz asfalt kaplamalarda tercih edilen malzemeler özenle seçilmelidir. Agregaların; cilalanmaya, aşınmaya ve deformasyonlara karşı daha dirençli olması gerekir. Ayrıca agregaları birbirine bağlamak için kullanılan bitüm özenle seçilmelidir.

Poroz asfalt kaplamalarda yol işaretlemelerinde kullanılacak çizgi, işaret vb. malzemelerin maliyetleri normal kaplamalara göre daha fazladır. Poroz asfalt kaplamaların bakımları daha sık yapılmalıdır. Açık kanalların temizliği oldukça önemlidir. Serbest malzemelerin sistemi tıkaması engellenmelidir.

Poroz Asfalt Kaplama Tabakaları

Poroz asfalt tabakası, asfalt çimentosunun bağlayıcılık görevini üstlendiği, açık gradasyona sahip iri agregalardan oluşur. Yol yüzeyine gelen suyun, yol eğimiyle hareketi sonucu kaplama tabakasında bulunan boşluklardan içeri alınması prensibiyle çalışır. Kaplama altında bulunan boşluk hacmi, kaplama içerisinde bir geçici havuz görevi yapar. Kaplama gövdesinde depolanan su drenaj kanallarına veya kaplamanın alt tabakalarına iletilir.

Poroz Beton Nedir?

Taş Mastik Asfalt Nedir?

Kaynaklar:
Yusuf Kemal KÖSE-POROZ ASFALT KARIŞIMLARIN PERFORMANS VE YÜZEY ÖZELLİKLERİ BAKIMINDAN İNCELENMESİ
Arrieta, S. V., Maquilon, J. E. C., 2014. Resistance to degradation or cohesion loss in Cantabro test on specimens of Porous Asphalt friction courses.
Yang, B., Zhang, H., Xie, N., Zhou, H., 2019. Laboratorial investigation on effects of microscopic void characteristics on properies of porous asphalt mixture.
Jiao, Y., Zhang, Y., Fu, L., Guo, M., Zhang, L., 2019. Influence of crumb rubber and tafpack super on performances of SBS modified porous asphalt mixture.

“Beton”, agrega, çimento, su ve gerektiğinde bazı katkı maddelerinin birlikte karıştırılması ile elde edilen önemli bir yapı malzemesidir. Beton, günümizde büyük küçük birçok yapıda kullanılmakta olan en önemli ve popüler yapı malzemelerindendir.

Beton agregaları minerallerden oluşmuş taneli malzemelerdir.  Kum, çakıl ve kırma taş normal ağırlıklı beton yapımında en çok kullanılan agrega cinsleridir. (Agrega Nedir?) Türk Standartlarının tanımlamasına göre elendiğinde 4 mm göz açıklıklı kare delikli elekten geçebilen boyutlardaki agregaya ince agrega ve bu elek üzerinde kalan agregaya iri agrega denilmektedir. Agregalar beton hacminin dörtte üçünü oluştursa da, betonun aktif bileşeni çimento macunu olup, betonun özellikleri ve performansı büyük ölçüde çimentonun özellikleri tarafından belirlenmektedir. Çimentolar ise bağlayıcı özelliğe sahip malzemelerdir.  Çimentonun sağlayabileceği bağlayıcılık özelliği, bu malzemenin su ile birlikte karıştırılması sonucunda elde edilmektedir. (Çimento Türleri, Bileşenlerine Göre Çeşitleri ve Özellikleri)

Beton üretiminde amaç mümkün olduğu kadar boşluksuz ve yüksek mukavemetli bir beton elde etmektir. Bunun yanı sıra fiziksel ve kimyasal dış etkilere dayanıklılığı belirleyici parametreler arasındadır. Bir yapı malzemesi olarak kullanılan betonun göz önünde bulundurulan en önemli fiziksel özellikleri mukavemeti, gözenkliliği, geçirgenliği, yoğunluğu, elastikliği ve termal özellikleridir.

Türk beton standarttı TS 11222 Şubat 1994’ de kabul edilmiştir. Bu standart Türkiye’ de beton konusunu doğrudan doğruya kapsayan ilk standarttır. Daha sonra Avrupa standartları kapsamında yenilenmelere giderek TS EN 206 olarak revize edilmiştir.

Günce Hazır Beton m3 Fiyatlarına Buradan Ulaşabilirsiniz.

Çimento Hamuru Nedir?

Çimento ve su karışımından meydana gelen malzeme, “çimento hamuru” olarak isimlendirilmektedir. Betonda çimento hamurunun işlevi;

• agrega tanelerinin yüzeyini kaplamak,
• agrega taneleri arasındaki boşlukları doldurmak,
• agrega tanelerini bir arada tutacak şekilde bağlayıcılık sağlamaktır.

Bu bakımdan beton, “çimento hamurundan ve agregalardan oluşan kompozit bir malzeme” olarak da tanımlanabilmektedir. (Betonun içeriği ve karışımı) (Güncel çimento fiyatları)

Harç Nedir? Beton Harcı

Çimento, su ve ince agreganın karışımından oluşan malzemeye harç denilmektedir. Harç içerisinde iri agrega bulunmayan beton türüdür. Çimento ve suyun birleştirilmesi ile elde edilen çimento hamuru, başlangıçta, plastik (yumuşak ve şekil verilebilir) bir malzeme durumundadır. Ancak, çimento ve su arasında hemen başlayan ve devam etmekte olan kimyasal reaksiyonların (hidratasyonun) etkisiyle,  çimento hamurunun başlangıçtaki plastik özelliği zaman ilerledikçe azalmaktadır. (Hidratasyon Nedir?)  Böylece,  bir veya birkaç saat içerisinde çimento hamuru katılaşmakta ve daha sonra da tamamen sertleşmiş bir duruma gelmektedir.

Çimento hamurunun ilk zamanlarda plastik özellik göstermesi nedeniyle beton,  ilk karıştırılldığı zamanı takip eden bir veya birkaç saatlik süre içerisinde plastik yapısını korumaktadır.  O nedenle,  elde edilen plastik durumdaki taze betonun, istenilen şekildeki bir kalıba yerleştirilebilirmesi, sıkıştırılabilmesi ve yüzeyinin düzeltilebilmesi mümkün olmaktadır. Çimento hamurunun zaman ilerledikçe daha katı ve sert bir özellik kazanması nedeniyle, betonda da sertleşme ve dayanım artışı meydana gelmekte,  istenilen boyutlarda ve şekilde taş gibi sert bir malzeme elde edilebilmektedir.

İnsanların yaşadıkları evlerin, çalıştıkları iş yerlerinin, eğitim gördükleri okulların, spor yaptıkları tesislerin, arabalarını park ettikleri park yerlerinin ve garajların büyük bir bölümünün yapımında beton kullanılmaktadır. Üzerinde yürünen kaldırımlar, seyahat edilen veya insanların ihtiyacı olan malların getirilip gönderildiği karayollarının, demiryollarının, havaalanlarının ve limanların yapımında da beton kullanılmaktadır. İçme suyunun veya atık suların depolandığı tanklar ve bu suların taşındığı borular betondan yapılmaktadır. Enerji üretimi için kurulan barajların ve atom veya reaktörlerinin bir bölümünde ve enerji nakli için kullanılan direklerin yapımında yine beton kullanılmaktadır. Betonun bu gibi kullanım alanlarına örnekleri daha da artırmak mümkündür.

Taze Beton Nedir?

Betonun plastikliğini koruduğu süredeki durumuna, yani, malzemelerin karıştırılması ile elde edilen plastik durumun, çimento ve su arasındaki kimyasal reaksiyonlar nedeniyle giderek azalıp, katılaşmanın başladığı ana kadarki haline taze beton denilmektedir.

Sertleşmiş Beton Nedir?

Betonun katılaşma sonrasındaki durumu sertleşmiş beton olarak anılmaktadır.

Yapıda istenilen şekil ve boyutlarda betondan yapılmış elemanların kullanılması için,  önce o şekil ve boyutlarda kalıplar hazırlanmakta ve içerilerine taze beton yerleştirilmektedir. Kalıpların içerisindeki beton yeterince sertleşip dayanım kazandıktan sonra da kalıplar sökülmektedir. Betonun sertleşmesi ve dayanım kazanması kalıpların sökülmesinden sonra da devam etmektedir. Bazen istenilen şekil ve boyutlardaki kalıplar kullanılarak, içerisinde çelik donatı bulunmayan veya çelik donatı ile takviye edilmiş beton elemanlar bir fabrikada önceden üretilmekte ve sertleşmiş durumdaki bu elemanlar yapının bulunduğu yere taşınarak kullanılmaktadırlar.  Beton bloklar,  direkler,  borular, panel duvarlar, kirişler, döşemeler gibi elemanlar, önyapımlı, (önüretimli, prefabrike)  elemanlara örnek olarak belirtilebilir. (Prefabrik Yapıların Avantajları ve Dezavantajları)

Betonun Özelliklerini Etkileyen Faktörler

Gerek taze betonun ve gerekse sertleşmiş betonun tüm özellikleri,  beton karışımının oluşturulmasında kullanılan çimentonun,  agreganın,  suyun ve katkı maddelerinin özellikleri ve karışım içerisinde yer almış oldukları oranlar tarafından etkilenmektedir. Sertleşmiş beton taze betonun katılaşmasından sonraki safhadaki durumu olarak tanımlandığı için, sertleşmiş betondan beklenilen performans, önemli ölçüde taze betonun özelliklerine bağlı olmaktadır. Sertleşmiş betonun özelliklerini çok etkileyen başka faktörler de bulunmaktadır. Bunlar:

• taze betonun uygun tarzda taşınması,
• betonun yerine yerleştirilmesi,
• sıkıştırılması,
• yüzeyinin düzgünleştirilmesi
• hidratasyonunun sağlıklı şekilde gerçekleştirilebilmesi için betonun kür edilmesi (bakım)

işlemleridir.

Betonun Avantajları ve Dezavantajları

Diğer yapı malzemelerine göre betonun avantajları ve dezavantajları şu şekilde sıralanabilir.

Betonun Avantajları

Betonun çok değişik yapılarda çok değişik amaçlarla kullanılan önemli ve popüler bir yapı malzemesi olmasının nedenleri, bu malzemenin sahip olduğu üstün özelliklerden ileri gelmektedir. Betonu diğer yapı malzemelerinden daha elverişli kılan özellikleri, betonun avantajları olarak adlandırmak mümkündür.

Betonun avantajları aşağıdaki şekilde sıralanabilir:

1.  Taze betonun plastik özelliği nedeniyle, istenilen şekil ve boyutlardaki beton elemanlar kolayca üretilebilmektedir. Taze betonun plastik bir yapıya sahip olması ve bu özelliğini birkaç saat süreyle koruyabilmesi nedeniyle, taze betonu istenilen şekil ve boyutlardaki kalıpların içerisine kolayca yerleştirebilmek mümkündür. Betonun yeterince sertleşmesinden sonra kalıpların sökülmesiyle de istenilen şekil ve boyutlarda sertleşmiş beton elemanlar elde edilebilmektedir.
2. Sertleşmiş beton elemanlar yapıdaki yerinde üretilebildiği gibi bir fabrikada da önceden üretilebilmektedir ve yapıya sertleşmiş beton elemanları olarak getirip kullanılabilmektedir. Projesine uygun şekil ve boyutlardaki beton elemanların üretilmesi işlemi, genellikle yapıdaki yerinde yapılmaktadır. Bunun için yapıdaki yerinde hazırlanan kalıpların içerisine taze beton yerleştirilmekte ve beton yeterince sertleştikten sonra kalıplar sökülmektedir. (Hazır Beton ve Üretimi) Öte yandan, beton bloklar, borular, direkler, kirişler, duvarlar gibi bazı elemanlar bir fabrikada önceden üretilebilmektedir ve sertleşmiş durumdaki bu ön yapımlı elemanlar yapıdaki yerlerine taşınarak kullanılabilmektedir. (Prefabrik Taşıyıcı Sistemler Nelerdir?)
3. Beton yerleştirme yöntemlerinde çeşitlilik ve kolaylık bulunmaktadır. Taze betonun plastik özelliğe sahip olması nedeniyle yapının bulunduğu yerdeki erişilmesi güç noktalara bu malzemenin pompalanarak taşınabilmesi veya değişik eğimli yüzeylere püskürtülerek yerleştirilebilmesi mümkündür. (Püskürtme Beton (Shotcrete Beton) Nedir?)
4. Sertleşmiş beton oldukça yüksek basınç dayanımına sahiptir. Uygun malzemelerle ve uygun yöntemlerle üretilen betonların basınç dayanımları basur doğal taşların basınç dayanımlarına  yakın değerler gösterebilmektedir. (Beton Basınç Dayanımları)
5. Sertleşmiş beton, hizmet gördüğü süre boyunca çevrede oluşan yıpratıcı etkenlere karşı diğer yapı malzemelerinin çoğundan daha dayanıklıdır. Bakım işlemleri ve masraf gerektirmemektedir. (Betonarme Binaların-Yapıların Ömrü Ne Kadardır?)
6. Beton, ahşap gibi kolayca yanmamakta, çelik gibi kolayca korozyona uğramamaktadır. (Korozyon Nedir?) Dışarıyla temasta bulunan ahşap malzemeye bir süre sonra verniklemek veya boyamak ya da çelik malzemeyi korozyondan koruyabilmek amacıyla boyamak gerekirken, sertleşmiş beton için bu tür bakım önlemleri gerekmemektedir.
7. Beton çelik donatılarla çok iyi aderans (kenetlenme) özelliğine sahiptir. (Aderans Nedir?) Betonun çekme ve eğilme dayanımları düşük olduğundan, beton elemanların çekme ve eğilmeye maruz kalacak bölgelerinde çelik çubuklar yerleştirilerek, bu tür yükler çelik tarafından taşıtılmaktadır. Beton ve çelik çubuklar arasında çok iyi bir aderans olması, bu iki malzemenin tek bir malzemeymiş gibi davranmasını sağlamaktadır. Ayrıca beton ve çeliğin ısısal genleşme katsayılarının çok farklı olmaması, sıcaklık değişiklikleri nedeniyle bu iki malzemenin çok farklı davranmasını önlemektedir. (Betonun Isı Genleşme Katsayısı ve Isı Geçirgenliği)
8. Beton, diğer yapı malzemelerine göre daha ekonomiktir. betonu oluşturan malzemeler arasında enerji harcanarak fabrikada önceden üretilmiş olanı sadece çimentodur. Beton hacminin yaklaşık dörtte üçünü oluşturan agregalar, çimentoya göre çok daha ucuzdur. Ayrıca agregalar su ve gerektiğinde beton yapımında kullanılan ince taneli mineral katkılar, yapının bulunduğu bölgeden temin edilebilmektedir. Bölgesel malzemelerin kullanılması betonun ekonomik olmasına yol açabilmektedir. Beton üretiminde ve kullanımında yeterli bilgiye ve deneyime sahip mühendis veya teknik adamlara ihtiyaç olmakla birlikte, iş hacminin büyük bir bölümü kalfalar veya düz işçiler tarafından yürütülmektedir. Bu durum da ekonomiklik sağlayabilmektedir.
9.  Beton, estetik amaçlarla kullanılmaya uygun özellikte bir malzemedir. Beton elemanları istenilen şekil ve yüzey dokusu verilebilmekte, renklendirici katkı maddelerinin yardımıyla istenilen renkte beton üretilebilmektedir. (Brüt Beton)

Betonun Dezavantajları

Mükemmel bir yapı malzemesi olarak nitelendirilebilecek olan betonun, diğer yapı malzemelerine göre bazı eksik yanları da mevcuttur. Bu eksiklikler betonun dezavantajları olarak adlandırılabilmektedir. Aslında betonun dezavantajı olarak belirtilebilecek özelliklerin hiçbiri, betonun kullanımına engelleyecek nitelikte değildir. Ancak, betonun dezavantajlarının bilinmesi ve bu eksiklikleri giderebilecek önlemlerin alınması gerekmektedir.

Betonun dezavantajları aşağıdaki gibi sıralanabilir

1. Sertleşmiş  betonun çekme dayanımı düşüktür. Beton çekme veya eğilme yükleri altında kolayca çatlayabilmektedir dolayısı ile beton elemanların çekmeye veya eğilmeye maruz kalabilecek bölgelerinde çelik donatıların yerleştirilmesi ve bu elemanların betonarme veya öngerilmeli beton elemanlar olarak kullanılması gerekmektedir.
2.  Sertleşmiş beton gevrek özelliğe sahiptir. Betonun gevrek bir malzeme olması, darbe yükleri karşısında yeterince dayanıklı olmamasına yol açmaktadır. Metallerle karşılaştırıldığında, betonun darbe dayanımı ve tokluk kapasitesi oldukça düşüktür.
3. Beton, çevreden maruz kalabileceği ıslanma kuruma veya sıcaklık değişiklikleri karşısında bir miktar hacim değişikliği gösterebilmektedir. Taze beton koruma nedeniyle büzülmektedir; sertleşmiş beton, ıslandığı takdirde az da olsa genleşmektedir. (Rötre-Büzülme) Çevre sıcaklığının artması ve içerisindeki suyun bir bölümünü kaybetmesi (kuruması) ile de zamanla betonda büzülme oluşabilmektedir. O nedenle, yol, park yeri, havaalanı ve benzeri yapılarda, beton bloklar arasında derz denilen kısa bir aralık bırakmak ve böylece çatlamaları kontrol altında tutmak gerekmektedir. (Beton Neden Çatlar?)
4. Beton birçok yapı malzemesi gibi sabit yükler altında zamanla kalıcı deformasyon gösterebilmektedir. Normal servis koşullarında beton, taşımakta olduğu sabit yüklerin etkisiyle zamanla bir miktar kalıcı deformasyon (sünme) gösterebilmektedir. Öngerilmeli beton elemanlardaki betonun sünme göstermesi, önceden gerilmiş durumda olan çelik donatılar üzerindeki gerilme etkisini azaltabilmektedir. O nedenle, proje hesaplarının, betonun büzülme veya sürme özellikleri göz önünde tutularak yapılması gerekmektedir.
5. Beton, mükemmel bir geçirimsizliğe sahip değildir; içerisine bir miktar su veya zararlı maddeler içeren sular sızabilmekte ve betonun dayanıklılığını azaltabilecek olaylara neden olabilmektedir. Betonun içerisine su sızması ve bu suyun donması betonun çatlamasına yol açabilmektedir. Ayrıca betonun içerisine sülfatlı veya asitli suların sızması durumunda, genleşme meydana gelmekte ve sertleşmiş betonun çatlamasına neden olabilmektedir. (Betonda Karbonatlaşma Nedir? Nasıl Oluşur?) Betonun su geçirimsizliğini artırmak için beton karışımının hazırlanmasında su/çimento oranının düşük tutulmasına dikkat edilmektedir. Sık sık ıslanma ve donma koşullarına maruz kalacak betonlar hava sürüklenmiş beton olarak yapılmaktadır. (Betonun Su-Nem İçeriğinin Önemi)
6. Betonlardaki dayanım/ağırlık oranı metallerde olduğu kadar yüksek değildir. Yüksek değerdeki yüklerin taşınabilmesi için metallere göre daha büyük boyutlarda beton elemanların kullanılması gerekmektedir.

Betonun Mukavemeti

Betonun mukavemetini belirleyen temel faktörler; agrega cinsi ve granülometrisi, çimento cinsi ve dozajı, su/çimento oranı ve betonun sıklığını belirleyen kompasitesidir. Mukavemetin maksimum seviyede olması için hedeflenmesi gereken özellik, betonun yoğunluğudur. Mümkün olduğu kadar yüksek yoğunlukta beton elde etmek amaçlanır. Beton yoğunluğunun büyük olması için ince ve kaba agreganın granülometrisi çok önemlidir.

Beton karışımında teorik olarak tüm koşullar yerine getirilmiş olsa bile, betonun nakli ve yerleştirilmesi sürecinde dengenin bozulmaması için, etkili bir işlenebilirlik özelliğine sahip olması gerekir. Beton mukavemetine etki eden en önemli özelliklerden birisi de çimentonun cinsi ve özellikleridir. Bu etki hidratasyon sürecinin hızlı veya yavaş ilerlemesiyle birebir ilişkilidir. Hidratasyonun hızlı ilerlemesi durumunda betonun mukavemeti kısa zamanda artar.

Beton ile ilgili tüm içeriklere buradan ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar:
Beton-Genişletilmiş 2. Baskı- Turhan Y. ERDOĞAN-ODTÜ Yayıncılık
Melih ÖZDURAN-POLİKARBOKSİLAT ESASLI SU KESİCİ/KIVAM KORUYUCU BETON KATKI MALZEMESİNİN ÜRETİMİ VE BETON ÜZERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ
Akçansa, T. N. (2012). Çimentonun Hidratasyonu.
TS-EN 934-2. (2002). Kimyasal katkılar—Beton, harç ve şerbet için—Bölüm 2: Beton katkıları—Tarifler, özellikler, uygunluk, işaretleme ve etiketleme.

Mansard çatı uygulaması, binanın çatı katında yapıya eğim verilerek oluşturulmaktadır. Mansard ilavesi ile çatı katındaki alanın kullanım alanına dönüştürülmesi ve böylece kullanım alanının artırılması amaçlanmaktadır.

Mansard çatılar, beşik ya da kırma tipi çatıların iki farklı eğimde uygulanmış şekilleridir. Konut ve depo gibi alanlarda kullanıma elverişli alanların oluşturulması sebebiyle tercih edilmektedir. Çatının alt kısmı dik eğimli, üst kısmı ise neredeyse yatay eğimli olarak yapıldığından bu çatılarda, çatı katı alanının maksimum kullanımı sağlanmaktadır.

Mansard çatı, ismini 16. yüzyılda yaşamış mimar François Mansart’dan almıştır. François Mansart, barok mimarinin öne çıkan temsilcilerinden biridir.

Mansard çatının diğer ismi de Fransız çatıdır. Mansard çatıların, Fransız çatı olarak adlandırılmasının nedeni, 3. Napolyonun 1850’lerde Paris’te başlattığı yapılaşma kampanyasında bu çatı tipine sahip anıtsal yapılar inşa edilmesidir. Geleneksel bir görünüm oluşturan mansard çatı tipi Avrupa’da ilk dönemlerde ise daha çok ahırlarda tercih edilmiştir.

Mansard ve Gambrel tipi çatılar, yüzeylerinde eğimli bölgelerin bulunduğu çatı tipleri için kullanılan terimlerdir. Mansard çatının dört yüzeyi eğimli iken, Gambrel tipi çatıların iki yüzeyi eğimlidir. Bu çatıların farkı aşağıdaki şekilde gösterilmektedir.

Mansard Çatıların Avantajları

Mansard çatıların en önemli avantajı, kullanıldığı binaların enerji performansını artırmalarıdır. Bunun yanında;

• Yapılar içerisinde daime ek alanlara ihtiyaç duyulmaktadır. Yüksek eğim avantajıyla mansard çatılar maksimum alan kullanımına olanak sağlamaktadır.
• Kentsel ve kırsal alanlarda kullanımı uygundur.
• Mansard çatı pencereleri, doğal ışığın girmesine izin verecek şekilde, eğimin tam uzunluğu boyunca uzandıkları için gün ışığı ve güneş kullanımında avantaj sağlamaktadır
• Klasik, şık ve zarif bir çatı biçimi olduğundan yapılarda önemli görsel değerler oluşturabilmektedir.
• Isı tasarrufu nedeniyle yapı kullanım ömrü boyunca enerji tasarrufu sağlarken yalıtım özellikleriyle de yapı sağlığının korunmasına yardımcı olur. Bu sebeple uzun vadede ilgili maliyetlerde önemli avantajlar sağlar.
• Binanın servis ömrünü uzatır,
• Kent alanını kaplayan binanın toplam alanını artırır.

Mansard Çatıların Dezavantajları

Mansard çatıların avantajları yanında çeşitli dezavantajları da bulunmaktadır. Bunlar;

• Mansard çatıların kullanımı için yerel yasaların ya da ilgili yerel idarelerin izin alınması gerekebilir. Bu çatı tipinin sağladığı ek alanlar toplam yapı-inşaat alanına dahil olacağından ilgili vergi ve masraflarda artışa sebep olabilmektedir.
• Yerel yönetmeliklerde çatı yüksekliği ile ilgili uygulamalara uyulması gerekliliği bu çatı tipinin kullanımını sınırlandırabilmektedir.
• Dik eğimi nedeniyle kurulumu diğer çatılara göre daha zor ve karmaşık olduğundan inşaası için nitelikli işçilik ve zamana ihtiyaç duyulmaktadır. İlk kurulum maliyetleri de bu sebeple diğer çatı tiplerinden yüksek olabilmektedir.
• Yanal dik eğimleri nedeniyle ağır hava koşullarından daha fazla etkilenebilmektedir. Ayrıca üst bölümdeki düz eğim, kar ve su birikimine olanak sağladığından nemlenme, sızıntı gibi problemler ortaya çıkabilmektedir.

Almanya ve Fransa’da hem mansard hem de gambrel çatılar mansard çatı ismi ile anılmaktadır. Dik stil ve çift yönlü stiller mansard çatılarının iki ana stilidir. Su ve kar drenaj sistemi bu iki tarz arasındaki ayrımı ortaya koymaktadır. İki yüzey arasındaki eğimler ne kadar uzun, keskin ve dik olursa drenaj sistemi de o kadar iyi olmaktadır. Çift yönlü stilde ise bir öncekine göre daha makul bir drenaj sistemi oluşturulmaktadır.

Arapça kökenli bir kelime olan “maksim” kelimesi “suyun kollara ayrıldığı yer” manasına gelmektedir.

Kalıplaşmış bir şekli olmayan maksemler büyük veya küçük olabilmektedir. Maksemlere gelen su tekne veya sandık adı verilen küçük bir havuza alınır. Havuzun düşey duvarlarının üstünde fazla suyun taşınması için savaklar yapılmıştır. Savakların bulunduğu düşey mermer plağın üzerine su seviyesinden eksenleri 96 milimetreden aşağıda olan çeşitli çaplarda pirinçten yapılmış lüle adı verilen kısa borular yerleştirilmiştir. İç çapı 26 milimetre olan borudan akan suyun debisine de lüle denilmektedir. Lülelerin iç çapları da akıttıkları debiye göre değişir. Debileri 36,7 milimetre olanlar çift,45 milimetre olanlar üçlü, bu ölçülerden daha büyük olanlar sekizli ve onlu lüle olarak adlandırılmışlardır. Debiler, çapları küçüldükçe kamış, masura, çuvaldız ve hilal olarak adlandırılır.

İstanbul’daki maksemlerin en büyüğü Eğrikapı Maksemi diğer bir adıyla da Savaklar Maksemi’dir. Kırkçeşme su tesislerinin isale hatlarının son bulduğu yerde Mimar Sinan tarafından yaptırılmıştır. İç ölçüleri 5,95×5,95metre olan maksemin çatısı piramit şeklindedir. İstanbul’un Anadolu yakasında bulunan önemli maksemlerinden biride Üsküdar, Doğancılardaki Damat İbrahim Paşa Maksemi’dir. Günümüzde harap vaziyette bulunan maksemin üzerinde ta’lik bir hatla yazılmış şair Nedim’e ait bir kaside bulunur.

İstanbul’da bulunan Maksemler içerisinde günümüze kadar sağlam bir şekilde ulaşan Taksim Maksemi, I. Mahmut tarafından 1732 yılında Taksim su tesisleriyle birlikte yapılmıştır. Fransız konsolosluğunun karşısında bulunan 8 köşeli güzel bir yapı olan maksemin çatısı da 8 köşeli piramit şeklindedir. Maksemin kapısının sağ tarafında Taksim sokağı tarafına bakan, I. Mahmut tarafından yaptırılan kitabesiz çeşmesinin üzerinde “her şeye su ile hayat verdik” anlamına gelen ayet yazılıdır. İstiklal Caddesi üzerinde yer alan maksemin giriş kapısının üzerinde 4 pencere bulunur. Cephedeki pencerelerin üst kenar hizalarının iki tarafında kuş yuvaları bulunan, maksemde toplam 24 lüle bulunmaktadır. Maksemlerin küçük birer örnekleri de şehir içinde bulunan su terazilerinin tepelerine yapılmıştır. Bu yapılar sayesinde maksemlerdeki gibi su ölçülerek çeşitli yerlere dağılır. İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi’nin duvarının üzerinde bu yapının bir örneği bulunmaktadır.

 Kaynak: Nur SATIR-OSMANLI’DA SU TERİMLERİ VE SUYLA İLGİLİ MATERYALLER

Bu bağlamda ekosistem belirli bir alan üzerinde bulunan canlı veya cansız çevre bileşenleri tarafından oluşturulan ve devamlılık içeren ekolojik sistemler bütünüdür. Ekosistem içindeki tüm varlıkların işlevinin olması, ekosistemi dört ana bileşenden meydana gelen bir sistem bütünü haline getirmiştir. Aşağıda belirtilen dört ana bileşen ekosistemin yaşam ve enerji döngüsünün devamlılığını sağlamaktadır.

1. Cansız varlıklar (inorganik ve organik maddeler),
2. Primer üreticiler (yeşil bitkiler ve ototroflar),
3. Tüketiciler (bitkisel ve hayvansal maddeleri yiyenler ve hetotroflar),
4. Ayrıştırıcılar (bakteri ve mantarlar ve saprofitler).

Ekosistemin ve ekolojik yaşamın sorunsuz devam edebilmesi için bu bileşenlerin aralarındaki dengenin ve uyumun kusursuz çalışması gerekmektedir. Doğal ekosistem dengesinin bozulması beraberinde ekolojik sorunlara, sürdürülebilir yaşamın özelliklerinde sıkıntıların meydana gelmesine sebep olmaktadır. Ortaya çıkan sorunlar neticesinde, mevcut ekosistem dengesinin bozularak ortadan kalkması ve bozulan bu ekosistemin yerine yeni bir ekosistemin olması olayına ise “süksesyon” (sıralı değişim) denilmektedir. Her bir ekosistemin kendine ait özellikleri, yaşam süreleri ve yaşam alanları bulunmaktadır. İnsanların dünya üzerindeki alanların neredeyse tamamına sahip olması; ekosistemlerin bozulmasına ve değişimlerin meydana gelmesine neden olmaktadır. Hızlı nüfus artışı, bilinçsiz sanayileşme, düzensiz şehirleşme, doğal kaynakların bilinçsiz kullanılması, nükleer silahlar ve nükleer santral patlamaları, barajlarda yer alan biriktirilmiş suların kimi zaman taşkınlara neden olması, orman tahribatı ve doğal olay gibi olumsuz nitelikteki olaylar; ekosistemin doğal dengesi üzerinde insan eliyle yaratılan olumsuzluklardır. Tüm bu zarar verici durumlar, başta çevre kirliliği olmak üzere ekosistemler üzerinde çeşitli tahribatlar ortaya çıkarmaktadır. İnsanların icra ettiği faaliyetler ve yaşam alanlarında oluşturdukları kalite potansiyeli, ekosistem ile birbirine bağlıdır. Ekosistem içerisindeki canlı ve cansız varlıklar karşılıklı olarak etkilenmektedir ve bu etkiler ekolojik çevreye yansıyarak sistem içerisindeki her varlık üzerinde farklı şekillerde yansımaktadır. Ekosistemin tehdit edici bir hale gelmesi, insan topluluğunun sağlığını da etkilemektedir. Ekosistemlerin iyileştirilmesi ise canlı ve cansız varlıkların yanı sıra insanların da fiziksel ve ruhsal sağlıkları üzerinde olumlu etkiler yaratacaktır. Bu nedenle ekosistemi bir bütün olarak ele almak ve bozulmalar karşında meydana getireceği her etkinin, canlılar üzerinde farklı sonuçlara yol açacağı hususlarına dikkat etmek gerekmektedir.

Sağlıklı ekosistemlerin insan yaşamı için sağladığı faydalar

Ekosistemin karakteristik yapısını biyotik ve abiyotik faktörler ortaya koymaktadır. Bu faktörler, ekolojik yapı ve ekolojik sistem hakkında bilgi vermektedir. Bu karakteristik yapıya ait izlenimler ise çevrenin değerlendirilmesi, çevredeki problemlerin tanımlanması, çevresel sorunların ne tür çözümlerle giderilebileceği hakkında yol gösterici ipuçları vermektedir.

Kentin yoruculuğundan bunalan insanlar kendilerine binalarla yaşam alanları oluşturmuşlardır. Sonrasında fiziksel ve ruhsal terapi yöntemi olarak doğayı kullanmak istemişler ve bundan faydalanırken çoğu zaman korumayarak tahrip edici girişimlerde bulunmuşlar ve önce ekolojik yaşam alanlarında sonrasında ekosistemde tahribatlar yaratmışlardır. Giderek artan nüfus ve beraberinde getirdiği tahribatın etkisiyle; doğal ve özgün nitelikte olan alanların üzerinde ciddi bir baskı söz konusu olmuş ve doğanın karşılıklı kullanım uyumu bozularak ekosistem bozulmaları meydana gelmiştir.

Ekosistemde her öğe ayrı ayrı görevini yerine getirerek ve birbirini tamamlayarak uyumlu bir kullanım döngüsü meydana getirmektedir. Ekosistemdeki öğeler, zaman içinde kendi kendini yenileyebilme ve belirli bir dereceye kadar onarabilme yeteneğine sahiptir. Ekoloji ve ekosistem kavramları bu bağlamlar doğrultusunda incelendiğinde; aslında birbirleriyle iç içedir. Bunun yanı sıra çevre bilinci üzerinde sürdürülebilirlik açısından önemli bir noktada yer alan ve insan etkisiyle tahribatın giderek arttığı düzeyde çevreye birtakım faydalar sağlayabilecek alternatifler sunarak ortaya çıkar. Bu alternatifler rekreasyonel olarak ele alınıp planlandığında, doğanın dengesini bozmadan doğada var olan her etmeni geri dönüşüm çalışmalarıyla doğaya kazandırmayı ön plana çıkarmayı amaçlamaktadır. Bu yaklaşımlarla hareket edildiğinde ise insan ve çevre odaklı çalışılan bu süreçte kaybedilen zaman ve enerji doğaya tekrar sunarak, ekoloji ve ekosistemin dengesinde meydana gelen bozulmalar onarılmaktadır. Bu onarımların yarattığı etki canlı, cansız bütün varlıkları etkilemektedir ve ekosistemdeki tüm sistem karşılıklı fayda ile bu sürece olumlu katkı sağlamaktadır. Bu sağlanan fayda insan sağlığını da doğrudan etkilemektedir. Aslında insanın ekosistemle iş birliği içinde ve önceliğinin her zaman çevre olduğunu dikkate alarak hareket ettiği durumlarda; hem ekosisteme zarar verilmeyerek doğaya katkıda bulunulacak, hem de alternatif sürdürülebilir yaşam alanları oluşturulacaktır.

Yapının bulunduğu zemin, bölge ve yapı özelliklerine bağlı olarak birçok farklı karakteristiğe sahip olan bu yüklerin yapı tasarımlarında dikkate alınabilmesi için bazı yönetmelikler yayınlanmıştır.

Ülkemizde yüklerle ilgili yönetmelikler;

1. TS 500: Sıcaklık değişimi, büzülme ve sünme etkilerine ilişkin değerler,
2. TS 498: Rüzgar, kar ve zemin basınçlarına ilişkin hareketli yük değerleri,
3. TS-EN 1991-1-3: Kar yükü değerleri,
4. TBDY: Deprem yükü değer ve hesaplamaları,
5. TS ISO 9194: Yapılarda kullanılan malzemelere ilişkin yoğunluk değerleri

Yapılara etkiyen önemli düşey yükler “Ölü Yükler” ya da “Sabit Yükler” olarak isimlendirilebilen “Kalıcı Yükler” ile “Hareketli Yükler”dir. Yapıların deprem hesabına esas kütlelerinin belirlenmesinde de bu yükler esas alınmaktadır. (G+nQ)

Sabit Yükler – Ölü Yükler- Kalıcı Yükler

Kullanım ömürleri boyunca yapı üzerinde sürekli olarak bulunacak yükler sabit yük, kalıcı yük ya da ölü yükler olarak isimlendirilir. Sabit yükleri oluşturan yapı elemanları;

• Taşıyıcı sistemin kendi ağırlıkları (kolon, kiriş, döşeme, perde, temel),
• Çatı (kiremit, çelik, ahşap malzemeler),
• Duvarlar,
• Sıvalar,
• Kaplama malzemeleri,
• Tesviye harçları, şap,
• Dolgu malzemeleri,
• Elektrik, su tesisat elemanları,

şeklinde sıralanabilir.

Ömürleri boyunca yapılara etkiyen farklı yükler arasında sabit yükler, gerçeğe en yakın şekilde öngürülebilen yüklerdir. Yukarıda sıralanan yapı elemanlarının boyutları aracılığıyla hacimleri hesaplanmakta ve bu değerler malzeme yoğunlukları ile çarpılarak kütleleri elde edilmektedir. Bilindiği gibi kütlenin yerçekimi ivmesi ile çarpılması ile de ağırlıklar elde edilir ve ilgili hesaplarda kullanılmak üzere yük değerleri elde edilmiş olur. Sabit yükler, yük kombinasyonlarında genellikle “Dead Load”u temsil eden “D” harfi ile gösterilmektedir. (Örn. 1.4G+1.6Q)

Sabit yüklerin hesabında kullanılan malzeme birim yoğunlukları;

Diğer malzeme yoğunluklarına “TS ISO 9194-YAPILARIN PROJELENDİRİLME ESASLARI-TAŞIYICI
OLAN VE OLMAYAN ELEMANLAR DEPOLANMIŞ MALZEMELER-YOĞUNLUK” Standardından ulaşılabilir.

Hareketli Yükler

Kullanım ömrü boyunca yapı üzerinde sabit olarak bulunmayan, bazen bulunup bazen bulunmayan yükler hareketli yükler olarak sınıflandırılmaktadır.

Hareketli Yükler,

• Yapı üzerinde bulunana canlılar,
• Eşyalar,
• Depolama malzemeleri,
• Makineler,
• Araç ve gereçler,
• Vinçler,
• Taşıtlar,
• Yağmur,
• Kar (Deprem etkisi hesabında ayrı tanımlanmaktadır), (Kar Yükü Hesabı)

Hareketli yükler çok farklı etkenlerden kaynaklanabileceğinden yapıya etkiyecek net hareketli yük değerlerinin kesin olarak hesaplanması imkansızdır. Dolayısıyla bu yük değerleri belirli kabuller çerçevesinde belirli yaklaşıklıklarda ele alınmaktadır. Hareketli yük değerleri TS 498 Standardında aşağıdaki şekilde verilmiştir.

TS498′ e Göre Hareketli Yük Değerleri

NOT – Merdiven basamakları için verilen hareketli yük değerlerinin hesaplarda geçerli olabilmesi için, yükün düzgün yayılı şekle dönüşmesini sağlayan bir konstruksiyon yapılmış olmalıdır. Mesela, her basamağın rıht ile bağlantısı sağlanmalı veya sahanlıkları birleştiren kirişe oturmalı veyahut merdiven boşluğu duvarlarına ankastre edilmelidir.

Hareketli yükler ilgili yönetmelikler ve programlarda “Q” harfi ile temsil edilmektedir.

Toplam üç kattan daha fazla kata sahip ağır sanayi atöyleleri, imalathaneler ve depolar dışındaki yapılarda, bütün katların aynı anda tam hareketli yükle yüklü bulunması ihtimalinin az olduğu düşünülerek kolon, bağ kirişi ve perde duvar gibi yapı elemanlarının hesabında ve buna eşdeğer zemin basıncının belirlenmesinde gerekli olan hareketli yük değerlerinde azaltma yoluna gidilebilmektedir.

Rüzgar yükü ve hesabı ile ilgili yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.

Yapıların projelendirilmesinde, yapıların maruz kaldığı kuvvetleri yeterli mukavemet ile karşılayabilmesi hedeflenir. Dolayısıyla binalarda uygun yük aktarımı tasarlanan elemanlar aracılığı ile sağlanıp yapı zeminine aktarılacaktır. Gerçeğe en uygun yük kombinasyonlarının oluşturulmasında yukarıda açıklanan ölü ve hareketli yüklerin öngörülmesi başlangıç ve temel adımları oluşturmaktadır.

Mağaralar Nasıl Oluşur?

Mağaralar, oluşum şekillerine göre 2 farklı gruba ayrılmaktadır.

1. Yapay Mağaralar

Yapay mağaralar, insan eliyle oluşturulan kaya mezarlar, depo, su tünelleri, sığınak veya yer altı şehirleri gibi yapılardır. Bu yapılar özellikle ilk insan yerleşim ve yaşamlarına ilişkin çeşitli ipuçları veren kemik, iskelet, atık, arkeolojik şekil ve yazıları bulundurmaktadır ve ülkemizde oldukça fazladır. Kapadokya bölgesi ve çevre illerde erken Hristiyanlık dönemine ait birçok yapay mağara bulunmaktadır.

2. Doğal Mağaralar

Doğal mağaralar, karbonat, sülfat ve klorür yapıdaki ana kayaçların oluşurken ya da oluştuktan sonra yaşanan fizikokimyasal olaylarla yer altı sularının da etkisiyle aşınarak oluşan mağaralardır.

Doğal şekilde oluşan mağaralar farklı şekillerde oluşmaktadırlar:

2.1. Çözünme (Solution)

Çözünme yoluyla oluşan mağaralar kendi içinde ikiye ayrılır:

Epijenik Mağaralar: Dış etkilerin ve asitlerin etkileriyle oluşan mağaralardır. Epijenik şekilde oluşan mağaralar doğada var olan mağaraların neredeyse %90’lık bir kısmını oluşturur. Kireçtaşının, dolomitlerin veya mermer gibi karbonat yapısı bulunan kayaçlardaki kırık, tabaka veya fayların kimyasal ve fiziksel güçlerle aşınması sonucu oluşurlar.

Hipojenik Mağaralar: Yeryüzünün derinliklerindeki su, asit ve hidrotermal etkilerle oluşan mağaralar. Bunlar, yüzeyden akan asitli sulardan farklı olarak, tamamen yeraltından gelen etkilerle kayaçları aşındırırlar ve tüm çözünme mağaraların % 5 – 10’u kadardır.

2.2. Aşınma (Erosion)

Bu şekilde oluşan mağalar türü fark etmeksizin her türlü kayaçta oluşabilir. Aşınma, birçok farklı dış etkenle gerçekleşebilir. Su, rüzgâr veya rüzgârın taşıdığı bir kum tanesi bile olabilir.

2.3. Buz Mağaraları

Buzulların erimesi sonucu oluşan mağaralara buzul mağaraları denmektedir. Buzul sularının buzulların altında veya kayalarda hareketi sonucu oluşan bu mağaralar tüm yıl boyunca donmuş durumdadırlar.

2.4. Lav Mağaraları

Bir yanardağdan akan lavın üst kısmının soğuyarak katılaşması, buna karşılık bu katı kısmın altından lav akmaya devam etmesi ile oluşan, çoğunlukla tüp şeklinde olan mağaralardır. Volkanik mağaralar içsel ve dışsal olmak üzere 2 çeşittir. İçsel mağaralar daha çok pasaj ve yer altı salonlarını içeren yapılara sahipken, dışsal mağaralar kaya altı sığlıklarından fazla derinliğe sahip olmayan yer altı boşlukları olarak tanımlanır.

2.5. Kumtaşı Mağaraları

Özellikle kuru iklime sahip ve kumtaşı oluşumunun yoğun olduğu bölgelerde, kumtaşının içinde taşıdığı su moleküllerinin zaman içinde buharlaşması sonucu oluşan kovuklara verilen isimdir. Bu işlem sırasında rüzgârın aşındırma etkisi ve erozyon da etken olabilmektedir.

2.6. Deniz Mağaraları

“Litoral Erozyon” da denilen bu tür mağara oluşumu, dalgaların sahilde nispeten daha yumuşak buldukları kayaç türünü fiziksel aşınma ile oyması sonucu gerçekleşir. Tatlı su – deniz suyu temas yüzeyinin karanın iç kısımlarına doğru deniz düzeyinin altına inmesi sonucu deniz mağaraları oluşmaktadır.

2.7. Talus Mağaraları

Çökmeler ve kaya düşmeleri ile bir kırığın üstünün zaman içinde kapanması sonucu oluşan mağaralardır.

Mağara Yapıları

Sphelothem

Sphelothem, genellikle mağaralardaki dikit, sarkıt vb. gibi kalsiyum karbonat yapılara verilen genel bir addır. Mağaralardaki kalsiyum, karbonat iyonları, karbondioksit gibi birinci derecedeki minerallerin reaksiyona girerek oluşturdukları ikinci derecedeki mineral depolarıdır.

Akmataşı (Flowstone)

Akmataşı, sphelothem tiplerinden biridir. Kalsiyum karbonat veya diğer minerallerin basamak veya duvar gibi yapıların üzerinden akarak, su akıntısı şeklinde görünen yapılarıdır.

Sarkıt Nedir?

Sarkıt terimi “damlayan” anlamındaki Yunanca “stalaktos” kelimesinden türemektedir. Mağaraya ulaşan suların oluşturduğu ilk yapılar sarkıtlardır.

Sarkıtlar Nasıl Oluşur?

Tavan çatlaklarındaki ara kısımlardan damla halinde sızan sulardaki CO2 serbest hale geçer ve damlanın çevresinde ince bir halka şeklinde karbon trioksit (CO3) çökelir. Zamanla oluşan çökelek sertleşir ve yapı silindirik olarak büyür. Yeni su damlacıkları bu silindirik yapının ortasından geçer. Böylelikle ince ve uzun yapıda gördüğümüz sarkıtlar meydana gelmektedir. Bu kanalda bir tıkanma olması durumunda su, iç kısımdan akmak yerine dış kısma yönelir. Böylece aşağı yönde uzama ve yan kısımlarda kalınlaşma meydana gelmektedir. Bu tip sarkıtlar görsel olarak havuca benzetilmektedir.

Düzensiz Sarkıtlar (Heliktit): Bükülmüş, kıvrılmış ya da helezon şeklinde hal almış, yerçekiminin tersine gelişim gösteren kalsiyum karbonat yapılara verilen isimdir. Mağaraların rüzgardan etkilenen alçak tavanlı kısımlarında ve dar girintilerinde görülebilir.

Dikit Nedir?

Dikit, mağara tabanlarında sarkıt yapılara karşılık gelen formudur. İngilizce ismi “Stalagmite” Yunanca “düşme” anlamına gelen “stalagma” kelimesinden türemiştir.

Dikitler Nasıl Oluşur?

Dikitler, mağaranın tavanından akan ya da damlayan suyun kalsiyum karbonat biçiminde mağara zemininden yükselmesidir. Dikitler, sarkıtlara oranla daha büyüktür fakat sarkıtlardaki gibi ortasından suyun geçtiği bir kanal sistemine sahip değildir. Sarkıtlar ve dikitler gelişimlerine devam ettiklerinde birleşerek “sütun” ve “kolon” gibi yapıları oluştururlar.

Sütun

Sütun, sarkıt ve dikitlerin birleşmesi sonucu oluşan sert kalsiyum karbonat yapıya verilen isimdir.

Bir bölgenin coğrafik özellikleri ve kayaların birbirlerine olan uzaklıkları ile nehir, göl veya deniz seviyeleri mağaraların şekillerinde etkili olabilmektedir. Mağaraların şekilleri itibarı ile suyun girişinin olup olmadığı, hava akımlarının azlık veya çokluğu, mağaranın sıcaklığı ve mağara içinde yaşayan canlıların varlığı gibi sebepler, mağara ekosistemlerini anlamak için başlıca göz önünde bulundurulması gereken parametrelerdir.

Ekoloji nedir çok kısa bilgi?

Ekoloji kavramı, insanın doğayla ilişkisinin yeniden biçimlendirilmesi ve insanla doğa arasındaki metabolik ilişkinin doğaya uygun biçimde düzenlenmesi anlamını taşır.

Ekoloji kavramı söz konusu olduğunda sistemin içerisine hayvanların ve bitkilerin yanı sıra insanlar da girmektedir. Tüm canlı sistem bu bağlamda birbirini etkileyen, değiştirebilen, çevreyi geliştirebilen niteliklere sahip olmaktadır.

Ekoloji, etimolojik olarak Eski Yunancadan gelmektedir. Eski Yunancada “ev” anlamına gelen “oikos” ile kelam, yasa, düzen, bilgi, bilim gibi çeşitli karşılıkları olan “logos” sözcüğünden türemiştir. ‘Ecology’ kelimesi ilk defa doğa felsefecisi Henry David Thoreau’nun 1858 yılında kuzeni George Thatcher’a yazdığı mektupta kullanılmıştır. Ancak Alman zoolog Ernst Haeckel’in ekoloji terimini tanımlayarak kavrama hayat verdiği konusunda ortak bir kanaat söz konusudur.

“Çevre” ve “ekoloji” kelimeleri sıklıkla birbirinin yerine kullanılmaktadır. Ancak “Çevre”, merkezinde insan ihtiyaçlarının yer aldığı, bu ihtiyaçlara göre şekillenen bir doğa anlayışının temsilidir.

Ernst Haeckel, ekoloji kelimesini 1866 yılında felsefe ve biyoloji üzerine yazdığı ‘Genel Morfoloji’ adlı kitabında kullanmış ve ekolojinin tanımını yapmış, terimin anlamını ise şu şekilde ifade etmiştir: “Ekoloji deyiminden, doğanın ekonomisi ile ilgili olan bilgiler topluluğunu anlıyoruz. Bu bilgiler hayvanların organik ve inorganik çevresi ile olan tüm ilişkilerinin incelenmesini kapsamaktadır. Bu ilişkiler hayvanlar ve bitkiler arasında ister dostça, ister düşmanca olsun; ister dolaylı, isterse doğrudan doğruya bağıntılı bulunsun, bu bilim dalı hepsini kapsamına almaktadır. Kısa bir ifade ile ekoloji, Darvin’in “yaşam için savaş” koşulları olarak ifade ettiği tüm karmaşık ilişkilerin incelenmesi ve araştırılmasıdır”. Haeckel bu tanımlamayı yaparken Darwin’in doğal seçilim teorisinden etkilenmiştir. Ekolojinin bu biyolojik tanımı yine Darwin’in ortaya koyduğu teorilerin 1940’larda genetik biliminde tekrardan önem kazanmasıyla, ekolojinin biyolojinin bir alt dalı olarak bilim sıfatını kazanmasının önünü açmıştır.

Ekoloji, doğa bilimlerinin bir alt dalı olarak ortaya çıkmış olsa da sosyal bilim disiplinleri için, son yıllarda etkileri toplumsal alanda daha çok hissedilen küresel ekolojik krizle birlikte ekolojik farkındalık bu disiplinlerin temel paradigmalarına geç kalınmış bir şekilde dahil edilmeye başlanmıştır.

Ekolojik yaşamın sürdürülebilir olmasının hayati önem taşıdığı belirtilmektedir. Özellikle çevre koşullarının, ekolojik denge ve sistemlerinin son yüzyıl içinde hızla bozulduğu ve bu bağlamda meydana gelen bozulmanın canlı yaşamını tehdit altında bıraktığı; doğal kaynakların tükenmesi, çevre kirliliği, küresel ısınma, buzulların erimesi gibi çevresel ve ekolojik sorunların ise dünya için tehlike çanlarının çalmasına sebep olduğu düşünülmektedir.

Ekolojinin temel ilkeleri nelerdir?

Ekolojinin temel ilkeleri aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır:

Doğanın bütünlüğü ilkesi; besin zinciri örneğindeki gibi doğadaki tüm canlıların birbirlerine bağımlılığını vurgular.

Doğanın sınırlılığı ilkesi; nüfus artışı, sanayileşme, kirlilik gibi sorunlarla ekosistemlerin taşıma kapasitelerinin aşılmasına karşı bir uyarıdır.

Doğanın özdenetimi ilkesi; ekosistemlerde genel bir kural olarak artan canlı nüfusu sistemin sınırlarını zorlamaya başladığında, doğal etkenlerin devreye girerek nüfusu dengelemesidir.

Doğanın çeşitliliği ilkesi; doğayı oluşturan canlı ve cansız öğeler arasında görülen çevre sorunlarına bütüncül yaklaşımla çözüm bulunması gerektiğinin ifadesidir.

Doğada hiçbir şey yok olmaz ilkesi; temelde “madde ve enerjinin yok olmadığını, sadece bir şekilden ötekine dönüştüğünü” ifade eden birinci termodinamik kanununa dayanır.

Doğaya karşı elde edilen her başarının bedeli vardır ilkesi; ikinci termodinamik kanununa göre, her enerji dönüşümünde enerjinin bir kısmının dağılarak işe yaramayacak hale gelmesinden yola çıkar.

Doğanın geri tepki verme ilkesi; doğanın yapılan her müdahaleye olumlu ya da olumsuz bir tepki vermesinden kaynaklanır. Örneğin, zararlı olduğu gerekçesiyle bir ekosistemdeki bazı bitki veya hayvan türlerinin insanlar tarafından yok edilmesi, o ekosistemdeki diğer canlıların besin zincirini etkiler; bir göl ya da bataklığın kurutulması su döngüsünü bozar. Tüm bunlar o bölgedeki insan yaşamını da olumsuz etkiler.

En uygun çözümü doğa bulur ilkesi; milyarlarca yıllık doğal süreç içerisinde, canlıların evrimsel değişimleriyle birlikte sağlanan doğal ve ekolojik uyumu ifade eder. Bu uyum, insanların yol açtığı aşırı kirlenme ve aşırı kullanım sonucu bozulma tehlikesi ile karşı karşıyadır.

Kültürel evrim ve geleneksel ekolojiye saygı ilkesi; bilimsel ve teknolojik gelişimin yanı sıra, insanların nesiller boyunca yaşadıkları deneyimler ve geçirdikleri kültürel evrimle yakaladıkları ekolojik uyuma saygı gösterilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Doğa ile birlikte gitmek ilkesi; günümüz toplumlarının doğaya üstünlük yerine, onunla uyum içerisinde olmaları gerektiğini ifade eder.

Ekolojik sistem; çevre içerisindeki canlı ve cansız varlıkların birbiri ile ilişkilerinden meydana gelen bitki ya da hayvanların güneş, toprak gibi cansız varlıklarla etkileşimini incelerken bir yandan da çevresel sorunlarla mücadele kapsamında uğraş vermektedir.

Derin Ekoloji Nedir?

Derin ekoloji, insanın doğadan ayrı ve üstün tutulduğu insanmerkezci düşünceye temelden karşı çıkarak insan ve doğanın bütünsel bir ilişki içinde olduğunu savunur. Derin ekolojiye göre doğada var olan canlı ve cansız organizmaların hiyerarşik bir düzeni yoktur, her canlının yaşama hakkı vardır ve bir canlının hayatı diğer canlıdan üstün olamaz. Dolayısı ile insan doğada bir karıncadan veya titreyen bir yapraktan daha değerli değildir. Bu yüzden derin ekoloji, insanmerkezciliğin karşısına ekomerkezcilik veya biyomerkezcilik kavramlarını koyar. (Biyomerkezcilik İnsanmerkezcilik ve Ekomerkezcilik Nedir?) Ekomerkezcilik, doğanın korunmasının yalnızca insanın faydasına olmadığı ve doğanın kendi başına da bir değer taşıdığı anlamına gelir.

Binalarda Su Yalıtımı Yönetmeliğine göre drenaj, “yeraltı su seviyesini düşürmek ve zeminde biriken suların yapıdan uzaklaştırılmasını sağlamak amacıyla uygulanan ve drenaj tabakası, drenaj boruları, kontrol ve bakım rögarlarından oluşan sistem” olarak tanımlanmaktadır.

İnşaat projeleri tasarlanırken, yapı kabuğu ve yapı elemanlarının belirlenmesinde suyun tahliyesi için kullanılan çatılar, saçaklar, denizlik ve benzeri elamanlar etkili olduğu gibi, arazi yapısına göre de toprak altı drenaj sistemleri kullanılmaktadır.

Kısaca drenajın tanımı, yeraltı su seviyesini düşürmek ve zeminde biriken suların yapıdan uzaklaştırılmasını sağlamak amacıyla uygulanan ve drenaj tabakası, drenaj boruları, kontrol ve bakım rögarlarından oluşan sistem olarak yapılmaktadır. Yapıya gelen su kaynakları dikkate alınarak yüzey suyu drenajı ve yeraltı suyu drenajı olmak üzere farklı drenaj uygulamaları yapılabilmektedir.

Drenaj Neden Yapılır?

Yapıların stabilitesi ve uzun ömürlülüğü çoğu zaman suyun alt ve üst yapıdan uzak tutulması ile doğru orantılıdır. Birçok yapı malzemesinin su ile temas etmesi bu malzemelerin zamanla performansını yitirmelerine sebebiyet vermektedir. Performans kayıpları, arzu edilen veya hesaplanan malzeme özelliklerinin elde edilememesi bu etkilerin başlıcalarındandır. Bu nedenle tüm yapı tasarımlarında drenaj sistemlerinin doğru bir şekilde modellenmesi çok önemlidir.

Drenaj (tahliye) sistemlerinin öncelikli olarak hedefi, yer altı sularını tahliye ederek, yapıya etki eden yer altı suyu basıncını azaltarak yapının zemin üzerinde dengede kalmasını ve yapı çevresindeki yer altı suyunun/neminin düşürülmesini sağlamaktır.

Bodrum katlarda sıklıkla karşılaşılan nem problemlerinin en önemli sebebi doğru şekilde oluşturulmuş bir drenaj sisteminin bulunmamasıdır. Ayrıca suyun varlığından meydana gelen hidrostatik basınç etkileri ile mevcut suyun donma ve çözülme sebebiyle yaratacağı etkilerin önlenmesi drenaj sistemlerinin diğer amaçlarıdır.

Drenaj işlemleri, yapılarda su kaynaklı etkileri önlemek amacı dışında çevredeki sel ve toprak kaymalarını önlemek için de yapılmaktadır.

Drenaj, yalıtım uygulamasını zorlayacak su basıncını azalttığı gibi, uygulama yapılacak alanın da kuru kalmasını sağlamaktadır. Ancak drenaj sistemleri tek başına yeterli değildir ve su yalıtım uygulaması yerine geçmez

Drenaj Ne Zaman Gereklidir?

Su geçirimliliği yüksek ve yer altı su seviyesinin düşük olduğu zeminlerde drenaj sistemlerine gerek yoktur. Bu zeminlerde sular daneler arasındaki boşluklardan kolayca akarak yapıda önemli bir etki meydana getirmeden yapıdan uzaklaşmış olur. (Yer Altı Suyunun Yapı Stabilitesine Olan Etkisi)

Doğal zeminlerde yüzeysel suların doğal olarak tahliyesini sağlayan kanallar bulunur. Fakat gerek yapılaşma gerekse kazı ve dolgu gibi işlemler neticesinde zeminlerin bu kendini tahliye etme özelliği bozulur. Dolayısıyla yapıların planlanmasında drenaj işlemleri ihmal edilmemelidir.

Drenaj sistemleri, yapıya etki eden yer altı suyunu “aza indirir”, su yalıtım, temel ve bodrum imalatlarının kuru ortamda yapılmasına olanak sağlar ve yer altı su basıncını azaltır. Ancak, drenaj sistemleri, suyu yapıdan tamamen yalıtamayacağı için hiçbir zaman su yalıtımına bir alternatif değildir. Drenaj sistemleri, sadece su yalıtımı ile birlikte kullanıldığı zaman etkili çözümler üretmiş olur

Bir binadaki drenaj sisteminin asıl görevi bina elemanlarına gelen suyun basıncını düşürmektir. Bu nedenle su yalıtımının yerine geçemez

Drenaj Nasıl Yapılır?

Drenaj sistemlerinin işlevselliğinin devamlılığı sağlandığı sürece, yapıların ömrünü önemli ölçüde uzatmaktadır.  (Durabilite Nedir?) Dolayısıyla drenaj sistemi yapı ömrü boyunca aktif olarak görev yapabilecek şekilde oluşturulmalıdır. (Yapıların-Binaları Ömrü Ne Kadardır?)

Drenajlar, uygulanacak arazinin yapısına, yapının konumuna, yapının toprak altındaki alanına ve derinliğine, zemin geçirimliliğine, topoğrafik şartlara ve yer altı su seviyesine göre planlanması gerekir.

Yapının konumu ve arazinin eğimi drenaj için önemli faktörlerdir. Eğer arazi eğimli ve temel altı geçirimsiz bir tabakaya sahip ise sular geçirimli tabalardan geçip, temel altındaki geçirimsiz tabakada birikmeye başlar. Biriken sular yapıya hidrostatik basınç uygulayarak yapıyı istenmeyen etkilere maruz bırakır. Bu durum, yapının sağlığı açısından drenaj sistemini zorunlu hale getirmektedir.

Drenaj Çeşitleri Nelerdir?

Drenaj sistemleri çevresel ve alansal sistemler olmak üzere ikiye ayrılır ve iki sistemin de amacı uygulandıkları yerdeki zemin suyunun, bina elemanına yaptığı hidrostatik basıncı engellemektir. Çevresel drenaj sistemi bodrum duvarları önünde; alansal drenaj sistemi ise zemine oturan döşemelerin altında oluşturulmaktadır. Alansal drenaj sistemi, çevresel drenaj sistemine bağlanmalıdır.

Drenaj çeşitleri;

• Geçici drenaj
• Kalıcı drenaj
  • Çevresel tahliye (drenaj)
  • Alansal tahliye (drenaj)

şeklinde sıralanabilir.

1. Geçici Drenaj

Geçici drenaj sistemi, yapı drenaj ve yalıtım sistemlerinin uygulanabilmesi için, yer altı su seviyesi altında kalan imalatlar için yapılır. Yapının, temel ve bodrum katlarının suyun olumsuz etkilerine maruz kalmaması için uygulanır. Uygulama, bir yapı çukuru açılarak yapılır. Bu çukur, temelin altında ve suyun birikmesini ve tahliye edilmesini sağlayacak büyüklükte olmalıdır. Açılan çukur sayesinde kuru bir zemin sağlanmış olur, grobeton, temel yalıtım, temel imalatı ve bodrum perde imalatları yapılabilir hale gelir. Geçici drenaj sistemi, suya karşı alınan tüm önlemler bittikten sonra uygun şekilde kapatılmalıdır.

2. Kalıcı Drenaj

Yapının, geçirimsiz bir tabaka üzerine kurulduğu, yer altı su seviyesinin altında olan ve yıllık yağış miktarının fazla olduğu bölgeler için, suyun yapı ömrü boyunca tahliye edilmesi gerekir. Bu durumda kalıcı drenaj sistemlerine ihtiyaç duyulmaktadır.

Drenaj sisteminde su, toprak atına ve üstüne konulan yatak ve dikey drenaj borularıyla tahliye edilir. Sistemin devamlı olması için drenaj elemanlarının çalışma şekilleri bilinerek hareket edilmelidir. Kalıcı drenaj sistemleri çevresel ve alansal olarak ikiye ayrılır.

2.1. Çevresel tahliye (drenaj)

Çevresel drenaj sistemleri (tahliye sistemleri), yer altı su seviyesinin fazla olduğu ve bodrum perdelerine hidrostatik basıncın olduğu durumlarda uygulanır. Var olan yalıtımın uygulanıp korunabilmesi için yapılır. Bu sistemler bodrum perdeleri boyunca tüm yapı çevresine dolandırarak uygulanır. Zemin boyunca akan sular, drenaj boruları vasıtasıyla toplanır ve tahliye kuyularına iletilir. Drenaj boruları tıkanmaması içinde etrafına çakıl taşları serilmelidir.

2.2. Alansal tahliye (drenaj)

Alansal drenaj, yer altı sularının yapı temeli altında kaldığı durumlarda uygulanır. Yapı temeli, suyun kaldırma etkisinden korunurken, uygulanan su yalıtımının da korunması sağlanmış olur.

Kaynaklar;
Binalarda Su Yalıtımı Yönetmeliği
Zafer ÖZDEMİR-YAPILARDA YER ALTI SUYUNA KARŞI YAPILAN KORUMA SİSTEMLERİNİN UYGULANABİLİRLİĞİ VE GÜVENLİĞİNİN İNCELENMESİ
Şimşek, Z.-Yapı Yeraltı Kabuğunda Su ve Nem Sorunlarının Geçirimsiz Beton Malzeme ile Giderilmesinin Araştırılması

Alçıpan-Alçı levhalar, dayanıklı iki kağıt-karton katman arasına alçı bir iç dolgudan oluşmuş, özel ön üretimli yapı ürünleridir. Alçı levhaların uzun kenarları yüzeyin bitim işlemlerine göre dik, inceltilmiş, fugalı, yuvarlak ya da geçmeli olarak bitirilir.

Alçıpanların yapıda kullanım yeri ve amacına yönelik bir çok çeşidi vardır. Bunlardan duvar levhaları iç duvarlarda kaplama elemanı olarak kullanılır. Alçıpanlar duvara yapıştırılarak ya da çelik sac ızgaralar üzerine kaplanarak uygulanabilmektedir. Alçı levhalar duvara harç ya da özel yapıştırıcılarla yapıştırılır. Izgara üstüne kaplamada ise metal ya da ahşap ızgaralar üzerine alçıpan vidası ve çivisi ile uygulanırlar.

Alçıpan Çeşitleri ve Kullanım Yerleri

Kullanım bölgelerine ve alçı levha türüne göre üretilen alçı levha boyutları  farklılık gösterebilmekle birlikte ülkemizde ve Avrupa’da standart alçı levhalar genel olarak 1200 x 2500 x 12,5 mm ebatlarında üretilmekte ve tercih edilmektedir. Üreticiler tarafından levha genişliği genellikle 1200 mm sabit olmak üzere; kalınlıkları 9-18 mm ve uzunlukları 2000-3000 mm arasında değişen farklı ebat seçenekleri de kullanıcılara sunulmaktadır.  Farklı türde alçı levhalar şu şekildedir;

• FX (Flex, standart) Alçı Levhalar
• Pahlı FX Levhalar
• WR (Water Resistant, Neme Dayanıklı) Alçı Levhalar;
• Küfe ve Neme Dayanıklı Alçı levhalar -Alçıpanlar
• Yangına Dayanıklı Alçı Levhalar
• Darbeye Sayanıklı Alçıpanlar
• Alçı Dış Cephe Levhalar- Dış Cephe Alçıpanları
• X-ray Işınlarına Karşı Yalıtımlı Alçı Levhalar
• Ses Yalıtımlı Alçıpanlar
• Çivi Çakılabilen Özel Alçı Levhalar – Alçıpanlar

FX (Flex, standart) Alçı Levhalar

FX (Flex, standart) alçı levhalar; ön ve arka yüzü kağıt kaplı, esnek ve hafif alçı levhalardır. Hızlı, temiz ve kolay montaja imkan tanır ve yüzey kaliteleri de yüksektir. Yapılarda asma tavan, bölme duvar, giydirme duvar ve kuru-sıva duvar kaplama uygulamalarında kullanılabilmektedir.

Pahlı FX Levhalar;

Pahlı FX levhalar;  genellikle asma tavan uygulamalarında sıva derzi oluşturması için 4 kenarı pahlı olarak üretilen FX alçı levhalardır.

WR (Water Resistant, Neme Dayanıklı) Alçı Levhalar;

WR (Water Resistant, neme dayanıklı) alçı levhalar ön ve arka yüzü farklı renkte kağıt kaplı, su itici özellik kazandırılmış alçı levhalardır. Neme dayanım özelliği bulunan WR alçı levha yüzeylerinde seramik uygulaması da yapılabilir. Asma tavan, bölme duvar, giydirme duvar, kuru-sıva duvar kaplama uygulamalarına ek olarak şaft duvarları ve ıslak hacimlerde de uygulanabilmektedir.

Yapı uygulamalarında ençok kullanılan alçıpanlar- alçı levhalar genellikle FX ve WR alçı levhalardır. Özel içerik ya da katman gereksinimi dışında farklı türde üretilen alçı levhaların temelde ihtiyaca göre FX ve WR alçı levhaların geliştirilmesiyle üretilen alçı levhalar olduğu söylenebilir.

Küfe ve Neme Dayanıklı Alçı levhalar -Alçıpanlar

Küfe ve neme dayanıklı alçı levhalar; su itici, küf önleyici özellikleri arttırılmış, ıslak hacimler ve yoğun nemli ortamlarda kullanılabilen geliştirilmiş WR alçıpanlardır. Küfe ve neme karşı dirençlerinin yanı sıra ilave olarak yangın dayanımı arttırılmış türleri de bulunmaktadır.

Yangına Dayanıklı Alçı Levhalar

Yangına dayanıklı alçı levhalar; yangına dayanım süresi arttırılmış, cam elyaf katkılı alçı levhalardır. Kullanıcı talebine göre yoğunluğu arttırılmış veya su itici özellik kazandırılmış çeşitleri de bulunmaktadır. Ayrıca her iki yüzeyinde kağıt yerine cam elyaf şilte kaplı, 3 saate kadar yangın dayanımı sağlayan özel türleri de üretilmektedir. Yapıların yangına karşı korunumunun yüksek olması istenen kısımlarında tercih edilebilmektedir.

Darbeye Sayanıklı Alçıpanlar

Darbeye dayanıklı alçı levhalar; darbe dayanımı ve mukavemeti arttırılmış, yangın ve neme dayanım özellikleri bulunan, daha yüksek ses yalıtım değerlerine sahip geliştirilmiş WR alçı levhalardır. Eğitim ve sağlık yapıları gibi genellikle kamusal kullanımın yoğun olduğu yerlerde tercih edilmektedir.

Alçı Dış Cephe Levhalar- Dış Cephe Alçıpanları

Alçı dış cephe levhaları; özel alçı içeriği ve her iki yüzündeki cam elyaf şilte kaplama sayesinde küf oluşumunun engellendiği, yalıtıma katkı sağlayan, suya, neme ve dış hava koşullarına dayanıklı, hafif ve A1 sınıfı yanmaz cephe kaplama plakalarıdır.

X-ray Işınlarına Karşı Yalıtımlı Alçı Levhalar

X-ray ışınlarına karşı yalıtımlı alçı levhalar; genellikle sağlık yapılarında kullanılmak üzere üretilen ve X-ray ışınlarını tutarak kurşun levha kaplaması gerektirmeyen yüksek değerlerde ses yalıtımına sahip özel alçı levhalardır.

Ses Yalıtımlı Alçıpanlar

Ses yalıtımlı alçı levhalar; konser salonu, sinema salonu, ses stüdyoları gibi akustik performans gereksinimleri duyulan hacimler için üretilen yüksek ses yalıtımına sahip alçı levhalardır. Düz yüzeyli olabildikleri gibi akustik performansa göre perfore yüzeyli ve sonlama gerektirmeyen türleri de mevcuttur.

Çivi Çakılabilen Özel Alçı Levhalar – Alçıpanlar

Çivi çakılabilen özel alçı levhalar; daha çok konut yapılarına yönelik selüloz katkılı, fiber alçı teknolojisi ile üretilen ve alternatif olarak kullanıcılara sunulan alçı levhalardır. Ayrıca yüzey sonlaması gerektirmeyen ahşap lif katkılı çeşitli dokularda alçı levha çeşitleri de dekoratif uygulamalarda tercih edilebilmek üzere kullanıcılara sunulmaktadır.

Alçıpan Yardımcı Elemanları

Alçı levhalar ile oluşturulan yapı elemanları alçı levhalar dışında çeşitli yardımcı elemanlar ile beraber kullanılmaktadır. Bu yardımcı elemanları aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz.

Alçıpan Profilleri – Alçı Levha Konstrüksiyon Profilleri

İhtiyaca göre farklı uzunluklarda üretilebilmekle beraber standart olarak 3 m boyunda üretilen bu alçıpan konstrüksiyon profilleri şu şekildedir:

• Duvar U Profili (DU Profil)
• Duvar C Profili (DC Profil)
• Destek Profilleri (UA Profil)
• AG (Agraf) Profilleri
• Delikli Köşe Profilleri

Duvar U Profili (DU Profil)-0,5x40x50-75 mm

Alçı levha bölme duvar sistemlerinde çerçeveyi oluşturan ve yatay uygulanan galvanize sac taşıyıcı profillerdir. Bölme duvarlarda, giydirme duvarlarda ve asma tavanlarda kullanılmaktadır.

Duvar C Profili (DC Profil)-0,5x49x48,8-73,8 mm

Alçı levha bölme duvar ve duvar giydirme sistemlerinde dikey olarak uygulanan galvanize sac taşıyıcı profillerdir. Bölme duvarlarda, giydirme duvarlarda ve asma tavanlarda askı sisteminden bağımsız DU profillerini tamamlayıcı eleman olarak kullanılmaktadır.

Destek Profilleri (UA Profil)-2x40x48,8-73,8 mm

Alçı levha bölme duvar yapımında, kapı – pencere kenarlarında kullanılan, et kalınlığı yüksek, galvanize sac taşıyıcı profillerdir. Bölme duvarlarda, giydirme duvarlarda, asma tavanlarda ve duvarda güçlendirme gereken kısımlar kullanılmaktadır.

AG (Agraf) Profilleri

DC profillerini istenen yüzeye ankraj etmeyi sağlayan galvanize sac askı elemanlarıdır. Giydirme duvarlarda ve asma tavanlarda kullanılmaktadır.

Delikli Köşe Profilleri-0,35x23x23 mm

Alçı levha duvarlarda dış köşeleri darbelere karşı korumak ve düzgün kenarlar elde etmek için kullanılan alüminyum veya çelik profillerdir. Bölme duvarlarda, giydirme duvarlarda ve asma tavanlarda dış bükey köşelerde kullanılmaktadır.

Alçıpan Askı Aparatı

Asma tavanlarda askı çubuğu, askı maşası ve klipsten oluşan; yapının tavan döşemesine ankrajlanarak konstrüksiyon profillerini tavan döşemesine bağlayan elemanlardır.

Alçıpan Vidaları ve Dübelleri

Alçı levha ile yapılan yapı elemanı imalatlarında kullanılan başlıca vidalar ve dübeller şu şekildedir:

• Sivri Uçlu Alçı Levha Vidaları
• Matkap Uçlu Alçı Levha Vidaları
• YHB Vidalar – Yivli Havşa Başlı Vidalar
• Mercimek Başlı Vidalar
• M6 Çelik Dübeller
• M8 Plastik Dübeller
• Gazbeton Dübelleri

Sivri Uçlu Alçı Levha Vidaları

Alçı levhaların birbirlerine ve 0,7 mm sac kalınlığına kadar metal konstrüksiyonlara tespitinde kullanılan havşa başlı vidalardır.

Matkap Uçlu Alçı Levha Vidaları

Alçı levhaların 0,7-2,25 mm arası kalınlıkta metal konstrüksiyona tespitinde kullanılan havşa başlı vidalardır.

YHB Vidalar – Yivli Havşa Başlı Vidalar

Alçı levha imalatlarında metal konstrüksiyonun zemine ve duvara tespit edilmesinde kullanılan yivli havşa başlı vidalardır

Mercimek Başlı Vidalar

Alçı levha imalatlarında metal konstrüksiyon ile bağlantı elemanlarının bağlanmasında kullanılan mercimek başlı vidalardır.

M6 Çelik Dübeller

Alçı levha imalatlarında metal konstrüksiyonun betonarmeye ankrajlanmasında kullanılan dübellerdir.

M8 Plastik Dübeller

Alçı levha imalatlarında konstrüksiyonun tuğla, briket vb. yüzeylere ankrajlanmasında kullanılan dübellerdir.

Gazbeton Dübelleri

Alçı levha imalatlarında konstrüksiyonun gazbeton yüzeylere ankrajlanmasında kullanılan dübellerdir.

Alçıpan Levhaların Boyutları ve Ağırlığı

Standart alçıpan ölçüleri 1,20 x 2,50 metre olup bir levha alçıpan 3,50 m2’dir.
Ortalama alçıpan ağırlığı metrekareye 9 –9.5 kg, alçıpan kalınlığı 12.5 mm’dir.

AAlçıpan Levhaların Taşınması

Alçıpan, elde taşınırken uzun kenarı yere paralel olarak, her iki ucundan tutularak dikkatli bir şekilde taşınmalıdır.

Alçıpan Levhaların İstiflenmesi

Deformasyonu önlemek için Alçıpanlar ahşap ve ya Alçıpandan kesilmiş takozlar üzerinde yatay olarak istiflenmeli, takoz ölçüleri aynı, aralıkları ise 50 cm’yi geçmemelidir.

Alçıpan Levhaların Depolanması

Alçıpanlar, kapalı ve kuru bir yerde depolanmalıdır. Açık alanda depolama zorunluluğu varsa, tabandan yükseltilmiş ve yerle, özellikle doğal zeminle ilişkisinin kesilmiş, üzerinin örtülmüş olmalsı gerekir.

Alçıpan Levhaların Kesilmesi

Alçıpanların ön yüzündeki karton maket bıçağı ile kesilir. Bıçak kartonu  tamamen kesip alçı yüzeye temas etmelidir. Kesme işlemi hassas ölçü ile yapılıyorsa tahta marangoz metresi kılavuz olarak kullanılır. Kesim yapılan yüzeyin üstte olması kaydıyla Alçıpan kesim yerinden el darbesiyle kırılır. Alçıpan ters çevrilerek arka karton bağlantısı maket bıçağı ile kesilir. Kesilecek parçalar köşeli ve şekilli ise köşeli ve ya şekilli kesimleri işaretleme işleminden sonra ince dişli testere ile yapmanız gerekmektedir.

Kaynaklar:
HAYDAR AŞKIN ÖZDOĞAN-YAPIM ŞANTİYESİNDE ALÇI LEVHA KULLANIMI VE OLUŞAN ATIKLARIN GERİ DÖNÜŞÜM POTANSİYELİNİN ARAŞTIRILMASI
Özdoğan H.A., Aydın İpekçi C., (2019), “Yapım Şantiyelerinde Oluşan Atık Alçı Levhalar Üzerine Bir Araştırma”

Kontrplak, birkaç ince ağaç levha veya ağaç kaplamasının tutkal ile yapıştırılmış olduğu bir üründür. Kontrplakların kalınlığı 3-25 mm arasında değişir. Kontrplağın filmlenmiş haline de plywood denir. Plywood genelde inşaat kalıplarında kullanılır.

Kontrplağın önemli bir özelliği, birbirinin üstüne gelen kaplamaların liflerinin normalde birbirine dik olarak farklı doğrultularda birleştirilmesi sonucu dayanımlarının çok artırılmış olmasıdır. Farklı lif doğrultularında elde edilen bir diğer fayda nem değişiminden dolayı olan maksimum hareketin azalmasıdır. Çünkü daha büyük olan liflere dik doğrultudaki hareket, liflere bitişik kaplamalardaki lifler boyunca meydana gelen çok az hareket ile sınırlanır. Tek sayıda kaplaması olan (3, 5, 7 gibi) dengeli bir yapı değişmez olsa da genellikle çarpılma eğilimini azaltır. Üç tabakadan daha fazla olan kontraplak levhalar çok katlı olarak adlandırılırlar.

Kontrplak üretim şekli en eski olan endüstriyel ahşap malzemelerden biridir. Arkeolojik çalışmalarda 3500 yıl önce Mısır Medeniyetlerinin kullandığı ilk kontrplak örneklerine ait bulgulara rastlanmıştır. Çapraz yapıştırılmış ahşap katmanlar firavunların mumya tabutlarında kullanılmıştır.

Kontrplak terimi birkaç çeşit ahşap levha  için ortak olarak kullanılması gerçeğine rağmen sınıflandırmada ve şartnamelerde ki belirsizliği önlemek için, geleneksel tipteki kontrplak ile kontratabla ve lamine tabla gibi ürünler arasında kesinlikle bir ayrım yapılmalıdır. (OSB Nedir? OSB Levha Nerelerde Kullanılır?)

Kontrplak adından da anlaşılabileceği gibi kontra-plakalar elemektir. Yani ağaç levhaların, elyafları birbirine 90° gelecek şekilde üst üste yapıştırılmasından meydana gelen bir plakadır. Kontratabla özelliğini taşıyan bu levhaların marangozlukta kullanılma alanı çok geniştir.

Özel seçilmiş veya pahalı ahşapların sadece yüzey katları için kullanılması ekonomiktir. Kaplamalar kullanılmadan önce her zaman sınıflandırılır. Böylece farklı amaçlara uygun farklı sınıfta kontrplaklar üretilebilir. Kontrplakların doğal dayanıklılığı sadece kaplama türüne değil kullanılan tutkalın çeşidine de bağlıdır. (Ahşap Malzeme Özellikleri)

Kontrplak Ölçüleri-Kontrplak Boyutları

Kontrplak Kalınlık: 6-30 mm arasında değişmektedir.

Kontrplak En Boy Ebatı:

Kontplaklar;

• 250 cm x 125 cm
• 300 cm x 150 cm
• 244 cm x 122 cm
• 152,5 cm x 152,5 cm boyutlarında üretilmektedir.

1.1. Kontrplağın Yapısal Kullanım Alanları

Yapılarda değişik şekillerde kullanılan temel yapısal malzemelerden biri kontrplaktır. Yapısal kontrplağın bilinen en önemli avantajı; yüksek boyutsal kararlığı ve mekanik özelliklerinin çok değişim göstermemesidir. Yapı uygulamalarında kontrplak levhalar, termal, biyolojik, akustik, hijyenik ve dekoratif özellikleri sayesinde çok çeşitli şekillerde uygulanabilmektedir .

Kontrplak malzemenin bir diğer avantajı levhanın uzunluğunca gösterdiği direncinin, genişliği boyunca gösterdiği direncine neredeyse eşit olması ve bağlantı elemanlarının ayrılmasına karşı yüksek direnç özelliği sergileyip, tabakalı yapısı sayesinde kusurları dağıtarak direnç özelliklerini yükseltmesidir. Kontrplakların işlenilebilme kolaylığı olması sebebiyle düzgün levhalar elde edilebilmektedir. Çivi ve vida tutma direncinin de yüksek olduğu bilinen kontrplakların, kenarlarında bile çivileme işlemi uygulanabilmektedir.

Kontrplak inşaat kalıplarında tekrar kullanılabilme imkanı vermesinden dolayı maliyetleri azaltmaktadır. Yumuşak ağaç kontrplağı yapılarda daha çok dekoratif amaçlı kullanılır. Sert ağaç kontrplaktan üretilen malzemelerinin tam listesini çıkarmak imkânsızdır. Sert ağaç kontrplağın değerlendirildiği uygulamalara sandalyeler, mutfak ve banyo dolapları, masalar, duvar panelleri, sandıklar, bilgisayar ve televizyon mobilyalarının kullanımı örnek gösterilmektedir. (Ahşap İnşaatta Kullanılan Ağaç Türleri)

Depreme dayanıklı bina tasarımında kontrplak perde duvarlarda kaplayıcı malzeme olarak tercih edilmektedir. Depremden zarar gören yapılarda başlıca problemlerden biri; tamamıyla betonarmeden yapılmış ağır binaların çökmesi sonucu içinde bulunan her şeyin ezilerek yaşam alanı bırakmaması yüzünden az sayıda insanın kurtulmasıdır. Beton malzemenin ağır olması sebebiyle deprem sonrası kurtarma çalışmaları ağır makineler yardımıyla gerçekleştirilebilmektedir. Ancak ahşap yapıların hafif olması sebebiyle depremden zarar gördüğünde içinde daha fazla yaşam alanı oluşturur ve can kayıplarının minimuma inmesine olanak tanır. Deprem sonrası ahşap yapılarda kurtarma çalışmaları ağır iş makineleri beklenilmeksizin balta, balyoz ve el testeresi gibi aletler ile hemen tedarik edilebilir.

1.2. Kontrplak Üretiminde Kullanılan Hammaddeler

Türk standartları tarafından kaplama üretiminde kullanılması uygun olan ağaç türleri; ceviz, dişbudak, karaağaç, kestane, meşe, çam, göknar, ladin, armut, ıhlamur, kavak, kayın, kızılağaç ve kiraz olarak bildirilmektedir. Kontrplak üretim teknolojisi açısından değerlendirildiğinde dağınık traheli yapraklı ağaç türleri daha uygun olmaktadır. Fakat yapraklı ağaç türlerinin yanısıra çam, ladin, duglas göknarı gibi iğne yapraklı ağaç türleri de kullanılmaktadır. Kaplama soyma açısından özellikleri iyi olan ağaç türlerinden üretilen kaplamalar yüzey tabakalarında, kaplama soyma özellikleri iyi olmayanlar ara tabakalarda kullanılmaktadır.

Kontrplağın yapı maksatlı kullanımında, kontrplak levhalarının direnç değerleri ve kullanım yerine uygun tutkalla üretilmiş olması önem taşımaktadır. Ticari amaçlı en çok kullanılan kontrplaklar bu önem sınıfında yer almaktadır. Bu tip kontrplakların üretiminde yapraklı ağaç türlerinin (kayın, huş, kavak vb.) yanı sıra iğne yapraklı ağaç türleri de (çam, ladin, tsuga vb.) kullanılmaktadır. Yapısal amaçlı kontrplakların kullanıldığı bir çok alanda estetik görünüm önemli olmamaktadır. Genel amaçlı değerlendirilecek kontrplakların kullanım yerinde fazla özellik aranmamaktadır.

2. Kontrplak Çeşitleri ve Kalite Sınıfları

2.1. Genel Görünüşlerine Göre Kontrplaklar

• Yapılarına Göre Kontrplaklar
  • Kaplama kontrplak
  • Odun özlü kontrplak (Kontrtabla)
    • Blok levha
    • Lamine levha
  • Kompozit kontrplak
• Şekil ve Formuna Göre Kontrplaklar
  • Düz
  • Kalıplandırılmış

2.2. Başlıca Özelliklerine Göre Kontrplaklar

• Dayanım Yerlerine Göre Kontrplaklar
  • Kuru ortamda kullanım için
  • Rutubetli ortamda kullanım için
  • Dış ortamda kullanım için
• Mekanik Özelliklerine Göre Kontrplaklar
• Yüzey Görünüşüne Göre Kontrplaklar
• Yüzey Durumlarına Göre Kontrplaklar
  • -Kumsuz levha
  • -Kumlu levha
  • -Önceden cilalanmış levha
  • -Kaplanmış levha (dekoratif kaplama, reçineli film, emprenye edilmiş kağıt.)

2.3. Kullanıcı İhtiyaçlarına Göre Kontrplaklar

• Genel amaçlı üretilen kontrplak
• Özel amaçlı üretilen kontrplak (yapı, kalıp vb.)

2.4. Kalitelerine Göre Kontrplaklar

1. Kalite Kontrplak

1. Kalite kontrplakların iki yüzü de genel olarak kusursuz kaplamalardan yapılmış ve zımparalanmıştır. Ancak kontrplak yüzeyinin en çok 1/8’i oranında iki adet hafif çatlaklıklar bulunabilir. Kayın kontrplaklarda da metrekarede on beş milimetre çapa kadar en çok üç tane sağlam budak bulunabilir.

2. Kalite Kontrplak

2. Kalite kontrplakların yalnız bir yüzü zımparalanmış olup gelişi güzel çizgi halinde ek yerleri, hafif renklenme, nokta budaklar, ondüleli kısımlar ve ur yerleri, 25 mm Çapa kadar sağlam budaklardan m2’de iki adet yamalı yer bulunabilir. Ayrıca kontrplak uzunluğunun 1/5’i oranında uzun ve 5 mm genişlikte macunla kapatılmış kenar çatlakları ile az miktarda tutkal lekesi de bulunabilir.

3. Kalite Kontrplak

3. Kalite kontrplaklarda aşağıda sayılan kusurlardan en çok dört tanesi toplanabilir. Tek tek dağıtılmış halde nokta budaklar, lif dönükleri, renklenme, kusurlu ek yerleri, ur yerleri, oyuklar ve reçine keseleri, m2’de çapı 25-60 mm.ye kadar dört tane sağlam budak, onarılmış yerler, çatlaklıklar, şerit yenik ve delikleri, tutkal leke ve taşmaları ile iç katlarda üst üste, binme ve açıklıklar bulunabilir.

4. Kalite Kontrplak

4. Kalite kontrplaklarda III. Kalitedeki kusurlardan hepsi bulunur. Anılan kusurların da dört yerine altı tanesi bulunmaktadır.

3. Yapısal Kontrplak Üretiminde Kullanılan Tutkallar

Kontrplak üretiminde tercih edilen tutkallar sentetik reçineler olarak bilinen yapıştırıcılardır. Sentetik reçineler, sıcaklık uygulaması ile sertleşen (termosetting) ve sıcaklık uygulaması ile yumuşayan (termoplastik) reçineler olarak iki temel grupta yer almaktadır. Sentetik reçineler suya karşı gösterdikleri direnç sayesinde doğal tutkallardan daha etkili performans göstermektedir. Reçine türleri, karakteristik özellikleri ve kullanım alanları aşağıda verilmiştir.

Kaynaklar:
Duygu YÜCESOY-KONTRPLAK KAPLI PERDE DUVARLARIN YAPISAL DAVRANIŞLARI ÜZERİNE BAZI ÜRETİM VE TASARIM FAKTÖRLERİNİN ETKİSİ
Aydın, İ. ve Çolakoğlu, G., 2005. Borlu Bileşikler ile Emprenye İşleminin Ağaç Malzemenin Yüzey Pürüzlülüğü, Islanabilme Yeteneği ve Yapışma Direnci Üzerine Etkileri, I. Ulusal Bor Çalıştayı Bildiriler Kitabı, Nisan, Ankara.
Baldwin, R. F., 1995. Plywood and Veneer-Based Products: Manufacturing Practices, Miller Freeman Books, San Francisco, California, USA.

Bir yapının veya yapı bileşenlerinin herhangi birisinin, bozucu etmenler karşısında, kullanım sırasında belli bir süre içinde, bakım veya onarım için beklenmeyen maliyetler çıkarmaksızın gerekli olan işlevleri gösterme yeteneğine dayanıklılık, kalıcılık veya durabilite denmektedir.

(Binaların Ömrü Ne Kadardır? yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.)

Dayanıklılığın kelime anlamı ise, dış etkiler karşısında yeterli dayanıma sahip olma ve bu sayede uzun ömürlü olma, beklenilen performansları sürdürebilme demektir.

Yapı elemanı açısından ele alındığında dayanıklılık (durabilite); bir bileşenin belirlenen bir süre zarfında ömrünü sürdürebilmesiyle birlikte, bileşenlerden meydana gelen sistemlerin de aynı şekilde dayanıklı olması ve beklenen performansları yerine getirebilmesidir.

Malzemelerin veya kullanım şekline bağlı olarak belirlenmiş olan gereksinimlerin karşılanması yeteneğine dayanan özelliklerinin toplamına ise kalite denilmektedir. Durabilite (dayanıklılık), kullanım kalitesinin ve kullanım ömrünün bir fonksiyonu olarak belirtilebilir. Dayanıklılık ile ilişkili üç kritik kullanım kalite seviyesi vardır:

1. Tipik yeni kullanım koşullarını sunan, tasarımcı veya yasalar ve standartlar tarafından oluşturulan, belirlenmiş kalite;
2. Yenileme veya güçlendirmeye olan ihtiyacı belirten minimum ölçüde kabul edilebilir kalite,
3. Malzemenin tamamen kullanılamaz olarak kabul edildiği, bozulma.

Beton ve Betonarmenin Durabilitesi

Betonarme elemanlardan durabilite açısından beklenen özellik betonun başlangıçta sahip olduğu özelliklerini zaman içerisinde devam ettirebilmesidir.

Beton veya betonarme elemanların islevlerini yerine getirmeleri durabilitelerine baglıdır. Bu elemanların öngörülen servis ömürleri boyunca maruz kalacakları çevresel etkilerin ve bu etkilere karşı alınacak önlemlerin tasarımı yapan mimar ve mühendisler tarafından bilinmesi ve projelendirmenin bu esaslar dahilinde yapılması gerekmektedir (örnegin, kimyasal reaksiyonların baslamasına neden olan suya karsı alınacak izolasyon önlemleri gibi).

Durabilite kavramı irdelendikçe, yapıya etki edecek hesap dışı yüklerin neden olduğu bozulmalar dışında da betonu etkileyerek bozulmasına neden olan faktörlerin bulunduğu, sadece doğru tasıyıcı sistemin seçilmesi, projelendirilmesi ve uygulanması ile durabilitenin sağlanamayacagı tespit edilmiştir.

Betonarme elemanın dayanıklılığını-durabilitesini olumsuz olarak etkileyen etki türleri ve bu etkilere karşı alınabilecek  önlemler aşağıdaki tabloda paylaşılmıştır;

Volta döşemeler; tavan kotunun en alt hizasında 1.50 m. aks aralığında dizilmiş çelik kirişlerin(I profiller) arasına kalıp yapılarak, eski tip dolu tuğlalar hafif kavisli tonozşeklinde dizilerek oluşturulan döşemelerdir. Bu kavisli tonozlar alt katta içbükey üst katta ise dış bükey yapacak şekilde düzenlenir. Üst kata bakan hafif kavisli dış bükey tonozların üstü çeşitli dolgu malzemeleri ile doldurulur ve harçla sıvanarak düzleştirilir.

Tuğlaların örülmesinde bağlayıcı harç olarak çimento dışında yapının dönemine uygun harçlar da tercih edilir. Bu zemin üzerine genellikle; çelik kirişlere paralel veya bu doğrultuya dik ahşap kaplama döşeme tercih edilir. Tuğlaların örülmesinde bağlayıcı harç olarak çimento dışında yapının dönemine uygun harçlar da tercih edilir.

Adi Volta Döşeme

0.50 – 0.56 m. aks aralığındadizilmiş olan profillerden her iki profil arasına ikisi uzunlamasına diğeri enlemesine olmak üzere üç adet tuğla tonoz şeklinde yerleştirilerek yapılan döşeme tipine adi volta döşeme denir. Tuğla bağlayıcı harcı olarak, çimento dışında yapının dönemine göre aslına uygun harçlar da kullanılmaktadır. Tuğlaların üstü putrel başlıklarının seviyesine kadar cüruf betonu ile doldurularak tesviye edilir ve döşeme kaplaması yapılır. Putrellerin altı sıva teli ile kaplanarak tuğlalarla birlikte sıvanmasının yanı sıra yalnız tuğlaların altı sıvanıp putrellerin altı yağlı boya ile de boyanabilir.

Kaynaklar;
Kurugöl Sedat, S. Giray Küçük, (2015), Tarihi Eserlerde Demir Malzeme Kullanım ve Uygulama Teknikleri,
Mahrebel A.Hasan,(2006), Tarihi Yapılarda Taşıyıcı Sistem Özellikleri, Hasarlar, Onarım ve Güçlendirme Teknikleri
OKAN HASTÜRK-TARİHİ KAGİR YAPILARDA METAL ELEMANLARIN BİNA STRÜKTÜR SİSTEMİNE KATKISINI; BEŞİKTAŞ İLÇESİ ORHANİYE KIŞLA CAMİSİ ÖRNEĞİNDE İNCELENMESİ

İmar hakkı transferi; daha fazla imar yoğunluğu için imar haklarının tümünün veya bir kısmının kullanılması, gerçekleştirilecek değişim ile bir parselin imar hakkının başka bir taşınmaz üzerinde kullanılması veya taşınmazın diğer bir bölümünde kullanılmasının oluşturduğu sonuç olarak görülebilir.

İngilizcede “transfer of development rights” olarak ifade edilen bu kavram, dilimizde imar hakkı transferi, imar hakkı aktarımı, yüzen emsal, emsal transferi, emsal aktarımı, yapılanma hakkı aktarımı, donatı transferi, yoğunluk transferi gibi farklı şeklinde kullanılmaktadır.

İmar hakkı transferi, “mülkiyet sahiplerinin taşınmaz üzerindeki ayni haklarının bir kısmından veya tamamından sürekli olarak vazgeçmesi ve bunun karşılığında da denklik esasına dayanarak ve gereğinde kendisine bedel ödenerek önceden ‘‘gelişme alanı (alan bölge)” olarak belirlenmiş bölgelere aktarılması” olarak tanımlanmaktadır. Diğer bir ifade ile, “gönderen bölge olarak planlanan parselden ayrılabilen ve yine planla daha büyük imar yoğunluğu elde etmek için gelişme alanı olarak planlanan diğer bölgeye transfer edilebilen mülkiyet kullanım hakları” olarak tanımlanmaktadır.

İmar hakkı transferi uygulamalarının iki ana amacı bulunmaktadır. Bu amaçların ilki özel bir değeri bulunan arazilerin yapısının korunmasıdır. İkincisi ise çeşitli sebeplerle mülkiyet hakkı sınırlanan hak sahiplerinin kısıtlanan imar haklarının karşılanmasıdır. İlk amaç kamu menfaatini sağlamaya yönelik iken, ikincisi ise mülkiyet hakkını korumaya yöneliktir. Bununla birlikte, kamu yararı ile mülkiyet hakkı arasındaki dengenin oluşturulması da imar hakkı transferiuygulamalarının bir başka amacı sayılmaktadır.

Günümüzde kentsel dönüşüm çalışmaları, tabii afet tehlikesi taşıyan bölgelerde yaşayan nüfusun başka bir yere taşınması işlemleri, sağlıklı kentleşmenin sağlanması amacıyla nüfus yoğunluğunun dengelenmesi ve kentlerde kentsel, sosyal ve teknik alt yapı alanlarının yetersiz olması da imar hakkı aktarımı sisteminin amaçları içerisine dâhil edilmiştir.

Cisimlerin mukavemeti, mekaniğin şekil değiştiren cisimler ile uğraşan dalıdır ve genel olarak mukavemet adı ile anılır.

Şekil değiştirmeyen rijit cisimler, mekaniğin rijit cisim mekaniği bölümünde incelenir. Rijit cisim mekaniğinin birçok probleme çözüm getirememesi nedeniyle cisimlerin mukavemetine gereksinim duyulmaktadır. Rijit cisim mekaniğinin cevap veremediği en önemli iki problem:

1. Cisme gelen dış etkileri cismin taşıyıp, taşıyamayacağı
2. Dış etkiler altında cismin yaptığı şekil değiştirmelerin bulunmasıdır.

Bu ve bunun gibi, cismin dayanımı ve şekil değiştirmesi ile ilgili problemlere cisimlerin mukavemeti ile cevap verilmeye çalışılmaktadır.

Uygulamada mukavemetten beklenen, boyutlandırma ve kontrol problemlemlerinin çözümleridir. Boyutlandırma problemi; tasarlanan sistemin boyutlarının belirlenmesidir. Çok kez tasarlanan sistemin bazı boyutları gereksinim veya mimari nedenler ile önceden belli olabilir. Diğer boyutların belirlenmesi istenir. Örneğin bir oda döşemesinin iki boyutu mimari nedenler ile önceden belirlenir ve döşeme kalınlığı istenir. Silindirik bir kazanın uzunluğu ve yarıçapı işletme gereksinimleri ile belirlenir ve saç kalınlığı istenir. Kontrol pobleminde ise sistemin boyutları belli olup sistemin verilen yükü verilen güvenlik ile taşıyıp taşıyamayacağı sorulur.

Boyutlandırma veya kontrol problemlerine cevap verilirken sistemin yükleri belirli bir güvenlik ile taşıması istendiği gibi aynı zamanda da sistemin şekil. değiştirmelerinin belirli sınırlar içinde kalması ve dengenin kararlı olması şartı istenir.

Boyutlandırma problemine çözüm aranırken güvenlik ve maliyet faktörleri göz önüne alınır. Malzeme kusurları, teoride yapılan kabuller, dış yüklerin tam belirli olmaması, malzemenin zamanla yıpranması, gibi faktörler göz önüne bulundurularak; sistem dış etkilere tam dayanacak şekilde boyutlandırımaz; sistemin boyutları, güvenlik düşüncesiyle, artırılır. İşçilik ve malzeme giderlerinden oluşan maliyetin de az olması istenir. Güvenlik ve maliyet faktörleri birbirinin tersi sonuç verir. Güvenlik artınca maliyetde artar. Tasarımcı bu iki şart için optimum bir çözüm bulmaya çalışır.

Yukarıda belirtilen iki şartın haricinde bazı sistemlerde üçüncü şart olarak, bilhassa yapı sistemlerinde, estetik şart ortaya çıkabilir. Bu gibi durumlarda sistemin estetik olması için maliyet şartından ödün verilir.

Mukavemet Dersi: Mühendislik öğretiminin temel mühendislik derslerinden biri olan cisimlerin mukavemeti veya kısa adı ile mukavemet mekaniğin şeklini değiştiren cisimler ile uğraşan bir bölümüdür. Mukavemet dersinin ana konusu; makina ve yapı tasarımlarındaki boyutlandırma ve boyut kontrolü problemlerinin çözümüdür. Bu problemlere cevap verilirken çok kez aynı zamanda da sistemin şekil değiştirmelerinin belirli sınırlar içinde kalması ve dengenin de kararlı olması (stabilite) istenir. Bunlara ek olarak, mukavemet dersi öğrencileri bazı meslek derslerine de hazırlar (Yapı Statiği I ve II, Betonarme, Çelik Yapılar gibi).

Mukavemeti ile İlgili Diğer Bilim Dalları

Mukavemet ile ilgili bilim dallarının başında riit cisim mekaniği gelir. Rijit cisim mekaniğinden, cismin özellikleri ile ilgili olmayan bilgiler alınır, örneğin denge denklemleri gibi. Cisimlerin şekil değiştirmesi ve kırılması ile ilgili özelliklerinin incelendiği malzemenin mekanik özelliklerinin bilinmesi gerekir. Bu nedenle mukavemet malzeme mekaniği ile de ilgilidir.

Elastisite ve plastisite teorisi de mukavemetin ilgilendiği konular ile ilgilenir yalnız kullandığı matematik yöntemlerde daha kesinlik vardır. Buna karşın sonuçların elde edilmesi daha uzundur. Önemli uygulamalarda veya mukavemetin cevap veremediği problemlerde elastisite, plastisite teorisi kullanılır.

Mukavemetin Tarihçesi

Mukavemetinin uğraştığı konular insanlık tarihi kadar eskidir. İnsanlar yapı yapmaya başladıkları andan itibaren mukavemet ile ilgileri bilgileri toplamaya başlamışlardır. Bir taraftan yeni bilgi toplarken diğer taraftan toplanan bilgilere dayanarak yaptıkları yapılarda ampirik yöntemleri kullanmışlardır. Mısırlılar, Romalılar, Selçuklar, Osmanlılar gibi toplumlar amprik yöntemler ile piramitler, anıtlar, mabetler yapmışlardır. Bu konuda ne kadar başırılı oldukları eski çağlardan günümüze kadar gelen yapılardan ve kullandıkları saptanan aletlerden görmek kabildir.

Mukavemet konusunda ilk metotlu çalışma Rönesans zamanında Leonardo da Vinci (1452-1519) ile başlar. Büyük mimar ve mühendis olan Leonardo da Vince herhangi bir kitap yazmamış buna karşın çalışmaları bıraktığı notları arasında bulunmuştur. Leonardo da Vinci birçok malzemenin mukavemetini ölçmek için deneyler yaptığı ve kolonları eğilmesi ve burkulmasına ait bazı bilgileri bildiği notlarından anlaşılmıştır. Ayrıca manevela ve palangalara virtüel iş ilkesini uygulamıştır.

Mukavemetin bilimsel olarak Galilei (1564-1642) ile başladığı genel olarak kabul edilmektedir. Galilei çekme ve eğilme problemlerinin incelenmesini ve yaptığı bütün çalışmalarını “İki Yeni Bilim” isimli kitabında toplamıştır. Robert Hook (1620-1684) eğilmeye çalışan kirişlerde iki tip normal gerilme olduğunu belirtmiştir (Galilei, iki tip gerilme olduğunu fark etmeyip tek tip gerilme kabul etmiştir.)

Jacob Bernoulli (1664-1705) eğrilik ile moment arasındaki ilişkiyi bulmuş ve kirişlerin eğrilmesinde düzlem kesitlerin düzlem kalacağı varsayımını ileri sürmüştür. Mekaniğin çeşitli bölümlerine önemli ölçüde katkıda bulunan Leonard Euler (1707-1783) elastik eğri ve elastik stabilite problemlerini çözmüştür. Aynca Euler’in yaptığı en önemli katkılar arasında membran ve çubuklardaki titreşimlerin incelenmesi bulunmaktadır. J.L. Lagrange (1736-1813) elastik eğri konusunda çalışmış ve burkulma konusunda yapılan çalışmaları ilerletmiştir.

Onsekizinci yüzyıla gelince bu yüzyıldaki teknolojik gelişmeler, askeri ve yapı mühendislerinde pratik bilgi ve tecrübe yanında yeni problemleri mantıki olarak analiz edecek kabiliyet gerektirmekteydi. Bu nedenle mukavemetin mühendislik uygulamaları hızla yayılmaya başladı. Bu yüzyılda ilk mühendislik okulları açılarak yapı mühendisliği konusunda ilk kitaplar yayınlanmaya başladı. Aynca bazı askeri okullar topçu ve istihkam konularında uzman elaman yetiştirmeye başladılar.

Daha sonraları mukavemet ve elastisite teorisi, teknolojinin gelişmesine paralel olarak hızla gelişmeye başladı. Teorik problemlerin yanında hızla gelişen demiryollarının, makinelerin ortaya çıkardığı problemlerin çözümü ile de uğraşıldı. Bu esnada mukavemet ve elastisite teorisine katkıda bulunan bilim adamlanndan bazılan; Young, Poisson, Navier, Caucy, Lame, Clapeyron, Saint-Venan, Maxwell, Kirchoff, Wöhler, Betti, Coulomb, Mohr, Castigliano dır.

Mukavemet ile ilgili İdeal Kavramlar ve İlkeler

Her bilim; problemleri ile uğraşırken bazı tanımlar yapar, problemlerinin modellendirilmesini kolaştırmak için bazı ideal kavramları kullamr ve bir takım ilkeler (prensipler) koyarak temel problemini çözmeye çalışır.

Mukavemette tanım ve idealleştirmeler daha çok dış etki ile şekil değiştirmeler arasındaki bağıntılarda yapılmaktadır. Şekil değiştirme oluştuktan sonra dış etki kaldırılınca hemen geri dönen şekil değiştirmelere elastik şekil değiştirme ve bu özellikleri taşıyan cisimlere elastik cisim adı verilir. (Elastik ve plastik şekil değiştirmeler ile ilgili yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.)

Katılaşma ilkesi: Bu ilkeye göre; bir cisim şeklini değiştirdikten soma rijit cisim olarak göz önüne alınıp denge denklemleri yazılabilir. Bu ilke yardımıyla rijit cisim mekaniği ile şeklini değiştiren cisimler mekaniği arasında köprü kurularak rijit cisim mekaniğinin denge denklemleri kullanılır.

Ayırma ilkesi: Bu ilkeye göre; bir cisim düşünsel olarak daha küçük parçalara aynlıp her parça yeni bir cisim gibi’ göz önüne alınabilir. Gerçekten ikiye ayrılmış cisimler için bu ilke aşikardır. Ayırma ilkesine kesit ilkesi adı da verilir. Bu ilke rijit cisim mekaniğinde gereken yerlerde kullanıldı; örneğin kafes kirişlerde kesim yöntemi ile çubukların hesaplanmasında. Bu ilke aynı zamanda cismin sürekli bir ortam olduğunu belirtir. Ayırma ilkesi yardımıyla iç kuvvet kavramı tanımlanır.

Saint-Venan ilkesi: Bu ilkeye göre; elastik bir cismin belirli bir bölgesine etkiyen dış kuvvetlerin eşdeğerleri alındığında bu bölgeden yeter uzaklıkta bulunan noktalarda gerilmeler ve şekli değiştirmeler yaklaşık olarak değişmezler.

Statikte kullanılan kaydırma ve statik eşdeğerlerini alma ilkesi şekil değiştiren cisimler mekaniğinde geçerli değildir. Örneğin aşağıdaki şekilde (a)’da görülen çubuğa etki eden kuvvetler kendi doğrultularına kaydırıldığında (b)’de görülen durum elde edilir. 

İki durum şekil değiştiren cisimler mekaniği bakımıdan birbirinden farklıdır. Birinci çubuğun boyu uzamasına karşın ikinci çubuğun boyu kısalır. Saint-Venan ilkesine göre; işlemlerin (hesapların) yapıldığı bölgeden kafi derece uzak yerlerde, kuvvetler kaydırılır veya eşdeğerleri alınır.Aşağıdaki şekilde görülen yayılı yükler yerine Q bileşkesinin konulması çubuk uçlarından uzak noktalarda hesap yapıldığında geçerlidir.
Birinci mertebe teorisi: Şekil değiştirmeler küçük olduğunda, cisimlerin şekil değiştirmiş hali ile şekil değiştirmemiş hali arasındaki fark çok küçüktür. Bu nedenle denge denklemleri şekli değiştirmemiş cisim üzerinde yazılabilir. Bu şekilde yapılan hesaplara birinci mertebe teorisi adı verilir. Aşağıdaki şekilde görülen ankastre kirişte mesnet momenti hesaplanırken L1 uzunluğu yerine L uzunluğuna alınarak momentin PL olarak hesaplanması birinci mertebe teorisine bir örnektir.

Şekil değiştirmelerin büyük olduğu sistemlerde; örneğin yüksek binalar, asma köprüler,  stabilite problemlerinde birinci mertebe problemi uygun sonuç vermez. Bu durumda şekil değiştirmeler küçük kabul edilmeyip denge denklemlerini şekil değiştirmiş cisim üzerinde yazmak gerekir. Bu hesap şekline ikinci mertebe teorisi adı verilir ki şekil değiştirmeler baştan bilinmediğinde hesaplar daha uzundur.

Mukavemette Cisimler

Mukavemette cisim olarak herhangi bir cisim değil mühendislikte kullanılan malzeme göz önüne alınır. Mühendislikte kullanılan malzemeler çeşitli şekillerde sınıflandırılırlar. Bu sınıflamalar içinde malzemelerin mikro yapılarını ve kimyasal bağlarını kriter olarak göz önüne alan sınıflama en tutarlı sınıflamalardan biridir. Bu sınıflamaya göre malzemeler:

• a) Metaller,
• b)Alaşımlar
• c)Seramikler
• d)Kompozitler

olmak üzere dört grupta toplanabilir. Malzemelerin mukavemet bakımından bazı özelliklerini kriter olarak göz önüne alan farklı sınıflamalar da yapılmaktadır.

Şekil değiştiren cisimler mekaniği cisimleri, hesap kolaylığı bakımından, boyutlarına göre üç gruba ayırıp inceler. Bir boyutu diğer boyutlarına göre büyük olan cisimlere çubuk adı verilir. Büyük olan boyut genellikle boy olarak isimlendirilir. Bu gruba örnek olarak; tel, halat, kablo, şaft, kiriş, kolon, kemer gösterilebilir.

Bir boyutu diğer iki boyutuna göre küçük olan elemanlara yüzeysel taşıyıcı elemanlar adı verilir. Küçük olan boyuta kalınlık adı verilir. Yüzeysel taşıyıcı elemanlar kendi içinde levha, plak ve kabuk gibi gruplara ayrılırlar. Levha ve plak düzlem elemanlar olup levhalar kendi düzleminde plaklar ise kendi düzlemine dik yükleri taşırlar. Binalardaki bulunan döşemeler plaklara örnektir. Kabuklar ise kubbeler gibi düzlemsel olmayan yüzeysel elemanlardır.

Boyut bakımından birbirinden farkı olmayan cisimler üçüncü grubu teşkil eder ve bunlara özel bir isim verilmez ve sınıflama da diğer cisimler olarak geçer. Yapılan bu sınıflama elemanların geometrisi ile ilgili olmakla birlikte aynı zamanda bunların hesap yöntemleri ile de ilgilidir.

Bir çubuk, ekseni ve dik kesiti ile tanımlanır: Çubuğun dik kesiti ise sonlu bir düzlem parçasıdır. Dik kesit geometrik merkezi çubuk ekseni üzerinde kalacak ve normali çubuk eksenine teğet olacak şekilde hareket ettirildiğinde çubuk meydana gelir. Çubuklar, ekseninin durumuna göre doğru eksenli, eğri eksenli çubuklar; dik kesite göre sabit kesitle, değişken kesitli çubuklar şeklinde gruplara ayrılırlar. Bu gruplarda kendi alt gruplarına ayrılırlar; düzlem çubuklar, uzay çubuklar; dik kesit değişiminde ise kesiti sürekli değişen çubuklar, kesiti ani değişen çubuklar gibi.

Yüzeysel taşıyıcı sistemlerin tanımı ise kalınlıklarının ortasından geçen orta yüzeyin ve bu yüzeyin her noktasında kalınlığın verilmesi ile yapılır. Bu şekilde yüzeysel taşıyıcı eleman geometrik olarak tamamen belirlenir.

Kaynaklar; 
Cisimlerin mukavemeti-Prof. Dr. Mehmet BAKİOĞLU

Müşavir

Müşavirlik kavramı genel olarak iki ana yaklaşımla açıklanabilmektedir. İlk yaklaşımda müşavirler, geniş bir iş tecrübesi olan ve gerekli yerlerde talep eden kişi ya da kuruluşlara sözel yardımda bulunan kişilerdir; ikinci yaklaşıma göre ise müşavirlik, sözleşmelerle yürütülen bir danışmanlık hizmetidir. Mesleki eğitim almış kalifiye insanlar (müşavirler), sözleşme imzaladıkları firmalara objektif ve bağımsız bir şekilde, problemi belirleyip çözümle ilgili yollar üreterek ve istendiği takdirde çözümlerin uygulanmasında da yardımcı olarak hizmet vermektedirler.

En genel tanımıyla müşavirlik, konusunda uzman bir kimsenin (bir profesyonelin), bir organizasyonun yeni yatırım sahalarının belirlenmesinde ve gerçekleştirilmesinde, yeni uygulanacak teknoloji için gereken eğitiminin verilmesinde, pazar sahasındaki değişikliklerin gerçekleştirilmesinde ya da organizasyonel yapıda değişiklikler yapılmasında, müşterinin ortaya çıkan problemi tek başına çözümleyemediği ve sistem dışı yardıma ihtiyaç duyduğu her durumda hizmet vermesidir.

Müşavirlikte, müşteriden gelen talebe göre tanımlanan problemler üç başlık altında toplanmaktadır:

• Düzeltici Problemler: Kötüleşmiş bir durumu düzeltmeyi, tasfiye etmeyi gerektiren problemler,
• İlerici Problemler: Mevcut bir durumu geliştirmeyi gerektiren problemler,
• Yaratıcı Problemler: Tamamen yeni bir durum yaratmayı gerektiren problemler

Teknik Müşavirlik

Türk Müşavir Mühendis Mimarlar Birliği’nin tanımına göre “teknik müşavir, bilgi ve deneyimi doğrultusunda, doğal veya inşa edilmiş çevre üzerinde teknolojiye dayalı olarak fikirsel hizmet veren kişi ya da kuruluştur”.

Teknik müşavirlik sektörünün dünyada temsil gücü yüksek birçok kurumsal temsilcisi vardır. Bu temsilcilerin her biri teknik müşavirlik hizmetlerini farklı şekilde tanımlamaktadır. Uluslararası teknik müşavirlik sektörünün en önemli temsilcisi konumundaki Müşavir Mühendisler Uluslararası Federasyonu (FIDIC- Internatıonal Federation of Consulting Engineers) teknik müşavirlik firmalarını belirli bir ücret karşılığında teknoloji bazlı fikir hizmeti veren ve karşılığında kâr amacı güden kuruluşlar olarak tanımlamaktadır. FIDIC’e göre teknik müşavirlik kapsamında müşterilerine  sunacağı hizmetleri; araştırma, inceleme, raporlama, tasarım, sözleşmelerin hazırlanması, inşaat sırasında verilen tüm hizmetler, kesin hesap planları olarak sıralayabiliriz.

FIDIC’in Avrupa’daki temsilcisi olan Avrupa Müşavir Mühendis Birlikleri Federasyonu’nun (EFCA – European Federation of Engineering Consultancy Associations) tanımına göre, teknik müşavirler sanayi, altyapı, üstyapı, inşaat gibi faaliyetlerin projelerini tasarlar, yönetir ve denetler. Amaçları, ürettikleri eserlerin kalıcılığının yüksek olmasını sağlamaktır. Bu amaçlar, ürettikleri eserlerin çevresel unsurları göz ardı etmeden çevreyi de koruyarak üretmektir. Ayrıca projelerin fizibilitesini yaparak kâr-maliyet analizinin yapılması, sözleşmelerin hazırlanması ve inşaatların kontrol edilmesi temel görevleri arasındadır.

Ülkemizde teknik müşavirlik ve mühendislik sektörünün temsilcisi olan Türk Müşavir Mühendisler ve Mimarlar Birliği’nin (TMMMB) tanımı aşağıdaki gibidir.

“Müşavir mühendis ve mimarlık hizmeti;

• a. Mühendislik ve mimarlığın bir veya birkaç dalında tecrübesi, yeterli teorik ve pratik bilgisi olmayı, doğal veya inşa edilmiş çevre üzerinde teknolojiye, bilgi ve düşünceye dayalı fikir hizmeti vermeyi,
• b. Teknik Müşavirlik çalışma konularını kapsayan alanlardaki görevleri üstlenmeyi,
• c. Bağımsız müşavir mühendislik ve mimarlık mesleğinin gerek ulusal, gerekse uluslararası düzeyde tanınmış olan meslek ahlakı kurallarına uygun olarak bağımsız müşavir mühendislik ve mimarlık yapmayı, kapsar.

Bağımsız teknik müşavir mühendislik ve mimarlık hizmeti yapanlar ise “müşavir” olarak tanımlanırlar.”

Türk Müşavir Mühendisler ve Mimarlar Birliği Hizmet Alanları

PROJE ÖNCESİ PLANLAMA HİZMETLERİ

1. Proje tanımlanması
2. Yatırım öncesi etüdler
3. Fizibilite etüdleri-değerlendirme
4. Proje ekspertizi
5. Yatırım ekspertizi

PROJE DESTEK HİZMETLERİ

1. Mimarlık
2. Haritacılık
3. Bilgi işlem hizmetleri
4. Kontamine alan değerlendirme
5. Maliyet planlaması
6. Yer Bilimleri
7. Çevresel etki değerlendirmesi
8. Tetkik-değerlendirme
9. Finansal etki etüdleri
10. Piyasa araştırmaları
11. Model testleri
12. Deniz bilimi
13. Fotogrametri
14. Bölgesel-kentsel-kırsal planlama
15. Uzaktan algılama-GIS
16. Kaynak etüdleri
17. İnşaat alanı değerlendirme
18. Teknik etüdler
19. Topografi

PROJE HAZIRLAMA HİZMETLERİ

1. Taslak ve ön tasarımlar
2. Finansman-satın alma danışmanlığı
3. Teknik ekspertiz
4. Detay projeleri
5. İhale dokümanı-teklif değerlendirme

İNŞAAT UYGULAMA HİZMETLERİ

1. Muhasebe ve hesapların incelenmesi
2. İnşaat yönetimi
3. Saha mühendisliği
4. Kontrollük
5. Malzeme testi
6. Tedarik hizmetleri
7. Ürün belgeleme
8. Proje yönetimi
9. Kalite güvence denetimi
10. İnşaat denetimi

İNŞAAT SONRASI HİZMETLER

1. İşletmeye alma
2. İşletme yönetimi
3. İşletme ve bakım
4. İşletme eğitimi

YASAL DESTEK HİZMETLERİ

1. Tahkim hakemlik
2. Sözleşmeler
3. Hasar değerlemesi
4. Bilirkişilik
5. Nihai hukuki ihtilaf çözümlemesi

Müşavir ile Danışmanın Farkı

Şirketlere ve kişilere ihtiyaç duydukları durumlarda dış destek sağlayanlar ve hizmet verenler sadece müşavirler değildir. Danışmanlar da bu tür görevlerde yer almaktadırlar. Ama her danışman bir müşavir değildir.
Danışman kendi karar verme yetkisi olmayan ve karar verme yetkilisine doğru yolu göstermeye çalışan kişidir. Hâlbuki bir müşavir, danışmanlığın çok üstünde, karar veren ve sorumluluk taşıyan kişidir. Bir danışman ve müşavir arasında ayırt edici olan bir başka faktör ise danışmana mevcut problem, müşteri tarafından tanımlanıp yansıtılırken, müşavirin görevi müşterinin ihtiyaç, şikâyet ve isteklerini dinleyip problemi tanımlamak ve talep ediliyorsa çözüm yoları ile beraber bunu müşteriye sunmaktır. Dolayısıyla, danışmanlık, bir müşavirin müşteriye sunduğu hizmetler arasında yer almaktadır. Bir başka deyişle, bir teknik danışman hiçbir zaman çözüme yönelik çalışmaları formüle etmede ya da çözümü uygulamada ya da konuyla ilgili karar almada görev almamaktadır. Hizmeti sadece fikir aşamasındadır ve karar verecek kişiye yol gösterme amacındadır. Hâlbuki müşavir mimar ya da mühendisler, danışmanlığın çok üstünde karar veren ve yaptıkları ya da kontrol ettikleri işle ilgili sorumluluk taşıyan kişilerdir.

Kaynaklar:
Sadık YILMAZ-İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNDE ULAŞTIRMA PROJELERİNİN MALİYET YÖNETİMİ YÖNÜNDEN İNCELENMESİ VE ÖRNEK BİR UYGULAMA
Lenar VALİEV-KENTSEL DÖNÜŞÜM UYGULAMALARINDA, MÜTEAHHİT VE MÜLK SAHİBİ ARASINDAKİ UZLAŞMA PROBLEMLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ ‘’FİKİRTEPE ÖRNEĞİ’’
Övünç AYDIN-ESER SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİNDE İŞ SAHİBİ VE ALT MÜTEAHHİT ARASINDAKİ İLİŞKİ

Trampa sözleşmesi, bir malın ya da hakkın diğer bir mal ya da hakla değiş tokuş edilmesidir. Satım sözleşmesinden farklı olarak trampa sözleşmesinde para-nakit yoktur, bunun yerini karşı edim olarak bir mal ya da hak almıştır.

Ülkemizde trampa sözleşmesi bugün daha çok bir apartman dairesinin otomobille değiş tokuş edilmesi şeklinde görülmektedir. Günlük kullanılan dilde “otomobil daire takası” şeklinde ifade ediliyorsa da, “takas” kelimesi bu hukuk ilişkiyi ifade etmek bakımından hukuk terminolojisi açısından yanlış kullanılmaktadır. “Takas” deniliyorsa da sözleşenlerin yaptığı sözleşme trampa sözleşmesidir. Takas; teknik anlamı ile, dar anlamda “borcun sona ermesi” sebebidir

Trampa sözleşmesinde değiş tokuş ilişkisi içinde bulunan karşılıklı edinimlerden her ikisi de nakitten başka bir şeydir. Dolayısıyla trampa sözleşmesinde taraflardan her ikisi de hem satıcı hem de alıcı konumundadır; sözleşmenin kendisini yükümlülük altına soktuğu şeyin teslimi ve mülkiyetini geçirmeyi borçlanma bakımından satıcı, kendisine teslim ve mülkiyetinin geçirilmesi gereken şey bakımından alıcı konumunda bulunulmaktadır.

Trampa sözleşmesi belli veya belli edilebilir bir eşya veya hakkın mülkiyetini bir başka belli veya belli edilebilir bir eşya veya hakkın mülkiyeti ile değiştirme borcu doğuran bir sözleşmedir. Trampa sözleşmesi rızai bir sözleşmedir. Sözleşenlerin karşılıklı rızasının konusunu mal, hak ve bunların karşılıklı olarak değiştirilmesi oluşturur.

Trampa sözleşmesinde kaide olarak, karşılıklı olarak değiş tokuş yapılan malların birbirleriyle aynı kıymette olması gerekmektedir. Ancak kimi zaman taraflardan birinin vermeyi yüklendiği mal, karşı tarafın vereceği mala kıyasla daha düşük bir kıymette olabilmektedir. Çoğunlukla bu gibi durumlarda, daha düşük kıymette mal veren taraf, aradaki kıymet farkını para ödeyerek kapatmaktadır. İşte bu durumda, ortada karma ya da bileşik bir sözleşme söz konusu olmaktadır. Burada mal değişim sözleşmesinin özelliği üstün gelmektedir. Ancak tarafların gerçek amacı, malla başka bir malın değiş tokuş edilmesi değil de mal karşılığı para ödenmesi ise ve para ile birlikte bir mal da veriliyorsa artık burada satış özelliği üstün gelmektedir.

Trampa sözleşmesinde trampa edenlerden her biri mülkiyetini devretmeyi taahhüt ettiği şeye göre satıcı ve kendisine verilmesi taahhüt olunan şeye göre alıcı hükmünde tutulur. Satım hükümleri kıyasen trampa sözleşmesine uygulanırken, trampa edenler mülkiyetini devretmeyi taahhüt ettikleri şeye göre satıcı gibi değerlendirilecek, mülkiyetini devralmayı taahhüt ettikleri şeye göre de alıcı gibi değerlendirileceklerdir.

İstimval Nedir?

Zemin taneleri arasında boşluklarda yer alan su düşük permeabiliteli ince taneli zeminlerde yükleme sonucu hemen ortamı terk etmez. Bu durum boşluk suyu basıncının artmasına yol açar. Artan boşluk suyu basıncı nedeniyle zeminde bir su akımı meydana gelir ve boşluk suyu zamanla ddışarıya atılır. Konsolidasyon zamana bağlı olarak gelişen bir süreçtir ve bazı zeminlerde 100 yıla varan uzun bir sürede gerçekleşir. Zeminlerin boşluk oranları ve permeabilite katsayıları arttıkça konsolidasyon hızları da buna bağlı olarak artmaktadır

Zeminlerde gerilme-şekil değiştirme ilişkisi beton ya da çelik gibi malzemelere kıyasla karmaşıktır ve zeminin cinsine göre büyük farklılıklar gösterir. Özellikle ince daneli zeminlerde şekil değiştirmeler zamana bağlı olarak gözlenmektedir. Zeminin zamanla ilişkili şekil değiştirmesi (konsolidasyon) özellikle ince daneli zeminlerde oturma hesabında kullanılmaktadır.

Oturma yer altı su seviyesindeki düşüş, titreşim gibi etkilerle de oluşmasına rağmen genellikle dış yükleme nedeniyle belirmektedir. Tipik olarak, lineer olmamakla beraber gerilmenin artmasıyla oturma büyüklüğü artmaktadır. Örneğin, zemin yüzeyine uygulanan herhangi bir yükün sonucu olarak temel altında oturmalar tahmin edilebilmektedir. Bunun yanında kazı ve yer altı su seviyesindeki yükselişten dolayı efektif gerilmedeki azalım gibi nedenlerle yükün kalkması durumunda ise şişme veya kabarma meydana gelebilir.

Zemin hacmi ve efektif gerilme arasındaki zamandan bağımsız ilişki ise sıkışma olarak tanımlanır.

Konsolidasyon Teorisi

Konsolidasyon teorisi, zeminin konsolidasyon sürecindeki davranışı ve konsolidasyondan kaynaklanan oturmaların büyüklük ve zamanlaması hakkında bilgi veren teoremdir. Terzaghi, killerin sıkışmasında oluşan fazla boşluk suyu basınçlarının zamanla sistem dışına atılması sonucu boşluk hacminde azalmaların meydana  geldiğini farkederek bu teoremi geliştirmiştir.

İnce daneli zeminler olarak bilinen kil ve silte bakıldığında permeabilite (geçirimlilik) çok düşük olmakla birlikte, suyun dışarı çıkması çok yavaş ve konsolidasyon süresinin de çok uzun olduğu gözlemlenmektedir.

Teori, zeminin suya doygun olması, drenajın düşey yönde olması ve zeminin yatay yönde genişlemediği gibi varsayımlar yapmaktadır. Teori, killerin yüzde yüz doygun olduğu kabul edilerek geliştirilmiştir. Böylece sıkışmanın havadan kaynaklanmadığı düşüncesi çözüme kolaylık sağlamaktadır. Zeminlerin sıkışması hesaplanırken gerilme, şekil değiştirme ve zaman parametreleri üzerinde durulmaktadır.

Teoremde yapılan kabuller şunlardır:

• a) Zemin homojendir,
• b) Boşlukların hepsi su ile doludur,
• c) Darcy yasası geçerlidir,
• d) Gerilme artışları ani olarak uygulanır,
• e) Sıkışmalar ve zemin hareketi tek yönde oluşur.

Konsolidasyon Deneyi

Ödometre aleti kullanılarak konsolidasyon deneyi gerçekleştirilmektedir. Bir boyutlu ödometre deneyi ilk olarak Terzahgi tarafından uygulanmıştır. Ödometre deneyi, ince daneli zeminlerin 1 boyutlu konsolidasyon davranışının belirlenmesinde kullanılmaktadır.

Arazideki zemin katmanlarının düşey yüklemeler altında sıkışması esasına dayanarak laboratuvardaki doygun zemin numunelerinin yatay genişlemelerinin engellenmesi amaçlanmaktadır. Buna yönelik olarak numuneler bir çelik halka içine yerleştirilerek bu aşama gerçekleştirilir. Numunenin alt ve üst yüzeyine konan gözenekli taşlar ile zemin içindeki suyun düşey doğrultuda dışarı çıkmasını sağlamak hedeflenmektedir.

Ayrıca bu deneyde zeminin tabakalarının düşey yüklemeler altındaki sıkışması tek boyutlu (düşey doğrultuda) olduğu için deney sırasında yanal gerilmelere izin verilmemekte ve belirli düşey yükler altında zeminin boy kısalması hesaplanmaktadır.

Konsolidasyon Süreci

Terzahgi konsolidasyon teorisi, geçirimliliği düşük zeminlerde sıkışmaların yüklenme ile hemen gerçekleşmeyeceğini varsaymakta ve fazla boşluk suyu basınçlarının zaman içerisinde sönümlenmesiyle ortaya çıktığını öne sürmektedir.

Zemin geçirimliliği sıfırdan büyük ise fazla boşluk suyu basıncının zaman içinde sönümlenmesi beklenir. Başlangıçta uygulanan toplam gerilmenin tümü su tarafından taşınırken zaman içinde boşluk suyu basıncının sönümlenmesiyle birlikte boşluk suyu basıncı sıfıra yönelirken efektif gerilme toplam gerilmeye eşit olacaktır. Bunun sonucunda hacimsel azalma meydana gelecektir.

Sıkışma, boşluklardaki suyun dışarı çıkması sonucu, zemin iskeletindeki hacim değişiminden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle, boşluk oranındaki değişim büyük önem kazanmaktadır.

Yukarıdaki şekil incelendiğinde yükleme – zaman, boşluk suyu basıncının artması – zaman, efektif gerilmenin yükselmesi – zaman ve hacim azalması – zaman parametrelerine bağlı olarak konsolidasyon sürecinin tamamlanması görülmektedir.

Yararlanılan Kaynaklar:
İrfan SAVAŞ-SIĞ TEMELLERİN KONSOLİDASYON OTURMASININ HESAPLANMASINDA KULLANILAN GELENEKSEL YÖNTEMLERİN KARŞILAŞTIRILMASI
Özge ÖNCÜ BALİ-YUMUŞAK ZEMİNLER ÜZERİNDEKİ YOL DOLGULARINDA KONSOLİDASYONUN HIZLANDIRILMASI
Yadigar ALTUNDAĞ-SİLTLİ ZEMİNLERİN KONSOLİDASYON KARAKTERİSTİKLERİ

Permeabilite zeminin içerisinden suyun akışını ifade eden bir zemin özelliği olup hız boyutundadır. Zeminde bulunan boşluklar birbirleri ile kılcal bir boru gibi bağlantılıdır. Zemin içerisinde bulunan su, bu boşluklardan hareket ederek yüksek enerjili bir noktadan daha düşük bir noktaya akmaktadır. Akım bir, iki ya da üç boyutlu olabilirken, uygulamalarda üçüncü boyut genelde ihmal edilir.

Doygun zemin içindeki suyun bu hareketi zeminin geçirimliliğiyle ilgilidir. Geçirimlilik zemin cinsine göre farklılık göstermektedir. Geçirimliliğin belirlenmesinde Darcy yasasından faydalanılır.

Permeabiliteye Etki Eden Faktörler

Geçirimlilik akım koşulları yanında zeminin mekanik özelliklerini de etkiler. Zeminlerin geçirimliliğini etkileyen başlıca faktörler:

• Dane boyutları
• Dane yapısı
• Dane dağılımı
• Boşluk oranı
• Zeminin suya doygunluk derecesidir
• Dane boyu büyük ise permeabilite artar.
• Dane boyu homojen oldukça permeabilite artar.
• Genelllikle iyi yuvarlanmış danelerin permeabilitesi yüksektir.

Hidrolik iletkenlik veya farklı bir ifadesiyle permeabilite katsayısı ince daneli zeminler olmak üzere çoğu zeminlerin mühendislik davranışını etkileyen, suyun etkilerinin görülmesi açısından önemli bir büyüklüktür.

Permeabilite (Geçirgenlik) Katsayısı

Permeabilite-Geçirgenlik zemin tipinin bir işlevidir. Geçirgenliğin değeri, gözeneklerin ortalama büyüklüğüne bağlıdır ve dane boyutlarının, dane şeklinin ve zemin yapısının dağılımı ile ilgilidir. Tipik kumların ve çakılların geçirgenliklerinin tipik killere oranı çok büyük mertebeler ile ifade edilebilir (örneğin; %10⁶ veya %10⁸ mertebeleri). Kaba daneli bir zeminde yer alan ince bir malzemenin küçük bir yüzdesi bile, geçirgenlikte önemli bir azalmaya yol açabilir. Dane büyüklüğüne göre farklı zemin tipleri için, geçirgenlik katsayısı büyüklükleri aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Görüldüğü üzere dane boyutu küçüldükçe permeabilite katsayısı küçülmektedir, en geçirgen malzeme çakıl olarak ortaya çıkarken en geçirimsiz malzeme baraj çekirdeklerinde de kullanılan kildir.

Zeminlerin geçirgenliği, en özellikle geoteknik mühendisliği olmak üzere inşaat mühendisleri için önemli parametrelerden biridir. Bu kadar önemli bir parametre olmasına rağmen, belirlenmesi en zor parametrelerden biridir. Permeabilite, çoğunlukla ilave düşey yük sebebiyle zeminde beklenen konsolidasyon özelliklerinin belirlenmesinde, barajların az geçirgen kil çekirdeklerinin veya toprak dolgu barajlarının stabilize analizlerinde, şevlerin ve dayanma yapılarının stabilite ve sızma hesaplarına kullanılan önemli bir büyüklüktür.

İnşaat Mühendisliğinde suyun zemin içindeki akımı ile birçok durumda karşılaşılır. Toprak yapılar (toprak baraj, toprak set(sedde) vb.) içinden suların sızması, yapıların (baraj, regülatör vb.) altından suların sızması, açılan veya su çekilen kuyu veya çukura suyun sızması yeraltında oluşan su akımlarına örnek olarak verilebilir. Bunların yanında yapılar için açılan destekli kazılarda su seviyesinin düşürülmesi, sistemden uzaklaştırılması, inşa süresi boyunca takibinin projelendirmesinde permeabilite katsayısı önemli bir yer edinmektedir.

Zeminlerin Permeabilitesi ve süresi şişme potansiyelini etkileyen önemli faktördür.

Geçirgenlik Katsayısının Belirlenmesi

Geçirgenlik katsayısı direkt metotla yani yerinde veya laboratuvar ölçümleriyle veya dane büyüklüğü dağılımına dayalı olarak ampirik korelasyonlardan dolaylı olarak belirlenebilir. İngiliz standartlarına göre (British-EUROCODE 7) geçirgenlik katsayısını (hidrolik iletkenlik) belirlemek için yaygın olarak kullanılan dört yöntem vardır:

• pompalama ve sondaj deliği geçirgenlik deneyleri gibi arazi deneyleri;
• dane büyüklüğü dağılımı ile ampirik korelasyonlar;
• bir odeometre deneyinden değerlendirme;
• laboratuvardaki zemin örneklerinde geçirgenlik deneyleri

Permeabilite katsayısı laboratuvarda alışılagelmiş olarak sabit seviyeli permeabilite ve düşen seviyeli permeabilite deneyleri kullanılarak belirlenmektedir. Bu yöntemlerin dışında yine laboratuvarda dolaylı olarak konsolidasyon deneyi ve üç eksenli kesme deneylerinde konsolidasyon aşamasında da belirlenebilmektedir. Arazi şartlarında ise genel olarak kuyu yöntemleri kullanılmaktadır.

Fay Nedir?

Fay, yer kabuğu parçalarını oluşturan plakaların sınırları ya da bu plakaların zayıf noktalaranda oluşan kırıklardır. Yer kabuğunda meydana gelen kırılmalara bağlı olarak ortaya çıkan enerjinin dalgalar halinde çevreye yayılmasıyla ortaya çıkan sarsıntılar sonucu, yeryüzünde depremler meydana gelmektedir.

Fay hatları ve fayların deprem yaratma nedenlerini anlamak için öncelikle yer kabuğunun yapısını kabaca incelemek gerekmektedir. Aşağıdaki şekilden de görülebileceği gibi Dünya’nın merkezinde çekirdek, onun üzerinde manto ve litosfer tabakası bulunmaktadır.

İç içe geçmiş bu katmanlar arasında yoğunluk ve büyük sıcaklık farkları bulunmaktadır. Bu farklılıklar nedeniyle yer kürede çeşitli akımlar ve hareketler (konveksiyonel akım) meydana gelmektedir. Özellikle mantonun üst bölümü olan astenosfer tabakası kısmen akışkan ve hareketli bir tabakadır. Bu tabaka üzerinde ise katı litosfer (taş plaka) bulumaktadır. Bu litosfer tabakası da genel olarak sanılanın aksine tek parça halinde değil, adeta yap-boz parçalarını andıran parçalı ve tabakalı bir yapıdadır. Dünyamız üzerindeki litosferik levhalar aşağıdaki haritada gösterilmektedir.

Tektonik levha ya da plaka olarak adlandırılan ve birbirlerinin içlerine geçmiş bu plakalar sürekli hareket halindedir. Bu hareketler aslında oldukça küçük, yıllık 3-5 cm mertebelerinde hareketlerdir.

İşte bu levha sınırları olan fay hatlarında bu levhalar birbirleriyle temas halindedir. Tahmin edileceği üzere bu levha sınırları Dünya’nın en önemli ve deprem yaratan fay bölgelerini oluşturmaktadır. Birbirleriyle itişen ve sürtüşen levhalarda birbirlerine göre hareket meydana gelmeden önce bu bölgelerde büyük enerjiler birikmektedir. Biriken enerji, bu bölgeyi harekete geçirecek boyuta ulaştığında ise ani ve büyük hareketlerle kırılmalar oluşturmaktadır.

Türkiye; Avrasya, Anadolu ve Arap levhalarının jeolojik süreçteki etkileriyle şekillenmiş ve diri fay hatları yönünden riskli bir sahada yer almaktadır. Paleotektonik ve neotektonik sürece ait birçok izi bünyesinde bulunduran jeolojik bir yapıya sahip olan Türkiye, sismik yönden hareketli bir yapıya sahiptir.

Yerkabuğunun içerisindeki kırılmalar, levha hareketleri veya yeraltındaki boşlukların üzerindeki tavan blokunun çökmesiyle ortaya çıkan titreşimlerin dalgalar halinde yayılmasıyla yeryüzeyini sarsma olayına “deprem” denir.

Depremler genel olarak litosfer katmanında meydana gelirler. Ancak çok nadir de olsa litosferin alt kısmında, bazen de üst mantoda depremler oluşabilir. Depremlerin oluşması faylarda meydana gelen hareketlere bağlıdır.

Örneğin aşağıdaki animasyonda yanal atımlı fayda oluşan enerji birikmesi ve zamanla fayın kırılma mekanizması gösterilmektedir. Ayrıca büyük kırılma yaşanmadan önce meydana gelen öncü sarsıntılar da burada gösterilmektedir.

Benzer kırılmalar bu sınırların dışında, levha içlerinde zayıf bölgelerde de meydana gelebilmektedir. Ayrıca faylar, yer kabuğundaki birbirine doğru hareket eden sıkışma kuvvetleriyle oluşabilecegi gibi, birbirine göre ters yönde olusan genişleme kuvvetleriyle de gelişebilirler.

“Fay Hareketleri-Normal-Ters-Sağ Atımlı-Sol Atımlı Fay Nedir? yazımızı inceleyebilirsiniz.”

Kırılma anında yer kabuğunun derinliklerinde çok büyük sarsıntılar ve parçalanmalar meydana gelir. İşte bu olayın gerçekleştiği kısım depremin odağıdır. Deprem kavramları, terimleri ve parametreleri hakkındaki ayrıntılı yazımıza buradan ulaşabilirsiniz. Bu alandan yayılan hareket ve titreşimler yeryüzüne ulaşarak kısa süreli fakat yoğun sarsıntılara yol açar.

Özetlemek gerekirse litosfer olarak isimlendirilen levhalar astenosfer üzerinde birbirlerine göre hareket etmekte, biri diğerinin altına girmekte ya da üzerine çıkmaktadır. Yer kabuğunun hareketiye artan gerilemelerle zayıf olan fay çizgilerinde ya da zayıf levhalarda, yer kabuğunun taşıma gücü aşılarak ani bir kayma-yırtılma olayına sebep olur. Böylece uzun zamanda toplanan şekil değiştirme enerjisi, yırtılma ile deprem hareketi ve ısı enerjisi olarak ortaya çıkarak boşalır. Yer kabuğunda meydana gelen bu hareket bir dalga hareketi olarak yayılması sonucu oluşan yüzey titreşimleri deprem olarak algılanır.

Bahsedilen faylarda enerji boşalmaları ve birbirlerine göre hareket geciktikçe süreleri geciktikçe buralarda toplanan enerji miktarı artmaktadır. Bu ise meydana gelecek bir sonraki yer hareketinin daha şiddetli olmasına neden olmaktadır.

Bor Karbürün Özellikleri

Bor Karbür; bor ve karbon bir bileşik olup son derece serttir. Sentetik olarak üretilen bu malzeme yüksek aşınma direnci nedeniye aşındırıcılarda, hafif kompozitlerde ve nükleer güç santrallerinde kontrol rodlarında kullanılmaktadır. Mohs sertliği 9-10 arasındadır ki bu onu bor nitrür ve elmastan sonra bilinen en sert sentetik malzeme yapmaktadır.

Bor karbürün yüksek sıcaklık dayanımı, üst düzey sertlik değeri, yüksek mukavemeti ve düşük yoğunluğu endüstriyel açıdan büyük önem arz etmektedir.
Tüm bu özelliklerinin yanında bor karbürün,

1. Düşük plastisite,
2. Düşük difüzyon katsayısı,
3. Tane sınırı kaymasına yüksek direnci
4. Düşük termodinamik yüzey enerjisi gibi özelliklerinden dolayı sinterlenebilme özelliği düşüktür.

Sinterlenebilme kabiliyetinin arttırılması için üretim esnasında difüzyonu arttıracak ilave katkı maddesine ve ilave basınç uygulanması gerekmektedir.

Bor Karbür Nerelerde Kullanılır?

“Bor karbür kullanım alanları”

Bor karbür toz formunda, sinterleşmiş ürün ve ince film olarak uygulama alanları vardır. Siyah elmas olarak bilinen bor karbür, elmas ve kübik bor nitrürden sonra en sert üçüncü malzemedir. Bu sıra dışı özelliğinde dolayı metallerin ve seramiklerin parlatılması, düzeltilmesi ve su jeti ile kesilmesi işlemlerinde aşındırıcı toz olarak kullanılır. Düşük özgül kütlesi, yüksek sertliği ve çarpma direnci özelliklerinin birleşimi bor karbüre personel ve araç zırhları için uygun bir malzeme özelliği kazandırır. Bor karbür ince filmi elektronik sanayinde koruyucu kaplama olarak kullanılır. Bor karbür nükleer reaktörlerde, uzun ömürlü çekirdek oluşturmadan nötron absorpsiyonu kabiliyetinden dolayı nötron detektörü, koruyucu kılıf ve kontrol çubuğu olarak geniş kullanım alanı bulur. Bor karbür içeren kompozit malzemeler sahip oldukları termal şok dayanımı ve iyi termal iletkenlik özelliklerinden dolayı nükleer füzyon reaktörlerinde ilk duvar malzemesi olarak kullanıma uygundur. Bor karbür nötron yakalama tedavisi ile kanserin iyileştirilmesinde de kullanılır. Bor karbür bir p-tip yarı iletken olduğundan dolayı yüksek sıcaklıkta çalışan elektronik cihazlarda kullanıma aday bir malzemedir. Yüksek sahip olmasından dolayı mükemmel bir termoelektrik malzemedir. Bor karbür ısıl çift, diyot ve transistor üretiminde yeni uygulama alanı bulmuştur. Refrakterler ve diğer metal borürlerin üretiminde önemli bir bileşendir. Uzay araçlarında kullanılan Be/Be alaşımlarının yerine kullanımda, düşük yoğunluğu, yüksek sertliği ve düşük termal genleşme özelliklerinden dolayı B₄C önemli bir adaydır.

Bor Karbürün Kimyasal Yapısı

Bor karbür, kimyasal olarak bilinen en kararlı bileşiklerdendir. Standart oluşum entalpisi 9,3-17,1 kcal/mol arasındadır. Asit ve bazlarla kolay reaksiyon vermemektedir. Sadece HF-H₂SO₄ ve HF-HNO₃ karışımlarında çok uzun süre kaldığında yavaş hızlarda çözünmektedir. Bunun yanında yüksek ortam sıcaklıkları altında HNO3-H2SO4-HClO4 gibi asitlerde yada tane boyutu nispeten küçük olan tozları nem olarak yüklü oksitlenmektedir. Bu oksitlenmeler neticesinde B₂O₃, HBO₃ veya H₃BO₃ oluşabilmektedir.

Sertlik

Bor karbür bileşiğinin sertlik değeri Vickers cinsinden 32 GPA’dır. Bunun dışında başka maddelerle yaptığı bileşiklerinde ise sertlik değer aralığı Vickers cinsinden 20GPa’dan 78GPa’a kadar değişmektedir. Ayrıca bor karbürün Mohs cinsinden sertlik değeri 9-10 Mohs arasında kabul görmektedir. Elmas ve kübik bor nitrürden sonra gelen B₄C karbür en sert malzemedir.

Aşınma Direnci, Yoğunluk ve Elektriksel Direnç

Bor karbürün sertlik değerinin yüksek olması, yüksek aşınma direncine özelliğine sebep olmaktadır. Elmasın aşınma direnci 0,613, buna mukabil bor karbürün ise 0.422’dir. Yoğunluğu 2,52 g/cm³ olan bu malzeme oda sıcaklığında 0,1-10 ohmxcm elektriksel dirence sahiptir. Ayrıca dda sıcaklığında 10 ohmxcm elektriksel direnci olan saf bor karbürün 1600 °C civarındaki direnci 0,2 ohmxcm değerine düşmektedir.

Bor karbür dünyadaki en kararlı bileşiklerden biri olup asit ve bazlar ile kolay kolay tepkimeye girmez. Bilinen diğer pek çok karbür ve nitrürlerin erimeden doğrudan buharlaşma yoluyla bozulma eğilimi göstermektedir. Ancak bor karbür; 2450C’de eriyerek sıvı faz oluşumu gösteren nadir bileşiklerdendir.

Ticari bor karbürün kompozisyonu B:C=4:1 oranındadır. 1300˚C üzerinde olduğu zaman elmastan daha sert bir maddedir. Bor karbür SiC ve grafitle neredeyse aynı olan düşük ısıl iletkenlik değerine sahip olup diğer seramik malzemelerdeki gibi sıcaklık ile azalmaktadır.

Sit alanları araştırmacılar tarafından, eğer jeolojik – jeomorfolojik olarak önem arz ediyorsa jeosit, arkeolojik açıdan önem arz ediyorsa arkeolojik veya kültürel sit, biyolojik özellikleri bakımından önem arz ediyorsa biyolojik sit olarak sınıflandırılmıştır.

Jeositler; farklı oluşum özelliklerine göre;

• fosil sit alanları,
• yapısal (stratigrafik) sit alanları,
• tektonik sit alanları,
• sedimantolojik sit alanları,
• magmatik (volkanik) – metamorfik sit alanları,
• mineralojik ve ekonomik sit alanları,
• petrografik sit alanları,
• jeomorfolojik sit alanları (jeomorfosit),
• hidrojeolojik sit alanları

olarak alt başıklarda kategorize edilebilmektedir.

Yerbilimlerinin bütün alanlarını kapsayacak şekilde, jeositleri on ayrı kategori veya grup içinde toplanmıştır;

1. stratigrafik,
2. ortamsal,
3. volkanik-metamorfik-tortul petroloji, dokular ve yapılar, olaylar ve provensler,
4. mineralojik, ekonomik,
5. yapısal,
6. jeomorfolojik yapılar, aşınma-depolanma süreçleri, yer şekilleri, arazi görünümleri,
7. göktaşlarına ilişkin olaylar,
8. kıta ve okyanus ölçeğindeki olaylar, levha ilişkileri,
9. deniz altı,
10. tarihi ve kültürel jeositlerdir (http://www.progeo.ngo/).

Yukarıdaki tanımlardan da anlaşılacağı üzere jeositler; geçmişte veya günümüzde jeolojik bir olayı, süreci veya özelliği karakterize eden, bilimsel değeri bulunan jeolojik (kayaç, mineral, fosil, yapı, vb) veya jeomorfolojik (yer şekilleri) unsurlardır. Jeositlerde boyut ve ölçek sınırlaması yoktur.

Jeolojik miras ise önemli bilimsel veya estetik ile görünüm değeri olan, doğal veya insan eliyle yok olma tehdidi altındaki jeosittir. Jeosit ve onun daha özel hali olan Jeolojik Miras kayaç, fosil, mineral, istif, yapı vb. somut objeler olup, yerkürenin geçirdiği önemli olayların ürünleri veya belgeleridir.

Jeositler, oluşumları ve görüntüleri ile ilgi çekici olan, ender bulunan ve bu nedenle korunma altına alınması gereken oluşumlardır. Korunma kapsamında farklı başlıklara dâhil edilse de jeositler, jeoturizm potansiyeli yüksek olan ve ekonomik olarak kazanç sağlayan oluşumlardır.

Sıra ev, sokak üzerindeki konut birimlerinin aralıksız yan yana gelişinden meydana gelen “dizi”yi anlatmaktan çok, tipolojik birimlerin yinelenmesi sonucu ortaya çıkan “toplanabilir” bir biçimsel oluşumdur.

Sıra evler, Dünyada bir çok ülke için farklı anlamlar taşımaktadır. Genel olarak sıra evlerde sokağa bakan ve bahçeye bakan iki cephe bulunmaktadır. Barınma ihtiyacı bir veya iki aileye uygun şekilde düşünülerek planlanmıştır. Sıra evlerde ana sokağa bakan ön cephe bahçeye bakan arka cepheye göre daha bezemeli, gösterişlidir. Arka cephe olabildiğince yalın tutulmuştur. Sıra ev anlayışı ilk olarak alt gelir grubu için düşünülmüş olsa da sonraları bulundukları şehrin önemli yerleşim alanlarında da tercih edilmişlerdir.

Sıra evlerin ilk örneklerinin 12. yüzyılda Akdeniz bölgesinde görülen “tüccar evleri” olduğu düşünülmektedir. İngiltere’de 18.yüzyılda ortaya çıkan sıra ev kavramı, tüccar evlerine benzer plan şemasına sahip olmasına rağmen toplumun sosyal yapısı sonucu ortaya çıkması noktasında ayrılmaktadır. Kendiliğinden oluşan tüccar evlerine karşılık, İngiltere’de sıra evler ilk örneklerinde iş alanları çevresinde plansız şekilde yapılaşsa da sonradan düzenli ve planlı olarak inşa edilmiştir.

Sıra evlerin yapım sebebinin genellikle ekonomik nedenlere dayanmasının yanı sıra bu tipolojinin kullanıcıya güven duygusu verdiği düşünülmektedir. Ardı ardına sıralanan duvarlar, güvenlik duygusunu pekiştirmektedir.

Farklı toplumlar için farklı anlamlar ifade eden sıra evler, Filipin, Meksika, Kolombiya gibi ülkelerde yerel konutlardır. Ayrıca bir tipoloji olarak görülmez. Ancak İngiltere, Almanya, Fransa, Hollanda gibi ülkelerde sıra evler Endüstri Devrimi sonucunda ortaya çıkmış bir tipolojiyi ifade etmektedir. Endüstri Devrimi sonucu artan konut ihtiyacına hızlı çözüm bulmak amacıyla yapılan bu evler bir veya birkaç ailenin bir arada kalabileceği şekilde planlanmıştır. Kentlerde parsel bölünmelerine gidilmesiyle ekonomik ve hızlı inşa edilebilen sıra evler, orta/üst gelir grubu ve işçi sınıfı için farklı şekillerdedir. İşçi sınıfı için yapılan “back to back” (sırt sırta) olarak adlandırılan ilk örneklerde ortak yemek pişirme ve yaşam mekânları vardır; banyolar da ana kütlenin dışındadır. Zaman içinde bu örnekler de gelişmiş, yalnızca ortak duvarların kullanıldığı plan tipine evirilmiştir. Orta ve üst sınıfa hitap eden sıra evler ise kentlerde sayıları artan küçük ve orta tüccarların konutlarıdır. Zaman içinde değişen planlarda banyolar konut içlerine alınmıştır.

Sıra Ev Örnekleri

Perde duvarlar, plandaki kalınlıkları boylarına göre oldukça büyük olan düşey taşıyıcı elemanlar olup görevleri döşemelerden ve kirişlerden aldıkları yatay ve düşey yükleri zemine aktarmak ve özellikle deprem ve rüzgar gibi yanal yükler etkisinde yapıların yatay ötelenmesini sınırlamaktır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nde perdeler planda uzun kenarlarının kalınlıklarına oranı en az 6 olan düşey taşıyıcı sistem elemanları olarak adlandırılmaktadır. (TBDY-2018 Perde Tanımı ve Kesit Oranları)

Düşey yükler yani yapının kendi ağırlığı olan sabit yükler ile yapıda meydana gelen insan, makine vb. kaynaklı  hareketli yükler için genel olarak kolonlar yeterli dayanımı sağlamaktadır.  Kolonlara oranla büyük kesitlere sahip olan perde duvarlar, tabii ki yapıların düşey yüklere karşı dayanımını da fazlasıyla artırmaktadır. Fakat perdelerin kullanımında asıl amaç yanal yüklere karşı yapının dayanımını ve rijitliğini artırmaktır.

Farklı ülke yönetmeliklerinde perde duvarlar; FEMA 356’da betonarme yapılarda yatay yükleri karşılamada hizmet vermesi amacıyla oluşturulan düzlemsel düşey elemanlar, Eurocode 8’de diğer yapısal elemanlarla mesnetlenmiş ve enkesit olarak uzunluğunun kalınlığına oranı dörtden büyük olan elemanlar, ACI 318’de yapılarda deprem etkilerinin oluşturduğu V, M ve N tesirlerinin kombinasyonlarının oluşturduğu etkileri karşılamak için düzenlenen yapı elemanları, IBC 2000’de düzlemine paralel olan yatay yükleri karşılamak için tasarlanan yapı elemanları olarak tanımlanır.

Bu yazımızın temel amacı perde duvarların tanımını yapmak, perde duvar çeşitlerinden bahsetmek ve perde duvarların yapı davranışına etkilerini kabaca açıklamaktır. Perde duvarların tasarımı ve analizleri ile ilgili kapsamlı diğer teknik içeriklerimizi buradan inceleyebilirsiniz.

Perde duvarlar; “deprem perdesi“, “yapısal duvar” ya da sadece “perde” olarak da isimlendirilebilmektedir. Perde duvar yerine yapısal duvar teriminin kullanılması, bu yapısal elemanın davranışında eğilme momenti ve eksenel kuvvetlere ek olarak, kesme kuvvetlerinin önemini vurgulamak için ortaya atılmıştır.

Perde Duvarların Görevi Nedir? Neden Önemlidir?

Perdelerin ana görevi yatay yükleri taşımak ve yapının yatay ötelenmesini sınırlandırmaktır. Perdeler görece fazla olan yanal rijitliğiyle depremden kaynaklanan moment ve kesme kuvvetleri karşılamada ve kat ötelenmelerini kontrol altında tutmada etkilidir. Perde duvarlar deprem tasarımında çok önemli kriterler olup yapıda rijitlik, dayanım ve süneklik açısından etkin elemanlardır.

Perde duvarlı yapılar, taşıyıcı sistemi sadece çerçevelerden oluşan yapılara göre daha rijittirler. Yani kuvvet etkisi altında şekil değiştirmeye-yer değiştirmeye karşı daha dirençlidirler. (Rijitlik Nedir?) Böylece perde duvarlı yapının fazla büyük olmayan depremler altında aşırı deformasyon yapması engellenmiş olur.

Perdelerin yapıaya kazandırdığı özellikleri ve dolayısı ile önemini yukarıdaki grafik aracılığıyla maddeler halinde açıklayalım;

1. Grafikte eğrilerin ilk bölümlerinden anlaşılabileceği üzere, perdeli sistemler yatay kuvvetler altında daha az yer değiştirme yapmaktadır. Aynı yer değiştirme üzerinden bu yer değiştirmenin meydana geldiği yatay yükler karşılaştırıldığında yapının yatay kuvvetlere karşı dayanımındaki artışın boyutu görülecektir.
2. Eğrilerin yataya doğru döndüğü, yapıların akma noktası olarak bilinen ve elastik ötesi davranışa geçtiği (yapının hasar almaya başladığı) yatay kuvvet perdeli sistemlerde çok daha büyüktür. Dolayısıyla perdeli sistemlerin hasar alması için daha büyük yatay kuvvetler (deprem gibi) oluşması gerekir.
3. İki farklı eğri altında kalan taralı alanlar yaklaşık olarak tüketilen deprem enerjisini göstermektedir. Bu da perdeli sistemlerin daha yüksek deprem enerjisi yutma kapasitesine sahip olduğunu göstermektedir.

Perdeler yatay yükler altında tüm yapı yüksekliği boyunca eğilme davranışı göstermeleri nedeniyle diğer düşey taşıyıcı elemanlardan ayrılırlar. Çerçeveli yapılarda yükseklikle birlikte katlar arasında göreli kat ötelemesi giderek azalırken, perdelerde eğilme davranışının etkili olması sebebiyle yükseklik arttıkça kat ötelenmeleri artmaktadır. Perde ve çerçeveli sistemler birlikte kullanıldıklarında ise üst katlarda çerçeve daha etkin olarak perdenin eğilme ötelenmesini kısıtlar, alt katlarda perde daha etkin olarak çerçevenin kesme ötelenmesini kısıtlar. Perde, çerçeve ve perdeli-çerçeveli sistemlerin yatay yük etkisinde davranışı aşağıdaki şekilde verilmektedir.

Perde duvarların davranışlarıyla ilgili kapsamlı bir yazımıza aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.

Betonarme Perdelerin Davranışları ve Özellikleri-TBDY-2018

Yapıda Perde Olup Olmadığı Nasıl Anlaşılır? Binada Perde Var mı? Nasıl Anlarım?

Bir yapıda perde bulunup bulunmadığını anlamanın en doğru yolu yapının statik projelerinin incelenmesidir. Perde tanımında da belirtildiği gibi plandaki boyu eninin 6 katı ve üstü düşey elemanların varlığı bu projelerden kolaylıkla görülebilmektedir. Fakat bu konuda dikkat edilmesi gereken husus 1/6 oranının bir kabul olmasıdır. Deprem yönetmeliklerinde yapıların boyutlandırılmasında izlenecek yolların belirlenmesi amacıyla bu şekilde sabit oranların verilmesi gerekliliği duyulmuştur. Bir önceki yönetmeliğimizde (TDY 2007) ise bu oran 1/7’ydi.  Örneğin 1/5.8 oranlı bir düşey eleman da aslında perde görevi görebilirken yönetmelik ve tanımlama gereği perde sayılmamaktadır.

Yapılarda perde duvarlar 25 cm kalınlıktan başlayarak yapı yüksekliğine göre 40 cm ve kimi zaman daha yüksek boyutlara kadar değişebilmektedir. 25 cm kalınlık için 150 cm uzunluk 1/6 oranını sağladığı için bir perde sayılacaktır.

Statik proje üzerinde perdelerin görünüşüne örnek olması açısında aşağıda perdeli ve perdesiz iki farklı kalıp planı örneği gösterilmiştir.

Projeler olmadan bir yapıda perde olup olmadığı ise ancak varsa yapı duvarlarındaki dişlerden anlaşılabilmektedir. İlgili kalınlık genişlik oranlarını sağlayan düşey taşıyıcı elemanlar kontrol edilerek perde duvarlar bulunabilir.

Perde Duvar Çeşitleri Nelerdir?

Perde duvarlar farklı kriterlere göre aşağıdaki şekilde sınıflandırılmaktadır;

1. Geometrik Özelliklerine Göre Perdeler
   • Dolu Gövdeli Perdeler
   • Kısa Perdeler
   • Narin Perdeler
   • Boşluklu-Bağ Kirişli Perdeler
2. En Kesit Şekillerine Göre Perdeler
   • Dikdörtgen Kesitli Perdeler
   • T, L, C, I, H Kesitli Perdeler
   • Çekirdek Duvar
3. Kompozit Perdeler

1. Geometrik Özelliklerine Göre Perdeler

Dolu Gövdeli Perdeler; gövdelerinde boşluk ya da açıklık bulunmayan perdelerdir.

Kısa Perdeler; yükseklikleri, en fazla plandaki uzunluklarının 2 katı olan perdelerdir.

Narin Perdeler; yükseklikleri, plandaki uzunluklarının 2 katından büyük olan perdelerdir.

Boşluklu – Bağ Kirişli perdeler; çeşitli sebeplerle gövdelerinde boşluklar oluşturulmuş perdelerdir.

2. En Kesit Şekillerine Göre Perdeler

Mimari gereksinimlere uygun olarak planda perde duvarlar farklı geometrilerde oluşturulabilmektedir. En çok karşılaşılan perde geometrileri aşağıdaki şekilde gösterilmektedir.

Yukarıda gösterilen perde duvar geometrilerden farklı olarak mimari ihtiyaca göre çok daha farklı geometrilerde perdeler de oluşturulabilmektedir.

3. Kompozit Perde Duvarlar

Geleneksel betonarme perde duvarlar dışında çelik levhalar ya da profillerle de çeşitli perdeler duvarlar inşa edilebilmektedir.

(Çekirdek perde duvarlar)

Muayene bacaları; taban eleman, gövde bileziği, konik eleman, ayar bileziği ve kapaktan oluşmaktadır.

Yağmursuyu Toplama, Depolama ve Deşarj Sistemleri Hakkında Yönetmelik’e göre D <Ø 1200 borularda 50-70 m’de bir, D ≥Ø1200 borularda 70-100 m’de bir baca tesis edilmelidir.

Yağmursuyu Toplama, Depolama ve Deşarj Sistemleri Hakkında Yönetmelik’te Kontrol (muayene) bacası – menhol: Akımın kontrol edilmesini ve kanallar tıkandığında açılması için yeterli çalışma alanı sağlayan yapılar olarak tanımlanmıştır.

Muayene bacası; boru giriş ve çıkışlarının olduğu taban elemanı, yüksekliği ayarlamaya yarayan gövde elemanları, gövde elemanlarından boyun elemanlarına geçişte çap değişimini sağlayan konik eleman, yol veya arazi kotuna göre yükseklik ayarlamaya yarayan boyun bileziği, kapağın yerleştirileceği çerçeve montaj elamanı ve ağır trafik yüküne dayanaklı kanalın havalandırılmasını sağlayan çelik döküm kapaktan oluşur.

Beton muayene bacalarının yerinde uygulanmasında kazı derinliğine göre ölçülendirilen, yukarıdada da gösterilen taban elemanı, bilezik, yarım bilezik, konik, boyun bileziği, çerçeve ve kapaktan oluşan elemanlar kullanılmaktadır.

Boru hatlarındaki yön değiştirmeler mutlaka muayene bacalarında yapılmalıdır. Hat üzerinde hiçbir şekilde yön değiştirmeye izin verilmemelidir.

Muayene bacalarında giriş sayısına göre 1 giriş 1 çıkış; 2 giriş 1 çıkış; 3 giriş 1 çıkış olmak üzere farklı taban elemanları bulunmaktadır. Uygulamada 800 mm çapa kadar boruların girişlerine göre prefabrike olarak imal edilen taban elamanı yaygın olarak kullanılmakta ve bunlar hazır olarak bulunabilmektedir. Daha büyük çaplı boruların bağlantılarında ise taban elemanı olarak yerinde betonarme veya ön gerilmeli prekastlar yardımıyla odalar oluşturulmakta ve böylelikle menhol – muayene bacası teşkil edilmektedir.

Muayene bacalarında veya ihtiyaç duyulan diğer yerlerde paslanmaya ve bozulmaya karşı gerekli işleme tabi tutulmuş malzemeden üretilmiş merdivenler kullanılmalı, merdivenlerin beton içinde kalan kısımları hariç sıcak usulle ziftlenmelidir.

Genel anlamda muayene bacaları ara mesafeleri kanalizasyon sisteminde herhangi bir sorun veya tıkanıklık olması durumunda müdahale edilebilecek mesafede konulur. Bununla birlikte eğimlerin boru çapına göre maksimum ve minimum değerlerin içerisinde kalması içinde muayene bacası teşkil edilir.

Asmolen döşemeleri bölen küçük kirişler nervür/nervür kirişi olarak isimlendirilmektedir. Nervürlerin arası boş bırakıldığında ise bu döşeme sistemi dişli döşeme olarak isimlendirilir. Yani asmolen döşeme ile dişli döşemenin farkı dişler arasında dolgu malzemesinin kullanılıp kullanılmamasıdır. (Döşeme Nedir? Döşeme Çeşitleri ve Malzemeleri ile ilgili detaylı yazımıza buradan ulaşabilirsiniz)

Aşağıdaki şekillerde asmolen döşeme ve dişli döşeme ile bu döşeme elemanları/bölümleri gösterilmiştir.

Asmolen Döşemelerin Avantajları Nelerdir?

Asmolen döşeme sistemlerinde nervür kirişleri ve çerçeve kirişlerinin yüksekliklerinin aynı boyutta olması ve kirişler arası boşlukların doldurulmasıyla düz bir yüzey (tavan) elde edilir. Asmolen tavan deyimi bu düz tavanı ifade etmektedir. Bu döşeme sistemi; düz bir yüzey elde edilmesi sebebiyle plak döşeme sistemlerine oranla mimari tasarım konusunda esneklik sağlamaktadır.

Asmolen döşemelerin sağladığı bu esneklik, tavanlarda çıkıntılı bir görünüm elde edilmemesi amacıyla duvarların kirişlerin altına ya da kirişlerin duvarların üzerine denk getirilmesi ihtiyacının ortadan kalkması şeklinde açıklanabilir. Benzer şekilde çıkma olan yapılarda kolonların birbirine bağlandığı çerçeve kirişlerinin, yaşam alanlarının ortalarına denk gelmesi sebebiyle, asmolen döşemeler sıklıkla tercih edilmiştir. Örneğin, aşağıdaki çizimde gösterilen kirişin tavandan sarkmasının önüne asmolen döşeme sistemiyle geçilebilmektedir.

Asmolen döşeme ile düz bir yüzey elde edilmesi nedeniyle kalıp ve sıva işçiliği kolaylaşmakta ve inşaat maliyeti düşmektedir.

Asmolen döşeme ve plak döşeme arasındaki fark aşağıdaki döşeme kesitlerinden de anlaşılmaktadır.

Plak döşemelere oranla daha kalın ve dolgulu bir sistem olması ısı ve ses yalıtımını konusunda da avantaj sağlamaktadır.

Kullanımın süresinde toz tutan köşelerin ve çıkıntıların olmaması da bir diğer avantaj olarak görülebilir.

Asmolen Döşemelerin Dezavantajları Nelerdir?

Asmolen döşemelerin en önemli dezavantajı deprem etkisi altında kötü bir performans göstermeleridir. Bu sebeple Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (2018) ile bu döşeme sistemlerinin kullanım alanları oldukça sınırlandırılmıştır.

Plak döşemelerde kullanılan derin kirişlere göre yükseklikleri daha kısa olan asmolen kirişleri/yatık kiriş/yastık kirişler birçok açıdan daha zayıftır.

Plak döşemeler genellikle 12-15 cm yüksekliklerde oluşturulurken, asmolen döşemeler 30-40 cm yüksekliklerde inşa edilirler. Bu yükseklik farkı da kat yüksekliğinden kayıp anlamına gelmektedir.

Döşemeleri bölen nervür kirişleri nedeniyle daha fazla inşaat demiri/donatı kullanımı gerekmekte ve inşaat maliyetini artırmaktadır. Ayrıca asmolen döşemelerde kullanılan dolgu malzemeleri de ayrı bir maliyet sebebidir.

Kullanılan dolgu malzemesine de bağlı olarak daha ağır bir döşeme ve dolayısı ile yapı ortaya çıkabilmektedir.

Teknik boyutu ile ilgili;

• TBDY2018 Asmolen-Dişli Döşeme İçin Bina Yükseklik Sınırları
• TBDY-Asmolen/Dişli Döşemelerde Perde Zorunluluğu
• Asmolen Döşeme Sistemlerinde Kolon-Kiriş Birleşim Bölgelerinin Davranışı

yazılarımız inceleyebilirsiniz.

Asmolen Döşemeler Hangi Binalarda Kullanılabilir

Asmolen döşemelerin deprem altındaki olumsuz davranışları nedeniyle kullanımı TBDY ile sınırlandırılmıştır. Bu yazının amacı asmolen döşeme ve asmolen döşemeli taşıyıcı sistem tasarımı ile ilgili detayların belirtilmesi olmadığından, bu döşeme sisteminin hangi binalarda uygulanabileceğini teknik olmayan tabirlerle kabaca açıklamaya çalışalım.

Asmolen döşemeler eski tabirle 1. ve 2. derece deprem bölgelerinde özel olmayan yani konut ve ticarethane gibi yapılarda, bodrum kat hariç 17,5 m yüksekliğe kadar olan binalarda bolca taşıyıcı perde duvar kullanılması şartıyla kullanılabilmektedir.

Yine eski tabirle 3. ve 4. derece deprem bölgelerinde ise perde bulunup bulunmamasına göre 17,5 m ya da 28 m yükseklikteki yapılara kadar uygulanabilmektedir.

Kısaca asmolen döşemeler deprem bölgesine ve yapının taşıyıcı sisteminde perde bulunması gibi koşullara bağlı olarak bodrum katı hariç 28 m yüksekliğe kadar olan yapılarda kullanılabilmektedir. 28 metrü üzeri yapılarda hiçbir koşulda kullanılamamaktadır.

Asmolen Döşeme Dolgu Malzemeleri

Asmolen döşemelerde dolgu malzemesi olarak;

• Asmolen tuğla
• Asmolen köpük (asmolen strafor – EPS),
• Asmolen briket

gibi farklı malzemeler kullanılmaktadır.

Asmolen Döşeme Detayı ve Asmolen Döşeme Planı

Örnek asmolen döşeme detayı ve asmolen döşeme planına (dwg) aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.

Asmolen döşeme – dwg

Ark; kızgın bir katottan dağılan elektronların, yüksek bir hızla anoda doğru sıçramasıyla oluşur. Bu sıçramayla birlikte oluşan çarpma sonunda nötr moleküllerin iyonize olmasına sebep olduğundan dolayı, şiddetli bir sıcaklık yükselmesi gözlenir. Ortaya çıkan toplam enerjinin %85’i ısı ve %15’i de ışık enerjisine dönüşmektedir

Elektrik ark kaynağı çeşitleri 5’e ayrılır. Bunlar:

1. Örtülü Elektrot ark kaynakları,
2. Gaz altı ark kaynakları,
3. Toz altı ark kaynakları,
4. Nokta veya punta kaynakları
5. Elektron ışık kaynaklarıdır.

1. Örtülü Elektrot Ark Kaynakları

Günümüzde en yaygın olarak kullanılan kaynak şeklidir. Bu kaynak şeklinde sıcaklık eriyen elektrod ile kaynak yapılan parça arasında oluşan elektrik arkı sayesinde meydana gelir. Örtülü elektrod, kaynak işlemi sırasında gerekli ilave metali ve ark taşıyıcısı görevlerini üstlenmektedir. Burada oluşan ark sayesinde elektrod eriyip iş parçasına karışır, aynı zamanda örtü maddesi de erir. Eriyen örtü maddesinin çıkardığı gazlar kaynak bölgesini havanın olumsuz şartlarından korur.

Kaynak aktivitesinde kullanılan elektrotlar fabrikasyonda çekirdek kısmının etrafı örtü ile kaplanmış şekilde üretilir ve yüksek sıcaklıkta çekirdeğin eriyerek elektrik arkını doldurması beklenir. Bu sırada söz konusu örtü bu yüksek sıcaklıkta yanarak contanın üzerinde bir tabaka oluşturur. Bu sayede kaynak sonucu oluşan dikiş benzeri yapının içerisinde oksijenin hapsolarak korozyonu önler.

Örtülü elektrod ile yapılan ark kaynak işleminin avantajları;

• Açık ve kapalı istenilen her alanda uygulanabilmesi
• Örtülü elektrodunun alabildiği her pozisyon ve ulaşabildiği her yerde kaynak imkânı
• Örtülü elektrod kaynak makinelerinde kablolar uzatılabilir olduğu için uzak mesafelerde kaynak imkânı
• Birçok kaynak yöntemine göre donanımların taşınabilir ve hafif olması
• Örtü çeşitlerinin fazlalığı sayesinde neredeyse istenilen her tür malzeme ve her kalınlıktaki malzemenin kaynatılabilir olması.

Örtülü elektrod ile yapılan ark kaynak işleminin dezavantajları;

• Kaynak işlemi sırasında örtüden dolayı kaynak metali üzerinde cüruf tabakası oluşmaktadır. Her kaynak pasosundan sonra bu tabakada ki safsızlıkları engellemek için iyice temizlenmesi gerekir buda kaynak işleminin süre bakımından uzamasına sebep olur.
• Sınırlı elektrod boyları da uzun kaynak işlemleri sırasında sürekli elektrod değiştirme ihtiyacı yüzünden kaynak süresini uzatır.
• Örtülü elektrot kaynağında ki metal biriktirme hızı ve verimliliği diğer ark kaynak metotlarına göre daha düşüktür. Bu sebeple her elektrot bittiğinde kaynağın durması gerekir. Bu sebep de kaynak işlemini uzatır

2. Gaz Altı Ark Kaynakları

Gaz altı ark kaynaklarında genellikle argon gazı kullanılır. Bu tip kaynaklarda elektrotun etrafında örtü malzemesi yoktur ve elektrot tabiri caizse çıplak haldedir. Fakat oksijenin kaynakta hapsolmaması için örtü mantığına yine ihtiyaç duyulduğundan bu tür kaynaklarda örtü amacıyla gaz kullanılır ve bu sayede kaynak dikişinin içinde oksijenin hapsolması önlenerek korozyona engel olunmaya çalışılır. Gaz altı ark kaynaklarının eriyen elektrotlarla ve tungsten inert elektrotlarla yapılan 2 farklı çeşidi bulunmaktadır.

3. Toz Altı Ark Kaynakları

Toz altı ark kaynağı çeşitlerinde de yine örtü mantığına ihtiyaç duyulmaktadır. Otomatik bir kaynak çeşidi olan toz altı kaynaklarında yanmaz özellikli bir malzeme elektrotun temas ettiği bölgeye akıtılır ve bu sayede bir çeşit örtü yaratılır. Bu sayede dış ortama ısı ile ışık yayılmaz ve kaynak bölgesinin hava ile ilişkisi kesildiği için korozyon önlenmiş olur.

Bu kaynak yönteminde oluşan ark, otomatik olarak kaynak yerine sürülen elektrot ile iş parçası arasında oluşur ve ayrı bir kanaldan kaynağın yapıldığı alana düşen toz yığını altında işlevini sürdürür. Kaynak arkı toz yığının altında oluşur.
Tozaltı ark kaynağının avantajları

• Kaynak hızının yüksek olmasıyla birlikte, kaynak parametreleri düzgün seçildiğinde hatasız ve güzel kaynak dikişleri elde edilebilir.
• Kaynak tozu kaynak ark kısmını koruduğundan dolayı maske kullanımına ihtiyaç duyulmaz.
• Kaynak sırasında zararlı metal tozlan ve duman çıkarmaz.
• Sıçrama kaybı yoktur.
• Derine işleme kabiliyeti iyi olduğundan dolayı daha dar ve daha derin kaynak pozisyonlarında rahatça kaynak yapılabilir.
• Kaynak tozu, kaynak dikişinin özelliklerini değiştirecek şekilde ayarlanabilir. Bu şekilde ucuz ve alaşımsız bir elektrotla alaşımlı bir toz kullanarak istenilen özelliklere sahip daha ekonomik kaynak dikişleri oluşturulabilir

4. Nokta veya Punta Kaynakları

Kaynak mantığı düşünüldüğü zaman kaynatılacak parçalar arasında bulunan arkta elektrik akımının olması beklenir. Bu tür kaynak çeşitlerinde oluşan akımın yarattığı direnç kullanılır. Kaynatılacak iki parçanın uçları üst üste konulur ve iki elektrot arasından geçen elektrik akımının yarattığı yüksek ısı yardımıyla parçaların birbirine değdiği noktalar basınçla kaynaştırılır.

5. Elektron Işın Kaynakları

Bu kaynak türünde elektron tabancası kullanılır ve enerji tamamen bir alana yönlendirilerek çok yüksek sıcaklıklara ulaşılır. Bu sayede kaynak bölgesinde metal ergitmesi gerçekleştirilir.

Kompostlama, biyolojik olarak parçalanabilir organik içeriğe sahip olan atıkların toprakta yetişen bitkiler için besin maddesi olarak kullanılabilen bir son ürüne dönüştürüldüğü atık bertaraf ya da azaltma işlemidir. Kompostlama işleminde organik maddeler kontrollü şartlar altında biyolojik olarak ayrıştırılmaktadır. Mikroorganizma adı verilen ve gözle görülmeyen canlılar organik içeriğe sahip olan atıkları parçalayarak humus şeklindeki gübreye dönüştürmektedir.

Kompost oluşması için kullanılan bazı organik ürünler şunlardır:

• Yemek Atıkları: Ekmek ve benzeri unlu mamuller, çay, kahve, kuru ve hazır yemekler, meyve ve sebze  atıkları, yumurta kabuğu vb.
• Bahçe Atıkları: Yapraklar, otlar, budama atıkları, dallar, bahçeden çıkan bütün organik atıklar
• Kâğıt ve karton: Peçete, kullanılmış kağıt, gazete, dergi, içecek kutuları, kağıt bardaklar, işyerlerinde veya evlerde malzemelerin içine konulduğu tüm karton kutular vb.
• Odun: Odun ve parçası, talaş, kereste vb.
• Organikler: Bunların dışında kalan biyolojik olarak parçalanabilen tüm organikler.

Kompost yapımı için ihtiyaç duyulan malzemeler, azot ve karbon içeren herkesin evinde ve bahçesinde bulabileceği malzemelerden oluşmaktadır. Örneğin, azot ihtiyacını karşılaması için çim, yeşil yapraklı bitkiler, evsel atıklar, bozulmuş yemek atıkları, karbon ihtiyacını karşılaması için ise talaş, fındıkkabuğu, saman, kuru yapraklar kullanılabilir.

Kompost Oluşumu

Kompostlaştırma biyolojik bir süreç olduğundan öncelikle mikroorganizmaların çoğalabileceği ideal bir ortamın oluşturulması gerekir.

Kompostlamanın hızlı bir şekilde gerçekleştirilmesi için uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bunun için gerekli şartlar aşağıda sıralanmıştır.

1. Uygun karbon ve azot oranının sağlanması,
2. Mikroorganizmaların düzgün çalışabilmesi için uygun olan organik maddelerin belirli oranlarda homojen olarak karıştırılması,
3. Mikroorganizmaların yaşayabilmesi ve uygun şartlarda çalışabilmesi için yeterli oksijenin sağlanması,
4. Ortamdaki nemin yeterli oranda sağlanması,
5. Ortam sıcaklığının mikroorganizmaların yaşayabileceği hale getirilmesi

Atıkların işlenmesi için iki biyolojik süreç kullanılmaktadır.

1. Aerobik kompostlama: Belirli koşullarda organik atıkların homojenize edilmesi yöntemidir. Havalı kompostlaştırma organik atıkların oksijen ile mikroorganizmalar tarafından parçalanarak zararsız hale getirilmesidir.

   

   Bu kompostlaştırma yöntemi 4 aşamada gerçekleşmektedir.

   1. Parçalama ve karıştırma işlemidir.
   2. Biyooksidasyon aşaması yani sıcaklığını yükseltip bozunma sürecini hızlandırma aşamasıdır.
   3. Sıcaklığı düşürerek kurutma aşamasıdır.
   4. Eleme aşamasıdır yani kompostun içinde kalan inorganik atıkların ayrıştırılması için gerçekleştirilir.
2. Anaerobik fermentasyon: Oksijensiz ortamda biyobozunur materyalleri parçalamak için geçen biyolojik süreçtir. Havasız kompostlaştırma yöntemi genelde büyükşehirler için kullanılmaktadır.

   

   Havalı sistemlere nazaran oldukça karmaşık olan bu sistemde (%65-80) oranın da uygulanan nem ve komposta ilaveten enerji üretiminde kullanılabilecek biogaz elde edilir. Bu sistemle üretilen enerjinin bir kısmı sistemin çalışması için harcanırken geri kalan kısmı gaz olarak ya da elektrik enerjisine dönüştürülüp satılabilmektedir. Aşamaları şu şekildedir:

   1. Mezofilik ve termofilik fermentasyon
   2. Islak ve kuru fermantasyon yöntemidir.

Kompost Mekanizması

Kompostlama, biyolojik olarak parçalanan organik atıklardan elde edilen hem organik gübre olarak kullanılabilen hem de çevre dostu olan bir yöntemdir. Kompostlama işlemi karbon emisyonlarını azaltmada ve arazi kullanımında uygun görülen bir prosestir.

Kompost işlemi iki temel aşamada gerçekleşmektedir;

Aktif Kompost Süresi

• ➟ Yüksek sıcaklık (>55°C)
• ➟ Yüksek O2 tüketimi
• ➟ Su buharlaşması
• ➟ Fitotoksisite
• ➟ Kötü koku salımı
• ➟ Sızıntı suyu

Olgunlaşma

• ➟ Düşük sıcaklık (<45°C)
• ➟ Düşük solunum faaliyeti
• ➟ Düşük kötü koku salımı
• ➟ Stabilite
• ➟ Olgunluk
• ➟ Humuslu maddeler

Biyolojik arıtma tesisi çamuru, yaprak, kağıt, yiyecek vb. atıkların mikroorganizmalar yardımıyla oluşan kompostun toprağımsı bir yapıya dönüşmesi işlemi kompost gübre olarak tanımlanmaktadır. Kompost işleminde gerekli şartlar sağlanması durumunda organik maddelerin daha hızlı çürümesi sağlanmaktadır.

C/N Oranı

Kompostlama prosesinde mikroorganizmaların faaliyet gerçekleştirebilmesi için karışımdaki C, N, P ve K gibi besin maddelerinin yeterli miktarda ve belirli oranda bulunması gerekmektedir. Bu maddelerin oranı kompostlama prosesinin verimini belirlemektedir. C ve N miktarı kompostlama prosesini ve son ürün olan kompostun kalitesini önemli derecede etkilemektedir. Prosesteki mikroorganizlar karbon maddesini büyüme ve enerji için tüketmekte olup azotu protein ve üreme için kullanmaktadır. Karbon miktarı, her zaman azot miktarından daha fazladır.

Bir kompost karışımında besinlerin uygun miktarda hazırlanması için C/N oranına dikkat edilmektedir. C/N oranının yüksek olması durumunda toprakta bulunan N miktarı organik materyalin parçalanması için uygun olmamaktadır. Bu durum neticesinde parçalama yapacak olan mikroorganizmalar, üreme için ihtiyaçları olan azotu topraktaki kolay çözünebilen azot bileşiklerinden almaktadır. C/N oranının küçük olması halinde ise fazla azot amonyak halinde dışarıya atılmaktadır. Bu oranın istenen değerlerde olmaması durumunda kompost kalitesizleşerek bulunduğu toprağı fakirleştirmektedir.

Azot dışındaki bütün elementler evsel atıklarda bol miktarda bulunmaktadır. Saman, yaprak, ayçiçeği sapı ve kağıt gibi maddeler yüksek C/N oranına sahiptir. Bu nedenle evsel katı atıklar ile yapılan kompostlama prosesine azot oranı yüksek olan malzemeler eklemek gerekmektedir. Aşağıda kompost materyallerinin genel olarak C/N oranları belirtilmektedir.

• Karbon İçeriği Yüksek Maddeler    – C/N
  • Yaprak 30-80: 1
  • Saman 40-100: 1
  • Ağaç kırpıntısı, talaş 100-500: 1
  • Ağaç kabuğu 100-130: 1
  • Karışık kağıt 150-200: 1
  • Gazete kağıdı veya karton 560: 1
• Azot İçeriği Yüksek Maddeler   – C/N
  • Sebze atıkları 15-20: 1
  • Kahve telvesi 20: 1
  • Kesilmiş çim 15-25: 1
  • Hayvan dışkısı 5-24: 1

Ev Yapımı Kompost

Ev mutfakları için tasarlanan bazı kompost makinalarında geri dönüşüm işlemi 24 saat gibi kısa sürelerde gerçekleşebilmektedir. Bu işlemde gübre yapım sürecini hızlandırmak için oksijen, nem, ısı, bitki bazlı katkı ve karıştırıcılar kullanılabilir. Bu tip ev kompostlaştırma makinaları, hava koşullarından bağımsız bütün yıl kompostlaştırma işlemi gerçekleştirilebilmektedir. İnsanlar elde edilen gübreyi bahçelerinde ya da saksılarında yetiştirdikleri bitkiler için kullanabilir.

Adsorpsiyon, bir yüzeyde maddenin birikimi veya yoğunluğunun artırması olarak tanımlanabilir. Adsorplanan maddenin bulunduğu faz ile yüzeyinde adsorpsiyonun meydana geldiği faz; sıvı-sıvı, gaz-katı ve sıvı-katı gibi çeşitli olabilir.

Yüzeyde tutulan maddeye adsorplanan ya da adsorbat, yüzeyinde tutanlara adsorban denir. (Absorpsiyon Nedir?)

Adsorpsiyon Türleri

Adsorpsiyon, fiziksel ve kimyasal olarak iki şekilde olabilir. Fiziksel adsorpsiyonda adsorbat adsorban üzerine Van der Walls kuvvetleri ile adsorplanmaktadır. Bunun yanı sıra elektrostatik kuvvetler de etkin olabilmektedir. Kimyasal adsorpsiyonda ise adsorbat ile adsorban arasında kimyasal bağlanma olur ve yüksek sıcaklıklarda
kimyasal adsorpsiyon daha hızlı gerçekleşir.

Fiziksel adsorpsiyonda çok tabakalı ve tersinir adsorpsiyon oluşurken kimyasal adsorpsiyonda ise tam tersi durum vardır. Kimyasal adsorpsiyon tek tabakalı ve tersinmezdir. Her ne kadar adsorpsiyon, fiziksel ve kimyasal olarak ikiye de ayrılmış olsa da pratikte birçok durumda her iki adsorpsiyon türü de birlikte oluşmaktadır.

Fiziksel Adsorpsiyon

Fiziksel adsorpsiyon, katı yüzey ile adsorplanan madde molekülleri arasında Van der Waals çekim kuvvetleri sonucu oluşan adsorpsiyon tipidir. Bu olayda adsorpsiyon çok tabakalı olup rejenerasyonu kolaydır. Bu adsorpsiyon türünde sıcaklık genellikle düşüktür ve bağıl olarak düşük enerjili bir adsorpsiyonla karakterize edilir. Fiziksel adsorpsiyon gerçekleşmesi için verilen ısı mikarı gaz yoğunlaşması işlemindeki kadardır. Fiziksel adsorpiyonu, gaz katı sisteminde gaz basıncını, benzer şekilde sıvı-katı sisteminde de çözünenin derişimini değiştirerek etkilemek
mümkündür. Fiziksel adsorpsiyonun dengesi tersinirdir ve işlem çok hızlı gerçekleşir. Adsorpsiyon oluşumu esnasında ortamda oluşan kuvvetler fiziksel adsorpsiyonu, elekrostatik ve disperse adsorpsiyon olarak iki şekilde sınıflandırmaktadır.

Elektrostatik kuvvetlerden meydana gelen adsorpsiyonda kimyasal yapıları farklı olan iki faz arasında temas olursa, bu iki faz arasında bir elektriksel potansiyel farkı oluşur. Bu durum, ara yüzeyin bir tarafının pozitif, diğer tarafının negatif yüklenerek yük ayrılmasına neden olur. Fazlardan biri katı diğeri sıvı ise birçok yapıda çift tabaka oluşabilir.

Çözeltide bulunan iyonlarla katı yüzey arasındaki çekim kuvveti çift tabakanın özel yapısını belirlenmesini sağlar. Bu durumda su ile temas eden birçok katı bir elektrik yükü kazanır. Kümeleşme şiddeti adsorplanan maddenin molekül yapısına ve adsorban yüzeyindeki yoğunlaşma derecesine bağlı olup tek veya çift tabakalı adsorpsiyon modelleri oluşturabilmektedir.

Kimyasal Adsorpsiyon

Adsorplanan moleküller ile adsorbanın yüzeyi arasında meydana gelen kimyasal tepkimeyle adsorbat katı adsorbanın yüzeyine kimyasal bağlar ile tutunur ve bu olaya kimyasal adsorpsiyon (kemisorpsiyon) denir.
Kimyasal adsorpsiyonda iyonik ya da kovalent bağlar söz konusu olduğundan kimyasal olarak adsorplanmış moleküllerin yüzey üzerinde serbest hareketinden söz edilemez. Bu işlemde adsorbent yüzeyinde adsorplanan moleküller tarafından tekli bir tabaka oluşmaktadır. Adsorbent yüzeyinin tek tabaka halinde kaplanmasıyla adsorbentin kapasitesi dolmaktadır.

Kimyasal adsorpsiyon, kimyasal tepkimelerle gerçekleşir. Bu durum adsorbent ve adsorbat moleküllerinin kimyasal yapılarını değiştirdiği için tersinmez bir işlemdir. Bundan dolayı kullanılan adsorbentin ya da adsorbatın geri kazanımı söz konusu değildir.

Kimyasal adsorpsiyon hızı fiziksel adsorpsiyona göre daha düşüktür ve adsorpsiyon hızı reaksiyona ait belirli bir aktivasyon enerjisi ile karakterize edilir. Kimyasal adsorpsiyon enerjisi fiziksel adsorpsiyon enerjisinden daha yüksektir ve kemisorpsiyon için ΔH değeri 10 – 200 kcal/mol arasındadır. Bu yüzden kimyasal adsorpsiyon yüksek sıcaklıklarda gerçekleşir.

Adsorpsiyona Etki Eden Faktörler

• Adsorbent Özellikleri: Adsorpsiyon işlemi adsorbentin yüzeyinde gerçekleşir, bu nedenle yüzey özellikleri
  adsorpsiyon işlemini ciddi biçimde etkiler.
• Adsorbat Özellikleri: Adsorpsiyon etkinliğini belirleyen bir diğer faktör adsorplanacak maddenin (adsorbatın)
  özellikleridir. Adsorpsiyon işlemi yapının molekül özellikleri, hidrofilikliği, konsantrasyonu ve
  iyonlaşma mekanizması ile doğrudan ilişkilidir.
• Ortam Özellikleri: Adsorpsiyonun gerçekleşeceği ortamın özellikle sıcaklık ve pH’ı bunların yanında
  ortamdaki iyonların etkisi adsorpsiyon etkinliğini değiştirebilmektedir.
• Adsorbent-Adsorbat Etkileşimleri: Adsorpsiyondaki farklılıkların genellikle adsorbent-adsorbat arasındaki etkileşimlerden kaynaklandığı söylenebilir. Adsorbent-adsorbat arasında en sık gözlenen etkileşimler hidrofobik ve elektrostatik etkileşimler, hidrojen bağları ve yüzeydeki fonksiyonel grupların etkileşimleridir.

Arboretumlar; eğitim, sergileme ve koruma amacıyla bir alan içerisinde bir araya getirilmiş yaşları ve orjinleri belli ve düzgün bir biçimde etiketlenmiş bitki taksonlarının uygun görülen alanlar üzerine yerleştirilip sergilenen doğal bitki bahçeleridir. Daha kısa bir tanımla Arboretum; bilgiyle, azimle ve emekle yoğrulup oluşturulmuş canlı bitki müzeleridir.

Arboretumlar, maliyetli ve uzun zamanlı seyahatlere ihtiyaç duymaksızın bulundukları alan içinde bilimsel incelemelerde bulunabilmek, o alanın halkına odunsu bitkiler içinden istediklerini seçme olanağı sağlamak, farklı türleri, varyeteleri ve formları tanıtabilmek, doğal, kültürel ve en önemlisi gen kaynağı olarak kullanılabilecek bitkilerin korunmasına olanak vermek, topluma ağaç sevgisini kazandırabilmek, hangi türlerin ve formların o alanda yetişebileceğini tespit etmek, doğal olarak o alanda bulunmayan bitki türlerini buraya getirerek bölgenin görselliğini arttırmak, halka rekreasyonel alan oluşturmak, yaşları belli, doğru ve dikkatli odunsu taksonlarının (tür, varyete, kültür varyetesi, form vb.) koruma ve güvenlik altına alınmış geniş arazi parçaları üzerinde bir araya getirilerek oluşturulmuş özel bahçelerdir.

‘’Canlı Ağaç Müzeleri’’ olarak tanımlanan Arboretumlar gelişmiş Batı ülkelerinde yüzlerce yıldan beri bilime ve eğitime katkılar sağlamaktadır. Betonlaşmış büyük kentlerin bunaltıcı havasından uzaklaşmak isteyen insanlar, kuş seslerini dinlemek, yeşili doya doya hissetmek, ağaçları, çalıları, çiçekleri ve otları görmek, dünyanın her köşesinden getirilmiş bitkileri bir arada görmek, onları tanımak ve öğrenmek, sakin bir ortamda oturup doğayı seyretmek, özetle daha mutlu bir gün geçirmek amacıyla Arboretumlara gelirler. Özellikle hafta sonu ve uzun süreli tatil günlerinde Arboretumlar dinlenme, rahatlama ve bilimsel öğrenme ihtiyaçlarına cevap veren önemli yerler olarak görülmektedir. Bu gereksinmeyi gören birçok ülkede, Belediyeler, Üniversiteler, diğer kamu kuruluşları, birçok sivil toplum örgütleri ve hatta özel kişiler, özellikle büyük kentlerin çevresinde olmak üzere Arboretumlar tesis etmişlerdir.

Kent peyzajının önemli bir yeşil alan parçası olan arboretumlar estetik ve fonksiyonel özelliklere sahip alanlardır. Diğer yandan, estetik bir kent parkı için tek başına yeterli olabilecek iken arboretumlar için tek başına yeterli olmaz. Estetik özelliğin yanısıra arboretumlarda araştırma, eğitim gibi diğer işlevlerde ön planda tutulur.

2. Türkiye’deki Arboretum Örnekleri

2.1. Atatürk Arboretumu (İstanbul)

1949 yılında Prof. Dr. Hayrettin Kayacık’ın sunduğu teklif üzerine Orman Genel Müdürlüğü ve İ. Ü. Orman Fakültesi arasında gerçekleştirdiği bir protokol sonucunda Atatürk Arboretum’u kurulmuştur.

İdari anlamda Orman Genel Müdürlüğü Bahçeköy Orman İşletme Müdürlüğü Atatürk Arboretumu Orman İşletme Şefliği’ne; bilimsel anlamda ise İ.Ü. Orman Fakültesi’ne bağlı olan Arboretum İstanbul’a 20 km mesafede iken doğu sınırı İstanbul Boğazından 5 km mesafeyi Kuzey sınırı Karadeniz’den 8 km mesafeyi kapsamaktadır. Atatürk Arboretum’un kapladığı alan 345 hektarlıktır ve bu alan içinde 1916 yılında Neşet Hoca tarafından kurulan Türkiye’nin ilk fidanlığı yer almaktadır. Alanın denizden yüksekliği 80-120 metre civarindadır. Atatürk en belirgin özelliği floristik zenginlik açısından dünyaca tanınmış birinci Orta Avrupa, ikinci Akdeniz ve Güney Avrupa ve üçüncü Karadeniz ve kısmen Kafkas olan üç farklı floraya ait yaklaşık 450 türü içerisinde muhafaza eden Belgrad Ormanı üzerine kurulmuş olmasıdır. Bu durum alanda bulunan çoğu taksonuda Arboretum’un kendi bünyesine almasına destek olmuştur. Ayrıca Atatürk Arboretum fidan ve tohum temini açısından botanik bahçeleri ve diğer arboretumlarla bağlantı halindedir.

Atatürk Arboretumu içerisinde yer alan tür sayılarına ek olarak egzotik ve Türkiye’nin doğal türlerini kapsayan bitkilerinde bir araya gelmesi ile günümüzde yaklaşık olarak 1500 türe ev sahipliği yapmaktadır (Şekil 2.23.) Arboretum Meşe (Quercus) ve Akçaağaç (Acer) koleksiyonları açısından oldukça zengindir. Bunun yanında Türkiye’nin soğanlı bitkilerinin tohumla üretilmesi projesi kapsamında bulunan bir çok soğanlı türleri de görmek ve incelemek mümkündür.

Atatürk arboretumu eğitim ve rekreasyonel amaçlı hizmet vermektedir. Esas amacı öncelikle İ.Ü. Orman fakültesi öğrenci ve öğretim görevlilerinin daha sonra diğer üniversite birimlerinin ve araştırmacılarının eğitim çalışmalarına destek vermektir. Bununla birlikte uzun ve masraflı seyahatlere ihtiyaç duymadan kent halkına süsleme değeri yüksek olan yerli ve yabancı odunsu bitkileri bir arada görmesine olanak sağlaması yanında halkın dinlenmesine olanak sağlar. Diğer yandan başta İstanbul olmak üzere tüm şehirlerdeki kamu ve fidanlıklara tohum, fidan ve çelik materyali sağlar.

2.2. Karaca Arboretumu (Yalova)

Arboretum Hayrettin Karaca tarafından 1980 yılında Yalova Samanlıköy’de bulunan özel mülkü üzerinde kurulmuştur. Arboretum 135 hektarlık alanda 55 hektarlık bir kısmı kapsayacak bir biçimde planlanmıştır. Arboretum Marmara denizine 3 km güney istikametinde olup yıllık ortalama yağış miktarı 725mm dir ve denizden yüksekliği 25 m dir. Karaca Arboretumu büyük bir bitki çeşitliliğine sahiptir. Arboretumda 7 000 adet odunsu bitkilerin yanısıra 4000 adet yumrulu, soğanlı ve rizomlu otsu bitkilerde yer almaktadır. Yalnızca bitki sergileme amaçlı değil aynı zamanda bitki üretim, yetiştirme ve satış birimlerine de olanak sağlamaktadır.

Karaca Arboretum faaliyetlerini 3 ana hedefte yoğunlaştırmaktadır. Bunlardan birincisi, Türkiye’de bulunan odunsu bitki türlerinin toplanması üzerine çalışmalar yapmaktır. İkinci hedef bütün Dünya’da bulunan akçaağaçlarının (Acer sp.) toplanıp derlemesinin yapılmasıdır. Karaca Arboretumunda çok sayıda tür, alttür ve kültür formu bulunmakla birlikte geniş bir akçaağaç koleksiyonu mevcuttur. Üçüncü hedef ise bütün Dünya koniferlerinin koleksiyonunu barındıran bir koniferyuma sahip olmaktır. Bu üç ana hedef haricinde Arboretum bitki koleksiyonu, manolya (Magnolia), süs kirazı ( Prunus), huşağacı (Betula) ve süs elmalarına (Malus) öncelikli olarak tüm süs ağaçlarıyla genişletilmesi hedeflenmiştir.

2.3. Çukurova Süleyman Demirel Arboretumu (Adana)

Çukurova Süleyman Demirel Arboretumu kurulma çalışmaları 1997 yılında Adana Soroptimist Kulübü’nün Valiliğe başvuru yapması üzerine başlamıştır. Arboretum kurulacak slanın, analizi ve planlama projesi hazırlanıp idari mekanizmalar kurularak aktif bir gelişimle üç sene içerisinde çalışmalar tamamlanmıştır. Adana Valiliği, Adana Orman Bölge Müdürlüğü, Adana Soroptimist Kulübü ve Çukurova Üniversitesinin bir araya gelerek Çukurova Süleyman Demirel Arboretumunun kurulmasına ve günden güne gelişmesine destek olmuşlardır. Arboretum, 1074 hektarlık bir alanı kapsamaktadır.

Bu alanın en dikkat çekici noktasını 259,5 hektarlık bir alanda bulunan ağaç toplulukları oluşturmaktadır. Çukurova Arboretumu’nda yerli ve yabancı bitkilerden toplam 250 tür ağaç mevcuttur. Bunun yanısıra arboretuma bir çok yerden destek sağlanmaktadır. Öncelikli olarak İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi’nden bilimsel destek almaktadır. Ayrıca Çukurova Arboretum sahasında bulunan idari binanın yapımını Orman Bölge Müdürlüğü üstlenmiştir. Arboretuma özel açılan bir hesap numarasından yöre halkı da maddi olarak büyük fayda sağlamaktadır.

3. Dünya’dan Arboretum Örnekleri

3.1. Arnold Arboretumu (A.B.D.)

Arboretum, 1872’de kurulmuştur. Arnold Arboretumu, Boston Jamaika Ovası bölümünde yaklaşık 82 hektarlık bir alanı kaplar. Harvard Üniversitesi’nin merkezi yönetimi içinde müttefik bir kurum olarak yönetilir. Kasım 2019 itibariyle, arboretum içerisinde özellikle Fagus, Lonicera, Magnolia, Malus, Quercus , Rhododendron ve Syringa taksonlarına ait odunsu örneklerin yer aldığı 3846 botanik ve hortikültürel takson ile birlikte toplam 17.155 takson yer almaktadır. Arnold arboretumu araştırma, eğitim ve sergileme amacına hizmet eder. Arboretumda verilen eğitimler yetişkin eğitimi, okullar için programlar, özel programlar ve yayınlar şeklinde gerçekleştirilmektedir.

3.2. National Arboretum (A.B.D.)

National Arboretum; 2 ha ‘lık bir alanı kapsayan yalnızca koniferlerden meydana gelen “Gotelli” koleksiyonu projesinin , Hamilton Dağı’nın eteklerinde yetişen 70.000 çeşitteki orman gülü üretim projesinin, bilimsel çalışmalarla gerçekleştirilen farklı odunsu bitki türlerinin tohumdan üretiminin, 10-250 yıllık odunsulara bonzai uygulamalarının ve fosil ağaç olarak adlandırılan 25 -40 milyon yıl öncesine ait Yangtze River Bölgesinde tespit edilen ağaç türü üretiminin gerçekleştiği yerdir.

3.3. Morton Arboretumu (A.B.D.)

Arboretum‘da rekreasyon alanı olarak, göller, yürüyüş parkurları, sürüş ve bisiklet için karayolları, 1,61 hektar etkileşimli çocuk bahçesi, ve 0.40 hektar bir labirent vardır. Ayrıca 200.000’den fazla kurutulmuş bitki örneğine sahip bir herbaryum bulunmaktadır.

3.4. Morris Arboretum (A.B.D.)

Toplam 37 hektarlık bir alana sahip olan Morris Arboretumu hem eğitim hem de araştırma merkezi olarak hizmet veren bir arboretumdur. Morris Arboretum’un doğal alanları arasında sulak alanlar, çayırlar ve Wissahickon Deresi boyunca yer alan ormanlık alanlar bulunmaktadır.

3.5. Westonbirt Arboretumu (İngiltere)

Günümüzde Westonbirt Arboretumu 200 hektarlık bir ağaçlık alanı kapsamakta olup yıllık ortalama yağış miktarı 900 mm civarındadır. Arboretum’da 4 000 adet sergileme amaçlı kullanılmak üzere toplam 18 000 adet bitki türü bulunmaktadır. Arboretum içerisinde ağaç ve çalıların bir arada kullanımı ile kontrast ve manzara etkisi yaratılmıştır. Bitkiler Amerika, Japonya, Çin, Hindistan, Avustralya ve Avrupa’daki birçok ülkeden getirilmiş olup özenle yetiştirilerek bakımları yapılmaktadır.

3.6. Kirchberg Arboretumu (Luxemburg)

Arboretumun koleksiyonunda 650 türün yer almakta olup gelecek yıllarda 382 takson, 109 cins ve 53 familyanın sergilenmesine dair çalışmalar sürdürülmektedir. Arboretum’da Avrupa ve yakın bölgede doğal olarak yetişen ağaç ve çalılar ve bu bitkilerin yabani olan akrabalarının yer almakta olup özellikle Rosaceae familyasına ait ağaçların birleşimi ile meydana gelmiş dikkat çekici bir bitki kompozisyonu bulunmaktadır. Koleksiyonda Fagus spp., Juniperus spp., Quercus spp., Brooms spp., Salix spp., Rosa spp. çok geniş yere sahip cinslerdir. Alanda gürültüyü önleyici 12000 bitki türü mevcuttur.

3.7. Mustila Arboretum (Finlandiya)

4. Arboretumların İşlevleri

Kuruluş amaçlarına göre sahip oldukları işlevler yönlendirilir. Arboretumlar için bu işlevler;

1. Eğitim ve araştırma işlevleri,
2. Rekreasyonel işlevler
3. Ekolojik işlevler

olmak üzere üç ana başlık altında değerlendirilebilir.

4.1. Arboretumların Eğitim ve Araştırma İşlevleri

Arboretumlar yalnızca estetik özellik taşımaz aynı zamanda eğitim ve araştırma çalışmalarına imkan sağlar.  Arboretumların eğitim ve araştırma işlevlerini yerine getirebilmesi için kütüphane, sera ve herbaryum gibi birimlere ihtiyaç vardır.

Arboretumların araştırma ve eğitim açısından işlevleri aşağıdaki gibi özetlenebilir;

• Bulunduğumuz bölge içinde bilimsel incelemelere imkan sunmak,
• Halkın odunsu bitkileri tanımasına ve bu bitkilerin seçilerek yetiştirilebilmesine fırsat sağlamak,
• Bir bölgeye çok sayıda farklı bitki türü ithal edilmesine olanak sağlamak,
• Varyete ve türlerin hangi koşullarda gelişim gösterdiğini incelemek ve bölgedeki o varyetenin dayanıklı olup olmadığını tespit etmek,
• Bölgede bulunmayan farklı bitkileri bir araya getirerek estetik ve ekonomik bütünlüğü sağlamak ve verimliliği arttırmak,
• Fidanlıkların üretim materyali açısından gerekli ihtiyaçlarını karşılamak,
• Bölge halkının ağaçlara karşı duyduğu ilgiyi ve sevgiyi arttırmak,
• Bitki bilimi veya ziraat üzerine eğitim alan öğrencilere, araştırmacılara ve ilgililere eğitim-öğretim için kaynak ortamı sunmak,
• Bitki bilimi konularında amatör çalışmalar yapanlar için kurslar ve çalışma alanları imkanı sunarak profesyonel uygulamalar yapabilmelerine olanak sağlamak,
• Flora-fauna koruma programları üzerine çalışmalar yapmak ve insanlara bu programlar hakkında bilgi sunmak,
• Hortikültürel araştırmalarla süs bitkilerinin geliştirilmesini sağlamak ve sonucunda elde edilen materyallerin Peyzaj Mimarlığı disiplininde kullanımına olanak vermek,
• Uzun ve pahalı seyahatlere gerek kalmadan, aynı yönde bilimsel incelemeler ve çalışmalara imkân sağlamak.
• Arboretumlar, bilimsel tanımlamaların yanı sıra, bitkilerin estetik yönlerini (ölçü, form, doku, çizgi ve renk özellikleri) doğal güzelliği ve zenginliğini ziyaretçilere tanıtma işlevini de üstlenmek.

4.2. Arboretumların Rekreasyonel işlevleri

Kent yaşamında geniş yeşil alanlar oluşumuna destek veren ve bunun yanında doğa koruma çalışmalarına imkan sunan arboretumlar rekreasyonel ve görsellik açısından büyük önem taşımaktadır. (Rekreasyon Nedir?) Bilimsel araştırmaların haricinde arboretumlar bitkilerin genel yapılarını, estetik yanlarını ve tür zenginliğini ziyaretçilere tanıtma işlevine de sahiptir. Resim, heykeltıraş gibi birçok sanat eserlerinde de sanatçılar doğal peyzajdan etkilenmekte ve ilham almaktadır. Bunun yanı sıra arboretumların insan zihnini rahatlatıcı özelliği de bulunmaktadır. Bunu bitkiler arasında etkili bir düzenleme yapılması sonucu estetik açıdan olumlu görünümler elde ederek sağlamaktadır.

Arboretumlar, yürüyüş yolları, seyir terasları, kafeterya ve restoranları, çocuk bahçeleri ve bitki koleksiyonlarını bir araya getirerek rekreasyonel amaca çok yönlü hizmet vermektedir. Diğer yandan arboretumlar, insanlara toplu yaşam kurallarını aşılayan ve onlara sosyalleşmeleri için iyi bir çevre, kaliteli bir yaşam ortamı sunan alanlar olarak da katkıda bulunurlar.

4.3. Arboretumların Ekolojik İşlevleri

Arboretumlar, ekolojik ve özellikle mikroklimatik yönden bulundukları çevreye olumlu etkiler sağlar. Özellikle, kentlerde yer alan arboretumlar, kent iklimi ve kent sağlığı açısından önemli katkılar sunar. Ormanların çevre, iklim ve diğer birçok açıdan sağladıkları yararlar arboretumlar tarafından da sağlanır. Arboretumların kent iklimi ve sağlığı açısından sağladığı katkılar aşağıdaki gibi özetlenebilir:

• Kentin fiziksel dengesini sağlarlar. Kentlerde iskân, ticaret, sanayi gibi farklı kullanım alanları arasında karşılıklı olumsuz etkileri, uyumsuzlukları gidererek tampon sahalar oluştururlar,
• Kentlerin akciğer depolarıdır, oksijen üretip temiz hava yaratırlar,
• Kent iklimini etkileyerek kente mikroklimatik özellikler sağlarlar.

Kaynaklar: 
Senem KÖLÜK-BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ ARBORETUMU (ULUARBOR) OLUŞTURULMASI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA
National Arboretum -Koniferler. https://www.usna.usda.gov/ 
SİBEL OLKAY ŞENGÜN-ARBORETUMLARIN KURULUŞ NEDENLERİNİN PLANLAMA İLKELERİNİN VE İŞLEVLERİNİN ÖRNEKLER ÜZERİNDE İRDELENMESİ
Morris Arboretum. http://www.morrisarboretum.org/
Negin KAMALI-ATATÜRK ARBORETUMU KOLEKSİYONUNDA BULUNAN ODUNSU TAKSONLARIN KABUK MORFOLOJİSİ VE TERMİNOLOJİSİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR

Büyük Larousse Ansiklopedisi’nde cumba, “ Üç tarafından sokağı gören pencereli çıkma” olarak tanımlanmış, içe dönük yaşam biçiminin egemen olduğu Türk evlerinde cumba gibi çıkmalar vasıtasıyla dış mekânla bağlantı sağlandığı ve cumbaların genelde evin ön cephesinin ortasında bulunan üç yöne açık çıkmalar olduğu belirtilmiştir.

Cumba: Bir binanın üst katlarından dışa taşan kısımdır. Şahnişin, cihannuma, makat, gurfe, rızalit gibi adlar alır.

Cumbalar Anadolu’da geleneksel konut mimarisini oluşturan önemli öğelerdendir. Bu cumbalar sokağı izlemeye olanak verir. Konut ile kentin arayüzü olarak yapılırlar. Cumba’nın yan kanatları üzerinde yapılan pencerenin “kim geldi penceresi” olarak adlandırılmasının sebebi ise bu pencerenin konuta giriş kapısına bakması ve kapı çalındığında bu pencereden bakılarak kimin geldiğinin görülmesidir.

Kapıdaki kişiye bakılması, gidenin yolcu edilmesi, sokakta oynayan ya da okula gönderilen çocuğun izlenmesi gibi birçok konuda işlevsel olan bu mekanlar ayrıca sokakta neler olup bittiğini izlendiği bir çeşit zaman geçirme alanı olarak da kullanılmaktadır.

Cephelere hareket katan cumbalarda genellikle çakma ve oyma tekniğiyle süslemeler göze çarpmaktadır. Cumba, ev halkının dış dünyaya açılan bir başka kapısıdır.

Kompozit malzemeler başta havacılık, inşaat, enerji, ulaştırma, deniz araçları ve spor ürünleri olmak üzere oldukça geniş bir kullanım alanına sahiptir.

Malzemeler genel anlamda polimer, metal ve seramik olarak üç ana temelde gruplandırılırlar. Bu farklı malzemelerin mekanik ve fiziksel özelliklerinden kaynaklanan farklı üstünlükleri bulunmaktadır. Polimerler, metal ya da seramik malzemelerin tamamının ya da birkaçının üstün özelliklerinin aynı anda tek bir malzemede toplanması amacıyla yapılan birleştirme çalışmaları sonucu ortaya çıkan yeni malzemeye kompozit molarak isimlendirilmektedir.

Malzemelerin mekanik ve fiziksel özellikleri; rijitlik, sağlamlık, korozyon dayanımı, tokluk, sertlik, uv dayanımı, ısı iletim kabiliyeti, elektrik iletkenlik kabiliyeti, yorulma, düşük yoğunluk, ısı dayanımı şeklinde sıralanabilir. Bu özelliklerin çoğunun en iyi şartlarının aynı malzemede bulunabilmesi mümkün olmamaktadır. Arzu edilen teknik özelliklere sahip iki ya da daha fazla farklı malzeme yapısının teknolojik karışım, birleşim yöntemleriyle bir araya getirilerek; teknik özelliği beklenen yönde geliştirilmiş yeni bir malzeme oluşturulması kompozit malzeme üretiminin temel hedefidir.

Kompozit Malzemeler Nelerdir?

Bir malzemenin kompozit malzeme olarak adlandırılabilmesi için malzemenin şu özelliklere sahip olması gerekir;

1. İçyapısındaki bileşenlerin ve kimyasal özelliklerin farklı olduğu en az iki farklı malzemenin birleşimi ile oluşmalıdırlar.
2. Bu kompozit malzemelerin üç boyutlu bir şekilde birleşmeleri gerekmektedir.
3. Kompozit oluşturulurken meydana gelen bileşenlerin kompozit özelliğini kazandıktan sonra farklı özellikte bileşikler sağladığını gösterebilmelidir

Kompozit malzemelerin ortaya çıkarılmasında malzeme özelliklerinde;

• Hafifleştirme çalışmaları,
• Gerilme dayanımları,
• Korozyon dayanımı,
• Termal özelliklerin iyileştirilmesi,
• Elektrik iletkenliği,
• Akustik özellikler,
• Estetik kaygı,
• Maliyet

gibi iyileştirmeler hedeflenmektedir.

Kompozit malzemeler 2 ayrı bileşenden ortaya çıkmaktadır. Bunlar matris ve matris içinde dağılmış olarak bulunan fiber takviye elemanlarıdır. Matris, gevrek ve kırılgan olan takviye elemanlarını çevresel ve dış etkilere karşı korur ve kompozit malzemenin kopmasını önler, takviye malzemesi ise kompozit malzemenin yük taşıma ve mukavemetini artırır.

Kompozit malzemenin birleştiricisi olan matris malzemeler aşağıdaki görevleri yerine getirmektedir;

• Fiberlerin bağımsız olarak kompozit yapı içerisinde hareketini engeller ve fiber yapıları bir arada tutar.
• Kompozit yapıya gelen yükleri fiber takviye elemanlarına aktarmakla görevlidir.
• Kompozit malzemenin formunu oluşturur,
• Matris faz, fiberleri sararak çevresel etkilerden korur.

Kompozit Malzemelerin Kullanım Alanları

Kompozit malzemelerin kullanım alanları kısaca şu şekilde sıralanabilir;

• Hafiflik ile beraber üstün mekanik özellikleriyle havacılık sektöründe
• Yüksek dayanıklılık ve hafiflik ile hareket kolaylığının sağalabildiği spor malzemelerinde
• İnşaat sektörü (Çit, Yürüme Yolları, Bina Balkon Korkuluğu, Taşıyıcı Konstrüksiyon vb. )
• Yelkenli ve bot gövdelerinde
• Müzik aletleri (Çello, keman vb.)
• Otomotiv sektöründe
• Sağlık sektöründe (Protez, diş)

Kompozit Malzemelerin Sınıflandırılması

Kompozit malzemelerin oluşturulmasında sonsuz sayıda malzeme kombinasyonu oluşturulabilir. Bu da kompozit malzemelerin sınıflandırılmasında kesin bir sınır çizilmesini mümkün kılmamakla birlikte, kompozit malzemeleri, yapılarındaki malzemeler ve yapılarındaki bileşenlerin şekline göre farklı biçimde sınıflandırılabilir.

• Matris Yapılarına Göre Kompozitler
  • a) Metal Matrisli Kompozitler
  • b) Seramik Matrisli Kompozitler
  • c) Polimer Matrisli Kompozitler
    • 1. Termoplastik Malzemeler
    • 2. Termoset Malzemeler
      • Epoksiler
      • Polyesterler
      • Fenolikler
      • Silikonlar
      • Poliamidler
      • Poliüretanlar
      • Siyanet esterler
    • 3. Elastomer Malzemeler
  • d) Karbon-Karbon Kompozitler
  • e) Nano Kompozitler
• Takviye Elemanlarına Göre Kompozitler
  • a) Elyaf Takviyeli Kompozitler
  • b) Parçacık Takviyeli Kompozitler
  • c) Tabakalı Kompozitler
  • d) Karma (hibrid) Kompozitler
  • e) Levhasal Kompozitler

Kompozitler heterojen yapılarından dolayı malzemenin her tarafında aynı özellik görülmez. Ayrıca anizotropik davranışa sahip olduklarından fiziksel özellikleri kompozit içindeki bileşenlerin farklı yönlenmesine göre değişir.

Matris Malzemesine Göre Kompozitler

Polimer Matrisli Kompozitler: Polimer matrisli kompozitler endüstride ucuz ve diğer kompozitlere göre ele edilmesi kolay olduğu için yaygın olarak kullanılır. Matris malzemesi olarak termosetler ve termoplastikler kullanılır. Böylece kolay şekillendirildikleri gibi aynı zamanda oldukça hafiftirler. Takviye elemanı olarak karbon, cam, aramid, Al2O3, SiC, B4C kullanılır. Polimer matrisli kompozitler uzay ve savunma sanayisinde tercih edilir. Güçlendirme amaçlı kullanılan bu kompozitler genellikle cam ve karbon ile takviye edilerek kullanılır.

Metal Matrisli Kompozitler: Metal matrisli kompozit malzemeler, yüksek süneklik ve tokluk özellikleri sahip metaller ile elastik modülü ve mukavemeti yüksek olan seramik malzemelerin bir araya getirilmesiyle oluşur. Matris malzemesi olarak hafif oldukları için Al, Ti, Fe, Ni ve Mg alaşımları tercih edilir. Takviye elemanı olarak Al2O3, SiC, TiC, B4C kullanılır. Metal matrisli kompozit malzemelerin gelişme süreci son yıllar içerisinde malzeme mühendisliği alanındaki büyük ilerlemeler görülmüştür. Metal matrisli kompozit malzemeler üzerine gerçekleştirilen ilk çalışmalar sürekli fiber takviyeli kompozitler temel alınarak yapılmıştır. Bu alandaki çalışmalar sürecinde sürekli fiber takviyeli kompozit malzemelerin üretim aşamalarının karmaşık ve maliyetlerinin yüksek olmasından dolayı bu tür kompozitlerin imalatı zorlaşmış ve istenen yüksek performansa ulaşılması istenen düzeyde olamamıştır. Sürekli fiberlerin bu tip problemlerinin olmaması süreksiz takviyeli kompozitlerin geliştirilmesine, özellikle alümina (Al2O3) kısa fiber ve SiC whisker takviyeli kompozitlerin geliştirilmesine yol açmıştır (Aydın, 2019)

Seramik Matrisli Kompozitler: Seramik matrisli kompozitler yüksek sıcaklıkta çalışması istenen yerlerde kullanılır. Sert ve kırılgan yapıya sahiptir. Kopma uzaması ve tokluğunun düşük olmasına rağmen yüksek elastik modül ve yüksek çalışma sıcaklığı özelliğine sahiptir. Seramik fiberler sayesinde ani kırılma dayanımı artırılmıştır. Matris malzemesi olarak Al2O3, SiC, B4C kullanılırken takviye elemanı olarak Al2O3, SiC gibi seramik malzemeler kullanılır.

Takviye Malzemesine Göre Kompozitler

Parçacık Takviyeli Kompozitler: Matris malzemesine küçük parçaların eklenerek matrisin deformasyonlara karşı dirençli olmasını sağlayan kompozitlerdir. Parçacık takviyeli kompozitlerin mekanik özelliklerinin iyileşmesi matris ile parçacık ara yüzeyindeki bağın kuvvetli olmasına bağlıdır. Kompozit malzemelerin üretim süreçlerindeki gelişmeler sonucunda, parçacık takviyeli kompozitlerin kullanımı gittikçe artmaktadır. Bu kompozitlerin düşük maliyete ve yüksek performansa sahip olması avantaj oluşturmaktadır. Parçacık olan takviye elemanları küresel, kübik, tek tip veya farklı tip geometrilere sahip parçacıklar matris yapı içerisinde rastgele dağılmış veya yönlendirilmiş halde bulunabilirler. Matris yapı içeresinde yönlendirilmiş halde bulunan parçacık takviye elemanı belirli yönde özel zorlamalara karşı dayanım sağlaması mümkündür.

Fiber Takviyeli Kompozitler: Fiber takviyeli kompozit malzemeler, sünek matris malzemesi ile mukavemeti ve elastiklik modülü yüksek olan fiberlerin birleştirilmesiyle elde edilirler. Fiber takviyeli kompozit malzemelerde yük taşıma kapasitesi oldukça yüksektir. Kompozit malzemeye uygulanan yükü matris fazı fiberlere transfer eder. Böylelikle yüksek mukavemete sahip olan fiber takviyesi uygulanan yükün büyük bölümünü taşıyabilmektedir. Matris yapı içerisine yerleştirilen fiberler, tek yönlü veya yönlendirilmiş halde bulunabilirler. Kompozitlerde uygulanacak yükün doğrultusuna bağlı olarak fiberler yerleştirilirler. Yönlendirilmiş fiberlerin yanı sıra örgü formunda olan fiberler de mevcuttur. Özellikle, yüksek mukavemet, rijitlik ve hafiflik gibi özelliklere sahip olan fiber takviyeli kompozit malzemeler uzay ve havacılık sektörlerinde kullanılan bir malzeme grubudur. Aşağıdaki şekilde farklı morfolojilere sahip kompozit malzemeler gösterilmiştir.

Tabakalı Kompozitler: Tabakalı kompozit malzemeler farklı türde ve farklı formlarda takviye içeren tabakalardan oluşur. Bu tabakaların özelliklerine bağlı olarak yüksek mekanik özelliklere sahip kompozitler üretmek mümkündür. Korozyon dayanımı yüksek, yüksek taşıma kapasitesine sahip olan tabakalı kompozitler askeri ekipman olarak kullanımı mümkündür. Tabakalı kompozitler iki boyutlu düzlemde yüksek dayanıma sahip olduklarından karmaşık formda malzeme üretmek mümkündür.

Hibrit Kompozitler: Hibrit yapılı malzemeler net olarak tanımlanmamış bir malzeme kategorisi içinde bulunmaktadır ancak genel itibariyle “belirli bir mühendislik amacıyla iki veya daha fazla takviye elemanıyla belirli bir düzenlenme miktarda bir yapı oluşturmasıyla” hibrit yapılı malzemeler meydana gelir (Martinsen vd. 2015). Hibrit malzemeler, tek bir takviye elemanıyla oluşturulan kompozitlere nazaran üstün mekanik özellikler göstermektedir. Bu takviye elemanı elyaf-elyaf karışımıyla imal edilse bile tabakalı ve sandviç panellerle imalatı da yapılmaktadır. Hibrit malzeme teknikleri genel olarak kompozit malzemeler, polimerler veya metal malzemeleri tek
bir çatı altında toplamaktadır. Böylece bu teknikler malzeme tiplerinin üstünlüklerini tek bir malzeme içinde toplama fırsatı sağlamaktadır. Metal alaşımlı malzemeler sayesinde yüksek sıcaklıkta dahi malzemelerin rijitliği ve yapısal dayanımı korunmakta, fiber takviyeli kompozitler ise işlevsellikle katmakta ve malzeme birleşimine aşınma ve özgül dayanımı sağlamaktadır

Matris Fazı Nedir?

Matris fazı (ilk faz) süreklidir ve esnektir, takviye elemanlarını aşınma, darbe, korozyon, çeşitli kimyasal ve fiziksel etkilere karşı korur, yapıya rijitlik, şekil vererek bir arada tutar, takviye elemanına yük ve kuvvet aktarımında köprü görevi görür. Matris takviye elemanlarını birbirlerinden izole ederek bir yönü ile bağımsız davranmalarını ve böylece çatlak ilerlemesi gibi hasarların yavaşlamasını ve durmasını sağlar. Seçilen matris malzemesinin özelliklerine bağlı olarak kompozit malzemenin süneklik, darbe direnci, basınç dayanımı gibi özellikleri değiştirilebilir.

Takviye Fazı Nedir?

Takviye fazı; (ikinci faz); genellikle matrise göre daha rijit ve dayanıklıdır. Takviye elemanının temel amacı matris yapıya destek, gelen yükün %70-90 oranında taşımak ve malzeme hacmini arttırmaktır. Matris içinde sürekli veya rastgele düzenlemelerde bulunabilen takviyenin yapı içerisindeki formu, cinsi, oranı, parça içindeki dağılımı ve yönü kompozitin mukavemetini önemli ölçüde etkilemektedir. Kompozit malzemeler kullanılan takviye elemanların şekilleriyle anılırlar.

Arayüz Nedir?

Arayüz, kompozit malzemedeki birincil ve ikincil fazlar arasındaki sınırdır.. Takviye ve matris fazlarının arayüzlerinde fiziksel, kimyasal ve mekanik etkileşimler vardır. Bu yüzden arayüz kimyasallara ve çevre etkisine dirençli olmalıdır. Kompozitin etkin biçimde çalışması için, fazların birleştiği arayüzde iyi bağlanması gerekir. Lifler, matrise uygulanan gerilmeyi arayüz boyunca aktarır ve güçlendirir. Arayüzdeki yapışma, gerilmenin ne kadar etkili transfer edileceğini belirler.

Arafaz Nedir?

Arafaz; (üçüncü bileşen) birincil ve ikincil fazlar arasına eklenen yapıştırıcı bir tabakaya benzer. Matris ve fiber arasında yük transferini sağlarken, yükün verimli şekilde iletilebilmesi için ara faz adezyonunun kuvvetli olması şarttır. Yük altında ara faz bölgesi matristen daha az dayanım gösterirse fiber ve matris ara yüz ayrılması ve delaminasyon hasarları oluşur. Genellikle kırılgan özellik göstermesine rağmen oluşan herhangi bir kuvveti çözülmeye ve kırılmaya uğramadan takviye fazına iletmektedir. Malzemenin elastisite modülünü etkileyen en önemli bölgedir. Ara faz, çekme, uzama, kesme, eğilme, darbe, yorulma, kırılma tokluğu ve hasar mekanizmaları gibi kompozitlerin mekanik özellikleri açısından önemlidir.

Kompozit Malzemelerin Karşılaştırılması

Kompozit Malzemelerin İmal Edilmesi

Kompozit malzemelerin üretim yöntemleri;

1. Plazma Püskürtme
2. Elle yatırma
3. Hızlı Katılaştırma
4. Yarı Katı Karıştırma
5. Toz Metallurjisi
6. Sıvı Metal Emdirmesi
7. Sıkıştırmalı veya Sıvı Dövme Döküm
8. Sıvı Metal Karıştırması
9. Elyaf Sarma
10. Reçine Enjeksiyon Kalıplama Tekniği (RTM)
11. Otoklav İşleme
12. Vakum İnfüzyon
13. Basınçlı ve Basınçsız İnfiltrasyon
14. Difizyon Bağlama ve Vakumda Presleme
15. Sıcak Presleme ve Sıcak İzostatik Presleme
16. Prepreg Kalıplama Tekniği

olarak sayılabilir.

Granülometre deneyi için ince agregalardan 1 kg ve iri agregalardan 3 kg numune yeterli olur. Agrega yığınının tepesinden ve eteğinden örnek alınmaz. Aksi takdirde ya çok ince ya da çok iri agrega olacaktır. Orta seviyeden bir boru ile alınır. Alınan numuneler daire şeklinde serilerek dört eşit dilime ayrılır, 1’i veya karşılıklı ikisi ile deney yapılır. Alınan örnek eleklerden [31.5, 16, 8, 4, 2, 1, 0.5, 0.25 mm] ve büyük elekten başlayarak elenir. Elek üzerinde kalan malzemeler birbirine elenerek toplanır. Aşağıda 3000 kg’lık örnek alınarak eleme analizi yapılmıştır.
WT= 3000 kg

NOT: Elek üstünde kalan malzemeler, bir kap üzerinde tartılır. Bu kabın ağırlığına dara ağırlığı denir. Bu ağırlık çıkarılarak deney yapılır. Örnekte bu ağırlıklar çıkarılmıştır.

Bu değerlerin daha iyi gösterimi için aksis eksenine elek çapları, ordinat eksenine elekten geçen malzeme (%)’leri çizilerek elde edilen grafiğe granülometri eğrisi adı verilir. Daha iyi gösterim için aksis ekseni logaritmik ölçekle çizilir. Aşağıdaki şekilde örnek numunenin granülometri eğrisi gösterilmiştir.

Granülometri Eğrisinin Özellikleri

• Granülometri eğrisi, artan bir eğridir, yatay çizgisi varsa, karşıt gelen elekler arasında tane yok demektir.
• Eğrinin % 100 çizgisine yakın olması ince olduğunu, % 0 çizgisine yakın olması iri olduğunu verir.
• İki elek arasında malzemenin ordinat farkı, bu iki elek arasında kalan malzemenin %’sini verir.

Beton üretiminde agrega ile çimentonun epitaksisinin güçlü olabilmesi için agrega numunelerinin ince bir su filmi ile kaplanması gerekir. Şayet kullanılan malzemenin ince agregası fazlaysa, tane boyutları küçüldükçe tanelerin toplam yüzeyi artar. Toplam yüzeyleri arttıkça bu yüzeyleri ıslatmak için gerekli su miktarı artar. Beton kütlesindeki bu fazla su nedeniyle oluşan boşluk niteliklerini etkiler, mukavemetini düşürür, geçirimliliği arttırır. Şu halde betonda kullanılacak agregaların karışım granülometrisi ince olmamalıdır. Benzer şekilde iri malzemenin fazla olması, araları dolduracak oranda yeterli malzemenin bulunmaması betonun yerleştirilmesini etkileyecek ve benzer sonuçlar verecektir. Şayet ekonomik beton üretmek amaç ise ve de betonun istenilen dayanım ve dayanıklılık şartını sağlaması geçerli olacaksa, bu konuda yapılan çalışmalar doğrultunda betonu oluşturan agregalarda karışım granülometrisi için ideal granülometri veya referans granülometri eğrilerinden faydalanılır.

İdeal granülometrinin amacı, minimum boşluklu, toplam yüzeyi minimum olan bir agrega karışımı elde etmektir.
Doğada bu granülometri hazır olarak bulunmaz. Problem doğal veya yapay agregaların, belirleyeceğimiz oranda karıştırılarak ideal granülometri eğrisine yakın granülometriye sahip olmalarını sağlamakla çözümlenir.

TS 706 ve TS 707 standardı kullanılarak agregaların maksimum tane çapına bağlı olarak referans granülometri eğrilerini vermiştir. Maksimum agrega çapı, 16 ve 31.5 mm için karışım eğrileri aşağıda verilmiştir.

Sorun, kullanılacak beton agregalarını bu referans granülometriye hangi oranda karıştırılarak uygun hale getirebilmesine çözüm bulmakla mümkündür. Kullanılacak beton kalitesi ve özelliklerine göre A – B – C olarak isimlendirilen referans eğrilerine uyma şartı başlangıçta belirlenir. (bkz:Beton Basınç Dayanımları ve Dayanımları Etkileyen Faktörler)

B 31.5 eğrisine uygun karışım granülometrisi, kum, kil, yukarıda örneği verilen KT2 malzemelerinden hazırlanmak istenirse, mutlak hacimce kullanılan oranlar.

Kum : x

KT1 : y

KT2 : z

x+y+z= 1 denklemine eşit olmak zorundadır. Beton teknolojisinde, en ince taneli bileşen kumu, minimum değerde tutmak iyi sonuç verebilir. Agrega toplam yüzeyini azaltmak için tavsiye edilen x= 0.35 ~ 0.55. bunun bir diğer amacı, ıslatma suyu gereksinimini düşürmektir. Böylece diğer iri agregalarda deneme yanılma yöntemi mümkün olabilir. Deneme yanılma işlemini kolaylaştırmak için incelik modülü tanımlanır.

İncelik Modülü: granülometri eğrisini tek bir sayı ile ifadeler. % 100 doğrusu ile granülometri eğrisi altında kalan alanla orantılıdır. Bu alan ne kadar küçükse granülometri eğrisi % 100 doğrusuna yakındır ve agrega ince tanelidir. % 0 doğrusuna yakın olması iri taneli olduğunu verir.

KT2’nin İncelik Modülü

Kkt2=((100-0)+(100-0)+(100-0)+(100-0)+(100-0)+(100-17)+(100-92)+(100-100))/100

Kkt2=(500+83+8+0)/100 =5,91

Referans incelik modülü (KR) ile bu eğriye uymasını istediğimiz agregaların incelik modülü arasında,

x.Kx+y.Ky+z.Kz=Kr yazılır.

Kx, x agregasının incelik modülü
Ky, y agregasının incelik modülü
Kz, z agregasının incelik modülü
KR, karışım agregasının referans alındığı ideal granülometri eğrisinin incelik modülü;

Özetle esas alınan değerlendirmede

Karışım oranları:
x+y+z= 1.0
Mutlak hacim olarak

Pk = x.Px + y.Py + z.Pz

İncelik modülü olarak Karışım granülometri eğrisi

x.Kx + y.Ky + z.Kz = Kr

Bu halde 3 bilinmeyenli iki denklemin çözüm sonsuzdur. x değeri kum olarak bilinir. Kum değeri 0.35 – 0.55 arasında değer alabilir. Çözüm bu halde mümkündür.

Örnek 1:

Granülometri eğrisi aşağıda verilen kum ve çakıl hangi oranlarda karışmalı ki karışım granülometri eğrisi A 31.5 – B 31.5 eğrisi arasında olsun. Karışımdaki granülometri eğrisini çizin.

Örnek 2:

Aşağıda granülometrik bileşimi verilen agregalar kullanılarak beton üretilecektir. TS 706’da verilen A 16 – B 16 eğrileri arasında kalacak şekilde agrega karışım oranlarını hesaplayınız. Granülometri eğrisini çizerek uygun bölgede kaldığını gösteriniz.

Agrega Deneyleri ile ilgili yazımızı da buradan inceleyebilirsiniz.