Ülkemizde gelişmiş ülkelerde olduğu gibi karayolu üstyapısı esnek kaplama olarak tasarlanmakta ve uygulanmaktadır. Esnek kaplamalar, daha düşük trafik yoğunluğuna sahip yollar için sathi kaplama, ancak daha yüksek trafiğe sahip yollar için bitümlü sıcak karışım (BSK) kaplama olarak inşa edilmektedir. Bitüm ve agrega karışımından meydana gelen bitümlü sıcak karışım kaplamalar genellikle binder ve aşınma tabakasından oluşmaktadır. Kaplama tabakasının genel olarak düzgün bir yuvarlanma yüzeyi oluşturmak ve üzerine gelen yükleri alt tabakalara iletmek gibi görevleri mevcuttur. Bitümlü sıcak karışım kaplamalar yüksek standartlı yol üstyapısı olarak tasarlanmakta ve genel olarak standart dingil yükü sayısı 3×106 ’dan yüksek olan yollar için uygulanmaktadır

Bitümlü sıcak karışımlar, içerisinde bitüm, agrega ve havanın bulunduğu üç fazlı bir oluşumdan meydana gelmektedir. Bu oluşumda agrega katı fazı, bitüm sıvı fazı ve boşluklar gaz fazı temsil eder. Bu oluşumun içerisindeki bitüm, viskoelastik ve termoplastik bir yapı malzemedir. Viskoelastik yapı malzemelerinde gerilme-şekil değiştirme arasındaki ilişkisi zamana bağlı olarak değişmektedir. Viskoelastik yapı malzemeler yüksek hızdaki yüklemelerde daha yüksek mukavemet ve elastik bir davranış sergilerken, düşük hızdaki yüklemelerde daha düşük mukavemet ve viskoz bir davranış sergilerler. Termoplastik yapı malzemelerinde ise gerilme-şekil değiştirme ilişkisi sıcaklığa bağlı olarak değişmektedir. Termoplastik yapı malzemeleri yüksek sıcaklıkta daha düşük mukavemet, düşük sıcaklıkta ise daha yüksek mukavemet sergilerler. Bitümün kendine has bu yapısı, bitümlü sıcak karışımlara yansıyarak kaplamaların mekanik özellikleri üzerinde önemli değişiklikler yapmaktadır.

Esnek yol kaplamaları farklı yapıya sahip tabakalardan oluşmaktadır. Aşağıdaki şekilde esnek üstyapıyı oluşturan katmanlar görülmektedir. Esnek üstyapıdaki bitümlü kaplama aşınma ve binder tabakası olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Aşınma tabakası, binder tabakasının üstünde bulunan ve üstyapının en üst tabakasını teşkil eden bitümlü sıcak karışım tabakasıdır. Binder tabakası, temel tabakası üstünde bulunan bitümlü sıcak karışım tabakasıdır.

Kaplama tabakasının asıl görevi, taşıtlardan gelen yükleri taşımak, trafiğin aşındırma ve iklim şartlarının ayrıştırıcı etkisine karşı koymak ve konforlu bir sürüş sağlamaktır. Şekilde görüldüğü gibi, esnek kaplamanın en üst tabakasını teşkil eden aşınma tabakası, gerilmelerin en yüksek olduğu tabakadır. Bu sebeple aşınma tabakasında kullanılacak malzemelerin diğer tabakalara kıyasla daha iyi fiziksel ve mekanik özellikleri barındırması gerekir. Temel tabakası, alttemelin üstüne hesaplamalarla belirlenen kalınlıkta inşa edilen, belirli fiziksel donanımlara sahip malzemelerle inşa edilen görevleri drenajı sağlamak ve don etkisini engellemek olan bir üstyapı tabakasıdır. Alttemel tabakası ise, taban zemininin üstüne teşkil edilen bir üstyapı tabakasıdır. Temel ve alttemel tabakasının esas vazifesi, yüzeyde oluşan yükleri dağıtmak ve böylece tabanda oluşabilecek kesme ve oturma deformasyonlarını önlemektir.

Bitümlü sıcak karışımlar, agrega ve bitümlü bağlayıcının sıcak olarak asfalt plentinde karıştırılıp yola serildikten sonra belirli bir sıcaklıkta sıkıştırılmasıyla inşa edilirler. Bitümlü sıcak karışımlar; aşınma, binder, bitümlü temel tabakalarında kullanılır. Sıcaklık artırılarak bitümlü bağlayıcı agrega ile karıştırılır. Sonuçta oluşan karışım soğuduğunda oldukça dayanıklı ve katı bir yapı malzemesi olur. Trafik yüklerinin meydana getirdiği gerilmeler ve çevresel faktörlere çok maruz kaldıkları için temel ve alttemel tabakalarına kıyasla daha durabil ve stabil olmaları gerekir. Bu tabakalar ayrıca seyahat esnasında düzgün ve pürüzsüz yüzeyleriyle sürüş konforunu ve sürtünme dirençleriyle sürüş güvenliğinden ödün vermemeli, trafiğin ve çevrenin neden olduğu aşınma ve deformasyonlara direnç göstermelidirler. Bu kaplamalar kalıcı deformasyona izin vermeden yükleri, alt tabakalara ve taban zeminine emniyetle intikal ettirebilmelidir.

Bitümlü Sıcak Karışımların Fiziksel ve Mekanik Özellikleri ile ilgili kapsamlı yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.

Yüksek standartlı otoyollar, karayolları ve havaalanlarında teşkil edilecek esnek kaplamalarda bitümlü sıcak karışımlar (asfalt betonu) uygulanmaktadır. Esnek kaplamalarda kullanılan sıcak karışımlar, üretimdeki agrega gradasyonu ve hizmet gayesine bağlı olarak 4 farklı şekilde sınıflandırılmaktadır.

1. Açık Gradasyonlu Sıcak Karışımlar
2. Kesikli Gradasyonlu Sıcak Karışımlar
3. Yoğun Gradasyonlu Sıcak Karışımlar
4. Harç Tipi Karışımlar

1. Açık Gradasyonlu Sıcak Karışımlar

İçerik olarak ince agregası az ve boşluk oranı fazladır. Poroz (geçirimli) asfalt açık gradasyonlu sıcak karışımlara örnek verilebilir. Poroz asfalt; bitüm, çakıl ve kırma taştan oluşan, içindeki boşluk miktarı fazla olan, yolun yüzeyinde bulunan yağmur suyu veya eriyen kar suyunun drenaj tesisine ulaştıran ya da suyun taban zeminine sızmasından önce üstyapı içinde geçici olarak muhafaza edilmesine olanak veren bir kaplama türüdür. Kaplamada muhafaza edilen sular, kaplama dışına atılmaktadır.

2. Kesikli Gradasyonlu Sıcak Karışımlar

Agrega oranı bazı elek aralıklarında fazla bazı elek aralıklarında çok düşük ya da hiç yoktur. Bu tip sıcak karışımlar pürüzlü bir yüzey meydana getirirler. Bunlara, taş mastik asfalt (TMA) örnek olarak gösterilebilir. Bu tür karışımlarda sağlanan agrega iskeletiyle yüksek mukavemetli, tekerlek izi oluşumuna karşı dirençli bir kaplama elde edilirken uygun sıkıştırılmaları durumunda yüksek bitüm oranı nedeni ile durabiliteleri çok yüksek esnek kaplamalar üretilmiş olur. Boşluk oranı yaklaşık %3-4 civarında olan TMA doğru hesaplanıp üretildiğinde uzun ömürlü, dayanıklı ve stabilitesi yüksek bir kaplamadır.

3. Yoğun Gradasyonlu Sıcak Karışımlar

Agrega gradasyonu az boşluk verecek biçimde süreklilik arz eder. Yoğun gradasyonlu sıcak karışımların boşluk oranı %3-6 arasındadır. Yüzey pürüzlülüğü, yoğun olmasından dolayı düşüktür. Yoğun gradasyonlu sıcak karışımlarda, agrega gradasyonunun sürekliliği olması nedeniyle, agregalar arasındaki boşluk miktarı düşük olmakta, dolayısıyla ince bitüm film tabakası yüzünden durabilite değerleri düşük çıkmaktadır. Ülkemizde binder tabakasında en çok tercih edilen bitümlü sıcak karışım çeşididir.

4. Harç Tipi Karışımlar

İnce agrega oranı fazladır ve kaba agrega ince agregalı bağlayıcı içerisinde dağılmış haldedir. Bu tür karışımlarda boşluk ve pürüzlülük miktarı azdır. Bilhassa köprülerde kullanılan beton veya çelik yapılar üstüne inşa edilen ve neredeyse boşluksuz olan asfalt tabakasıdır. Tüm bu özellikleri onu su geçirmez yapmaktadır. Karışım 200-250°C arasındaki sıcaklıkta uygulanmaktadır. Diğer bir ismi ise mastik asfalt karışımdır. Mastik asfalt karışımında bitüm, kaba agrega, kum, filler ve taş tozu kullanılmaktadır. Mastik karışım köprülere koruyucu tabaka olarak serilir ve böylelikle köprüde kullanılan çeliği elverişsiz hava koşullarından muhafaza eder.

4 farklı sıcak karışım aşağıda görüldüğü gibi dane dağılımı, boşluk oranı, bitüm miktarı ve yüzey dokuları bakımından farklılık arz eder.

Kaynaklar:
Zülfükar AKSAĞAN-ATIK LASTİKLERDEN ELDE EDİLEN SİYAH KARBONUN BİTÜM VE BİTÜMLÜ SICAK KARIŞIMLARA ETKİSİ
Yunus ERKUŞ-ÜÇ FARKLI KATKININ BİRLİKTE KULLANIMININ BİTÜMÜN VE BİTÜMLÜ SICAK KARIŞIMLARIN ÖZELLİKLERİNE OLAN ETKİSİNİN ARAŞTIRILMASI
Abdullah DEMİRBAĞ-FARKLI ELASTOMERLERDEN ELDE EDİLEN MODİFİYE BİTÜMLÜ BAĞLAYICILARIN KISA DÖNEM YAŞLANDIRMADAN ÖNCE VE SONRA REOLOJİK ÖZELLİKLERİNİN İNCELENMESİ

1 Metreküp (m3) Beton Kaç Ton? Kaç Kilo?

1 m3 beton ağırlığı 2200 kg ile 2500 kg arasında değişebilmektedir. Donatı durumuna bağlı olarak değişen bu ağırlıklar aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

1 m3 Hafif Beton ve Ağır Beton Kaç Kilo – Kaç Tondur?

Hafif betonların metreküp ağırlığı 800 kg-2000 kg (0.8 ton-2 ton) aralığında değişmektedir. (TS EN 206:2013+A1)

Ağır betonlar ise m3 ağırlığı 2600 kg (2.6 ton)’dan ağır olan betonlardır. Bu beton ağırlıkları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

• Hafif betonlar ile ilgili buradan
• Ağır betonlar ile ilgili buradan

detaylı bilgilere ulaşabilirsiniz.

Bu betonlar dışında farklı içeriğe sahip betonların ağırlıkları şu şekildedir:

• Gözenekli hafi fagregalar kullanılarak ve kuvars kumu katılmaksızın yapılmış 1 m3 beton ağırlığı: 800 – 2000 kg
• Yalnız genleştirilmiş perlit kullanılarak ve kuvars kumu katılmaksızın yapılmış 1 m3 beton ağırlığı: 300 – 1600 kg
• 1 m3 Curuf betonu ağırlığı: 1200 kg
• Gözeneksiz agregalar kullanılarak yapılan hafif betonlar (boşluklu) 1 m3 beton ağırlığı: 1600 – 2000 kg
• Gözenekli hafif agregalar kullanılarak kuvartz kumu katılmadan yapılmış betonlar-1 m3 beton ağırlığı: 600 – 2000 kg
• Yalnız doğal bims kullanılarak ve kuvartz kumu katılmadan yapılmış betonlar-1 m3 beton ağırlığı: 500 – 1200 kg

1 m3 Şap Ağırlığı Kaç Kilo?

1 metreküp şap ağırlığı 2000 kg (2 ton)’dur. Bu ağırlık şap betonu içerisinde bulunan malzeme ve katkılara bağlı olarak değişebilmektedir.

1 Metreküp Harç Kaç Tondur?

Harç ağırlıkları içeriklerine bağlı olarak değişmektedir. Bir m3 harç ağırlığı:

• 1 m3 Alçı Harcı Ağırlığı: 1200 kg (1.2 ton)
• 1 m3 Kireç Harcı Ağırlığı: 1800 kg (1.8 ton)
• 1 m3 Takviyeli Harç Ağırlığı: 2000 kg (2 ton)
• 1 m3 Çimento Harcı Ağırlığı: 2100 kg (2.1 ton)

Kullanılan beton ya da harç özelliklerinden emin olunmadığında ya da daha kesin ağırlıklar konusunda emin olabilmek için ilgili malzeme üreticisinden bilgi alınmalıdır. Burada paylaşılan 1 m3 beton ağırlığı ve 1 metreküp şap-harç ağırlıkları bilgisi genel olarak kabul görmüş ve piyasada sıkça kullanılan ortalama değerlerdir.

“1 (bir) metreküp (m3) beton kaç ton? Kaç kilo?”, “1 m3 Beton ağırlığı” hakkında merak ettiklerinizi sayfanın sonundaki yorumlar bölümünden bize aktarabilirsiniz.

1. Dengeli Kırılma

Denge kırılmasında, betonun nihai birim kısama değerine ulaşması (TS500’de bu değer εcu=0.003) ile çekme donatısının akması (εs=εy) aynı anda gerçekleşir. Donatı aktıktan sonra daha fazla uzama imkanı bulamadan beton ezilerek göçme meydana gelir. Göçme meydana gelmeden önce belirgin beton çatlağı da gözlenmez. Dolayısıyla, dengeli kırılma bir çeşit gevrek kırılmadır. Bu tür davranışı meydana getiren donatı miktarına sahip kesit dengeli donatılı kesit olarak isimlendirlir.

2. Çekme Kırılması veya Çekme Kontrollü Kırılma

Çekme kırılmasında, betonun birim kısalması εc=0.003’e erişmeden önce çekme donatısında akma meydana gelir (εs>εy). Donatı aktıktan sonra uzamaya devam ederken betonun birim kısalması, εcu=0.003’e erişir ve göçme gerçekleşir. Göçme meydana gelmeden önce belirgin beton çatlakları gözlenir. Dolayısıyla, çekme kırılması bir çeşit sünek kırılmadır. Bu tür davranışı meydana getiren donatı miktarına sahip kesit denge altı donatılı veya çekme kontrollü kesit olarak isimlendirilir.

3. Basınç Kırılması veya Basınç Kontrollü Kırılma

Basınç kırılmasında, çekme donatısında akma meydana gelmeden önce (εs<εy) betonun birim kısalması εcu=0.003’e erişir ve beton ezilerek göçme gerçekleşir. Donatı doğrusal elastik bölgede kaldığı için çok az şekil değiştirir ve betonda neredeyse çatlama meydana gelmez. Dolayısıyla, basınç kırılması bir çeşit gevrek kırılmadır. Bu tür davranışı meydana getiren donatı miktarına sahip kesit denge üstü donatılı veya basınç kontrollü kesit olarak isimlendirilir.

Çekme donatısının akıp akmadığına, doğrudan donatı birim uzaması hesaplanarak karak verilebilir. Bundan farklı olarak toplam çekme donatısı miktarı, donatının akıp akmamasının bir göstergesi olarak kullanılabilir. Yönetmeliklerde, sünek kırılmanın garanti altına alınması için gerekli kurallar yer almaktadır.

Kavşaklar, iki, üç veya daha fazla yolun kesiştiği yerlerde; trafik akımının sürekliliğinin ve trafik güvenliğinin sağlanması, trafikte kesişim noktalarında azalan hız, artan bekleme ile oluşan kuyruklanmalar ve bunların yanında gelen işletme maliyetlerindeki artış gibi olumsuz durumların giderilmesi maksadıyla teşkil edilen trafik mühendisliği tasarımıdır.

Kavşaklar iki veya daha fazla yolun birleşim noktasındaki trafik akımlarını ve bu yolların birbiri üzerine dönüş hareketlerini kapsarlar. Bu hareketlerin birçoğu, kavşak tipinin bağlı olduğu, ihtiyaca uygun geometrik tasarımlar ve kontrollü trafik ile çözümlenebilir.

Kavşakların düzenlemesiyle ilgili:

• Farklı yönlerden gelen araçların birbiriyle çarpışmasını önlemek,
• Kavşağı kullanacak farklı yöndeki araçların trafikte birbiri üzerindeki etkilerini minimize etmek,
• Hızlanma ya da yavaşlamanın neden olacağı yakıt sarfiyatını ve zaman kaybını azaltmak,
• Farklı yönlerden gelen araçlara güvenli geçiş için yeterli sürenin ve alanın sağlanmasına

dikkat edilmelidir.

Kavşaklar genel itibariyle yoğunluk düzeylerine göre dizayn edilirler; araç yoğunluğunun az olduğu yollarda “eş düzey(hemzemin) kavşaklar”, araç yoğunluğunun fazla olduğu veyahut erişimin mutlak suretle kontrollü olarak yapıldığı yollarda “farklı düzeyli” olarak tasarlanırlar.

Kavşak Türleri

1. Eşdüzey kavşaklar
   1. Kol sayısına göre kavşaklar
      1. Üç kollu kavşaklar
      2. Dört kollu kavşaklar
      3. Çok kollu kavşaklar
   2. Trafik denetleme sistemlerine göre kavşaklar
      1. Denetimsiz kavşaklar
      2. Denetimli kavşaklar
      3. Dönel kavşaklar
2. Farklı düzeyli kavşaklar
   1. Üç kollu kavşaklar
      1. Trompet kavşaklar
      2. Yarım yonca kavşaklar
      3. Direksiyonel ve yarı direksiyonel kavşaklar
   2. Dört kollu kavşaklar
      1. Döngülü kavşaklar
      2. Diamond kavşaklar
      3. Yonca kavşaklar
      4. Dönel Kavşaklar
      5. Direksiyonel ve yarı direksiyonel kavşaklar
      6. Tek nokta kavşaklar
   3. Farklı düzey kavşak kombinasyonları

1. Eşdüzey Kavşaklar

Eşdüzey kavşak nedir?

Değişik yönlerden gelip aynı kotta birleşen trafik akımlarının ortak bir şekilde kullandığı karayolu alanına “eş düzey kavşak” denilmektedir. Bir karayolundaki kesişimlerde bulunan tüm kavşakların farklı düzeyli olarak tasarlanıp inşa edilmesi altyapı yatırım bütçeleri çok fazla olan güçlü ekonomiye sahip ülkelerde bile oldukça zordur. Bundan dolayı hem şehir içi hem kırsal bölgelerdeki karayollarında bulunan kavşakların büyük çoğunluğunun eş düzey olarak tasarlanıp yapılması çokça tercih edilmektedir.

1.1. Kol Sayısına Göre Kavşaklar

1.1.1. Üç Kollu Kavşaklar

Üç kollu T tipi kavşaklar, yönlendirme yapılmadan önce trafik hacminin az olduğu 2×1 şeritli şehir dışı yollarda kullanıldığı gibi şehir içi 2×2 yollarda da kullanım alanı bulmaktadır. Trafik hacminin fazla olduğu anayol yan yol çakışmalarında, döner trafiği kontrol edebilmek ve yeterli dönüş yarıçaplarını ayarlayabilmek amacıyla kanallama yapılarak uygulamaya konulur (AASHTO, 1994).

Üç kollu Y tipi kavşaklar ana yol ve yan yol çakışmalarında dar açılı bir şekilde birleştikleri için yan yol üzerindeki imar-kamulaştırma sorunları gibi durumlarda kesişimin dik açı ile yapılmasının mümkün olmadığı yerlerde tasarlanırlar (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

1.1.2. Dört Kollu Kavşaklar

Dört kollu kavşaklarda ise anayolda dönüşler için hızı düşürme amaçlı cepler tasarlanır (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005). Anayola bağlanacak katılım şeritlerinde en az 60 metre cep uzunluğu uygulanırken anayoldan sapacak ayrılma şeritlerine ise en az 45 metre uzunlukta cepler uygulanmalıdır.

1.1.3. Çok Kollu Kavşaklar

Eş düzey kavşaklarda beş veya daha fazla kolun birleşmesi durumunda bu kavşaklar çok kollu eş düzey kavşaklar olarak isimlendirilirler. Böyle kavşaklar trafiğin düşük yoğunlukta olduğu veyahut dur ihtarının bulunduğu yerlerde teşkil edilirler (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

1.2. Trafik Denetleme Sistemlerine Göre Kavşaklar

1.2.1. Denetimsiz Kavşaklar

Denetimsiz kavşaklarda sürücülere diğer araçlarla etkileşim hususunda yardımcı olacak ikaz işaretleri ve trafik levhaları teşkil edilerek trafiğin sağlıklı bir şekilde devam etmesi sağlanır. Kavşağa bağlanan yollardan biri üzerinde diğer yollara göre daha fazla trafik hacmi bulundurduğu için anayol hükmünde sayılacaktır.

1.2.2. Denetimli Kavşaklar

Denetimsiz bir kavşakta trafik akımının hangi sırayla gerçekleşeceğinin sürücüler tarafından açık ve net olarak anlaşılması adına ışıklı özel donanımlar konularak düzenlenen kavşaklara sinyalize veya denetimli kavşaklar denir. Bu tarz kavşaklar, araç yoğunluğunun fazla olduğu yollarda ve genellikle de şehir içinde kullanılır (AASHTO, 2011).

1.2.3. Dönel Kavşaklar

Bir diğer denetimli kavşak tipi ise denetimin sinyalizasyon gibi ışıklı elektronik sistemlerle değil de tamamen kavşağın fiziksel olarak farklı geometride tasarlanması sonucu kavşaktaki trafiğin işleyiş tarzının değiştirilmesi ile oluşturulan dönel kavşaklardır. Dönel kavşakların çalışma prensibi gereğince kavşağa giriş yapan araçlar hızlarını önemli ölçüde düşürmek durumunda kalırlar bu durum kavşağın kapasitesini bir miktar düşürse de kavşaktaki trafik güvenliğini arttırmaktadır (Karayolu Tasarımı El Kitabı, 2005).

2. Farklı Düzeyli Kavşaklar

Farklı düzeyli kavşaklar farklı tiplerde yapılabilir. Kavşağa bağlanan yolların sayısı, yolların yoğunluğu ve yol sınıfları bu kavşakların yapılış tarzında etkili olan durumlardır (Karayolu Tasarımı El Kitabı, 2005). Farklı düzeyli kavşaklar özellikle karşılıklı geçiş manevralarında meydana gelebilecek çakışmaları tamamen devre dışı bırakıp dönüş manevralarındaki çakışma sayılarını ise en aza indirmek için dizayn edilirler.

2.1. Üç Kollu Kavşaklar

2.1.1. Trompet Kavşaklar

Üç kollu yolun kesiştiği yerlerde ‘Trompet Kavşak’ uygulanabilir. Bu tip kavşaklar, düşük yoğunluklu olan tali yolların karayollarına bağlandığı noktalarda ve yüksek yoğunluklu olan otoyol ile karayolunun bağlantı kurduğu noktalarda tasarlanabilir (AASHTO, 1994). Tüm akımların hareketlerini serbest bir şekilde gerçekleştirebildiği bu kavşaklar aynı zamanda tek bir yapı gerektirdiğinden ekonomik olarak da mantıklı tasarımlardır.

2.1.2. Yarım Yonca Kavşaklar

Çift yönlü olarak sola dönüş manevralarının dönel rampalarla gerçekleştirildiği kavşak tipidir. Gerektiğinde tam yoncaya dönüştürülebilir yapıda olan bu tipte tâli yolda geriye dönüş yapılabilmektedir (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

2.1.3. Direksiyonel ve Yarı Direksiyonel Kavşaklar

Bu kavşaklar bir ve birden fazla sola dönüşe imkân tanıyan tek yâhut her iki yönlü aynı ya da farklı seviyelerden rampalardan meydana gelen kavşak tipidir. Çok şeritli tasarımları da bulunmaktadır. Bu tasarımlar genellikle şehir çevrelerinde anayol kesişimlerinde veya anayol ile olan bağlantılarda kullanılmaktadır (AASHTO, 2001).

2.2. Dört Kollu Kavşaklar

2.2.1. Döngülü Kavşaklar

Bu tip kavşaklar düşük trafiğin olduğu ayrıca topoğrafik, kamulaştırma sorunu, kültürel ve doğa gibi değişkenlerden dolayı dönüş rampalarının en düşük standartlarda tasarlandığı devlet veya il yolu birleşimlerinde kullanılır (Karayolu Tasarımı El Kitabı, 2005).

2.2.2. Diamond-Elmas Kavşaklar

Bu tip çoğunlukla ana yol ile bu yola paralel bir yapıda dört adet rampadan oluşan ve bütün dönüş manevralarını mümkün kılan kavşak tipidir. Örülme çakışmasının gerçekleşmediği bu tipte katılma ve ayrılma çakışmaları için rampaların yolla ile birleştiği yerlere depolama şeritlerinin ayrılması ve trafiğin mümkün olduğunca kanalize edilmesi kapasite ve güvenliği arttıracaktır.

2.2.3. Yonca Kavşaklar

Dönüşlerde çakışmaların tamamen yok edildiği farklı düzeyli kavşak tipi olup döngü rampaları sola dönüş, dış rampalar ise sağa dönüş için tasarlanmıştır (Karayolu Tasarım El Kitabı, 2005).

2.2.4. Dönel Kavşaklar

Eşdüzey kavşak tipleri içindeki dönel kavşakların farklı düzeydeki bir uygulamasıdır. Birleşen kol sayısı fazla olduğunda sağa, sola ve U dönüşü yapan araçların sayısının fazla olduğu durumlarda güzel bir alternatiftir. Bu kavşak tiplerinde örülme hareketleri yoğun olduğundan kapasite düştüğü için genellikle kullanımını sınırlandırır.

2.2.5. Direksiyonel ve Yarı Direksiyonel Kavşaklar

Farklı düzeyli kavşak tipleri içerisinde tüm yönlerden gelen akım kolları için bağlantıların en uygun şekilde diyagonal bir geometriyle yapıldığı, güvenlik, kapasite, konfor ve hızın tümden bir arada arttığı örülmelerin tamamiyle ortadan kaldırıldığı yüksek nitelikte bir kavşak tipidir (AASHTO, 1990). Çoğunlukla otoyollarda tasarlanan bu kavşaklar üzerlerinde bulundurdukları farklı düzeylerdeki yapılar yüzünden oldukça maliyetlidir (Karayolları Tasarım El Kitabı, 2005).

2.2.6. Tek Nokta Kavşaklar

Kamulaştırma ve arazi kullanım şartlarının getirdiği kısıtlamalar nedeniyle tasarlanmış farklı seviyeli bir kavşak tipidir. Tasarıma esas olarak ana yol akımı kesintisiz bir biçimde devam ederken diğer kollar tek bir noktada kesişirler.

2.3. Farklı Düzey Kavşak Kombinasyonları

Eğer bir veya iki farklı dönüş akımı diğer dönüşlere göre fazlaca trafik hacmine sahipse bu gibi durumlarda farklı kavşak tasarımlarının kombinasyonlu bir biçimde uygulanmasına ihtiyaç duyulabilir (Karayolları Tasarım El Kitabı, 2005). Bu tip kavşaklar genellikle sanayi yapılarının fazla olduğu yerlerde yüksek standartlı yolların birbirine bağlanmasında kullanılmaktadır.

Kaynaklar
Furkan Abdurrahman SARI-KAVŞAKLARDA TRAFİK SİMÜLASYON TEKNİKLERİNİN KULLANILMASI VE SİMÜLASYON PROGRAMLARININ KARŞILAŞTIRMALI ANALİZİ
AASHTO, A Policy on Geometric Design of Highways and Streets. The American Association of State Highway and Transportation Officials.2001”
AASHTO, A Policy on Geometric Design of Highways and Streets. The American Association of State Highway and Transportation Officials, AASHTO Green Book, Washington DC. 2011.
AASHTO., 1965-1994-2001. A policy on Geometric Design of Highways and Streets.
KGM, Karayolu Trafik Güvenliği El Kitabı. Trafik Şubesi Müdürlüğü, Ankara. 2007.

• i. Tuzluluk farkları
• ii. Sıcaklık farkları
• iii. Katı madde konsantrasyonundaki farklılıklar

Aynı zamanda tabakalı akım, bir arayüzle ayrılmış farklı yoğunluktaki iki sıvıdan oluşan bir su kütlesi olarak da tanımlanmaktadır.

Düşeyde heterojen bir yoğunluk dağılımına sahip bir sıvıda daha yoğun olan kısım alt tarafta olma eğilimi gösterir. Derinlik boyunca yoğunluk dağılımındaki söz konusu bu eğilim tabakalaşma olarak adlandırılmaktadır.

Örneğin, İstanbul Boğazı üst tabakada Karadeniz’den Marmara Denizi’ne doğru su seviyesi farkından kaynaklanan, alt tabakada ise Marmara Denizi’nden Karadeniz’e doğru yoğunluk farkından kaynaklanan iki tabakalı bir akım yapısına sahiptir.

Permakültür, sürdürülebilir insan yerleşimleri yaratma amaçlı bir tasarım sistemidir ve amaç kendi ihtiyaçlarını karşılayan, çevresini sömürmeyen veya kirletmeyen, dolayısıyla uzun vadede sürdürülebilir, ekolojik olarak sağlıklı ve ekonomik olarak uygulanabilir sistemler yaratmaktır.

Permakültürün temel felsefesi, “doğaya rağmen değil, doğa ile birlikte çalışmaya, kısa süreli-düşüncesiz bir emek yerine uzun süreli-düşünceli bir gözleme, öğeleri tek ürünlük bir sistem olarak görmek yerine bitkilerle hayvanların tüm işlevlerini birlikte değerlendirmeye” dayalı bir yaklaşım olmalıdır.

Permakültür kavramı, İngilizce “permanent” (kalıcı) ve “agriculture” (tarım) kelimelerinin, latincede ise “perm” (sürmek, devam etmek), “culture” (tarım) kelimelerinin birleşmesi ile oluşmuştur.

Permakültür, insanla doğanın uyumunun temel alındığı, doğayı gözlemleyip taklit ederek, doğaya en az müdahalenin uygulandığı, kendi ihtiyaçlarını karşılayabilen sistem tasarımlarıdır.

2. Permakültür Tasarımın Üç Temel Etik Kuralı

Permakültürde üç bölümden oluşan bir etik anlayış benimsenilir:

1. Dünya’ya özen göstermek,
2. İnsana özen göstermek,
3. Adil Paylaşım

2.1. Dünya’ya özen göstermek

Dünyaya özen göstermek, yeryüzündeki canlı ve cansız tüm varlıklara özen göstermeyi ifade etmektedir. Dünyayı gözlemek, ancak kaynakların akıllıca yönetilmesi ile mümkün olabilecektir. Dünya’ya özen gösterme etiğinin uygulanabilmesi için çeşitli yollardan bahsedilmektedir. Bunlar:

• Eylemlerin uzun vadeli sonuçlarının göz önünde bulundurulması.
• Arazide olabildiğince yerel ya da doğal türlerin kullanılması
• Mümkün olan en küçük toprak parçasının işlenerek, yoğunlaştırılmış sistemlerin kurgulanmaya çalışılması.
• Çok yönlü ve polikültürel (farklı ürünlerin bir arada yetiştirildiği) uygulamalar yapılması.
• Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılması.
• Gıda yetiştiriciliğinin şehirlerde yeniden başlatılması.
• Atıkların mümkün olduğunca geri dönüştürülmesi.
• Toprağa verimlilik kazandırmaya ilişkin çalışmalar (ağaçlandırma vs.) yapılması.

2.2. İnsana özen göstermek

İnsan, yaptığı faaliyetlerle dünyanın durumunda ve gidişatında belirleyici role sahiptir. İnsana özen göstermek, insanın ihtiyaçlarını ve gelişimi sağlarken doğa ile uyumlu hareket etmesini içermektedir.

2.3. Adil Paylaşım

Bu etik kuralı, kaynakların tüm insanlar arasında adaletli bir şekilde dağıtılması ve israfın önlenmesini içermektedir. Tüketim sınırlarını belirlemek, esasında diğer etik kurallar olan “dünyaya özen göstermek” ve “insana özen göstermek” in gerçekleşebilmesi için gerekli olan stratejilerin belirlenmesidir.

3. Permakültür İlkeleri

Permakültür ilkeleri:

1. Gözlemleyin ve Etkileşime Girin,
2. Bağıntılı Yerleştirme,
3. Her Ögenin Birden Fazla İşlevi Vardır,
4. Bütün Önemli İşlevler Birden Fazla Öge Tarafından Desteklenmelidir,
5. Enerjiyi Yakalayın ve Muhafaza Edin,
6. Faydalı Çıktı Elde Edin,
7. Kendi Kendinizi Yönetin ve Geribildirimlere Açık Olun,
8. Yenilenebilir Kaynak ve Hizmetleri Kullanın ve Değerlerini Bilin,
9. Atık Üretmeyin,
10. Örüntülerden Ayrıntılara Doğru Tasarım Yapın,
11. Ayırmaktansa Tümleştirin,
12. Küçük Ölçekli Yoğun Sistemler Kurun ve Yavaş Çözümlerden Faydalanın,
13. Çeşitlilikten Faydalanın ve Değerini Bilin,
14. Kenarları Kullanın ve Marjinal Olanın Değerini Bilin,
15. Değişimden Yaratıcı Biçimde Faydalanın ve Ona Cevap Verin

Aşağıdaki şekilde permakültürün uygulama alanları için oluşturulan tasarımda kullanılacak etik kurallar ve ilkeler ileri teknoloji değil doğaya uygun teknoloji ve araçları, kültür ve eğitim, sağlık ve manevi refah, finans ve ekonomi, arazi kullanım hakkı ve toplum, toprak ve doğa yönetimi, yapılı çevre olmak üzere yedi temel konu üzerine kurulmaktadır. Hem bu ilkelerin birbiri ile ilişkisini hem de diğer alt konular ile ilgili ilişkisini de gösterecek örümcek ağı gibi bir sarmal yapı oluşturulmaktadır.

4. Permakültür Projeleri

Permakültür projeleri, hizmet şekline ve amaçlarına göre ayrılan birçok ekoköy ve çiftlikten oluşmaktadır. Bu ekoköy ve çiftliklerde çeşitli faaliyetin yanı sıra permakültür tasarım kursları verilmekte ve permakültür sistemleri uygulanmaktadır. Dünya’da 2485 permakültür projesi bulunmaktadır (permacultureglobal.org, 2018). İlgili kuruluşların internet sitelerindeki bilgilere göre düzenlenen aşağıdaki tabloda Dünya’daki permakültür projelerinden bazı örnekler yer almaktadır.

Kaynaklar:
AYBÜKE FIRAT-TÜRKİYE’DE YER ALAN PERMAKÜLTÜR ALANLARI VE EKOLOJİK YAŞAM ÇİFTLİKLERİNİN
EKOLOJİK SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ
ELMAS ÜLKÜHAN USTA-PERMAKÜLTÜR BAHÇELERİNDE KULLANIM POTANSİYELİ OLAN Stevia rebaudiana Bertoni ve Hypericum perforatum L. BİTKİLERİNİN KURAKLIK STRESİ ALTINDA BÜYÜME KOŞULLARININ BELİRLENMESİ
Yağmur ÖCAL-KENTSEL YERLEŞİMLERDE PERMAKÜLTÜR TASARIM POTANSİYELİ: BURDUR KARAMANLI ÖRNEĞİ
ŞERİFE CİCİK-TATUTA ÇİFTLİKLERİNDEKİ UYGULAMALARIN PERMAKÜLTÜR GÖNÜLLÜLERİNİN MOTİVASYONLARINA ETKİSİ
N. Nihan PARLAK-EKOLOJİK PEYZAJ TASARIMI VE PERMAKÜLTÜR YAKLAŞIMI
Fevziye GURLAŞ-TRABZONALTERNATİF TURİZM İÇİN SÜRDÜRÜLEBİLİR DENGELİ SKOR KARTIN PERMAKÜLTÜR EKOLOJİK KÖY VE ÇİFTLİKLERİN PASTORAL VADİ ÖRNEĞİ

Arjen Hoekstra tarafından 2002 yılında ortaya atılan su ayak izi kavramı; ürünün sanal su veya gömülü su içeriğini ifade etmektedir. Başka bir deyişle, ürünün üretilmesinden tüketiciye ulaşana kadar geçen süreç için kullanılan suyun, buharlaşma dahil, miktarını ifade etmektedir. Her yetiştirilen/üretilen ürün için su ayak izi değerleri farklılık gösterir. Hatta ürünün satışa hazır hale getirilmesine kadar geçtiği aşamalar, ürünün yetiştirildiği bölge, iklim ve coğrafi koşullar da su ayak izi miktarında ciddi oranda değişikliğe sebep olmaktadır.

Hoekstra su ayak izi kavramını; “sadece bir tüketici veya üreticinin doğrudan su kullanımı değil, aynı zamanda dolaylı su kullanımını da içeren toplam tatlı su kullanımı” olarak ifade etmektedir . Bu tanımdan anlaşılacağı üzere, su ayak izi aslında tüm üretim ve tüketim aşamalarındaki suyu ifade etmektedir.

Hoestra’ya göre su ayak izi kavramı “temiz su kaynaklarının insanoğlunun etkisiyle yani tüketimiyle ilişkili olduğu kabul edilerek, su sıkıntısı ve kirliliği konusunun incelenmesinde üretim ve tüketim sırasındaki kullanılan toplam suyun incelenmesi ile anlaşılacağını” ifade etmektedir. Burada ifade edilmek istenen, bir ürünün üretim sürecinde kullandığı ve tüketim sırasında kullandığı tatlı suyun toplamını ifade eden ürünün su ayak izini oluşturmaktadır.

Su ayak izi, yeraltı ve yerüstü tatlı su kaynakları olarak tanımlanan mavi su, bitki üretimi boyunca gerçekleşen yağış olarak yeşil su; gübreleme veya kullanılan kimyasalların yeraltı suyunu ne kadar kirlettiğini ifade eden su ise gri su olarak üç ayrı şekilde tanımlanır.

Yeşil Su Ayak İzi Nedir?

Yeşil su ayak izi bitkiler tarafından tutulan ve sonra buharlaşma ile tekrar döngüye aktarılan ve tüm yağışlardan gelen suyu ifade etmektedir. Yağışlarla birlikte toprak suya doyar ve bu suyun bir kısmı buharlaşır (evaporasyon) bir kısmı ise bitkiler tarafından kullanıldıktan sonra terleme (transprasyon) yoluyla tekrar döngüye bırakılmaktadır. Bu döngü içerisindeki toplam su miktarı da yeşil su ayak izi olarak ifade edilmektedir. Yeşil su ayak izi genellikle ormancılık bahçe ve tarla tarımı ile ilgilidir.

Yeşil su ayak izi, yeşil su denilen yağışlardan elde edilen bahçe veya tarlada kullanılan su olduğundan genellikle insan kullanımının yoğun olduğu bileşen olarak görülmektedir. Yeşil su ayak izi, yeraltı suyunu kullanmayan veya yeniden yeraltı suyuna eklenmeyen ancak toprakta depolanan veya geçici olarak toprağın veya bitki örtüsünün üzerinde kalan yağışları ifade etmektedir. Yeraltı sularına karışmayan yağışın bu kısmı bitkilerde buharlaşır. Yeşil su, mahsul büyümesini verimli hale getirebilmektedir. Ancak tüm yeşil su mahsul tarafından alınamaz, çünkü her zaman topraktan buharlaşma olacaktır ve yılın tüm dönemleri veya alanları mahsul büyümesi için uygun değildir.

Yeşil su ayak izi, bir malın üretiminde kullanılan toplam yağmur suyudur. Ancak, yeşil su ayak izinde sözü edilen yağmur suyu kaybolmaz ya da yeraltı sularına karışmaz; toprakta ya da toprak üstünde bir süre için saklanır. Yağış miktarı, yeşil su arzını ve talebini etkilediği için, bir bölgenin yeşil su gereksinimi değerlendirilirken iklim değişikliği ve değişkenliği göz önünde bulundurulması gerekmektedir.

Mavi Su Ayak İzi Nedir?

Mavi su ayak izi yeraltı suyu ve yüzey suları tarafından elde edilen suyu ifade etmektedir. Mavi su ayak izi, bir malı üretmek için ihtiyaç duyulan yüzey ve yeraltı tatlı su kaynaklarının toplam hacmi için kullanılır ve geleneksel olarak tatlı su denildiğinde akla gelen su kaynaklarıdır.

Mavi su ayak izi yeraltı suyu ve yüzey suları tarafından elde edilen suyu ifade etmektedir. Tüketiciler tarafından kullanılan mavi su, “Tüketici su kullanımı” olarak ifade edilmektedir. Tüketici su kullanımı aşağıdaki dört durumdan birini ifade etmektedir:

• Yeryüzüne yağış olarak düşen su buharlaşır;
• Ürün yetişme döneminde büyüme için su kullanır ve ürünün bünyesine su katılır;
• Yağışla birlikte su aynı toplama alanına geri dönmez, (Örneğin başka bir havza alanına veya denize deşarj edilir);
• Buharlaşma ve terlemeyle ortamdan uzaklaşan su aynı sürede geri gelmez, (Örneğin, yağışın az olduğu bir dönemde geri çekilir ve yağışın fazla olduğu bir dönemde geri döner).

Gri Su Ayak İzi Nedir?

Gri su ayak İzi, kirliliğe yönelik bir gösterge olup, mevcut su kalitesi standartlarına dayalı olarak, kirlilik yükünün bertaraf edilmesi ya da azaltılması için kullanılan tatlı su miktarını ifade eder. Bu nedenle, gri su kavramı nüfus ve endüstriyel büyüme ile ilişkili olarak ele alınmaktadır.

Gri su ayak izi, bir üretim sürecinde gri su ayak izi, üretim adımı esnasında kullanılan tatlı su kirliliğinin derecesinin bir göstergesidir. “Mevcut ortam suyu kalite standartlarına göre kirleticilerin yükünü asimile etmek için gerekli olan tatlı su hacmi olarak tanımlanmaktadır”. Üretim yapılırken kullanılan tatlı suyun kirlenmesine neden olan kirleticileri, ortamdaki suyun kalitesi üzerinden değerlendirmektedir. Yani ortamda mevcut tatlı su kalitesinin standartların üzerinde kalacak şekilde seyreltmek için gereken su hacmi olarak hesaplanmaktadır.

Su Ayak İzi Neden Ölçülür? Neden Hesaplanır?

Su ayak izi ölçümündeki temel hedef; su ayak izi yüksek çıkan ürünlerde bunun azaltılmasına yönelik çalışmalar yapılarak, yerel su açısından değil küresel anlamda bir bakış açısıyla sürdürülebilir, adil ve verimli su kullanımına katkıda bulunmayı amaçlar. Yeşil su ayak izinin yüksek olduğu alanlarda küresel üretimleri arttırmayı amaçlayarak, su kıtlığı olan alanlarda yoğun mavi su ayak izi çıkan ürünlere olan ihtiyacının azaltılmasının sağlanması ve böylece tatlı su kaynağı üzerindeki baskıların azaltılmasına çalışılır.

Su Ayak İzi hesaplamaları ile suyun bol olduğu ya da kıtlığının yaşandığı yerler olarak değil, ürünün ton başına düşen su ayak izinin doğru üretim ve tüketim şekilleri ile azaltılmasını hedeflemektedir.

Hoekstra bazı ürünlerin su ayak izini hesaplamış ve bu hesaba göre ilginç ve alışılmışın dışında farklı sonuçlar ortaya çıkmıştır. Buna göre, bir kilogram sığır eti üretmek için 16 bin L, bir fincan kahve üretmek için 140 L suya ihtiyaç duyulmaktadır. Bu örnekler gibi Hoekstra günlük hayatta kullandığımız birçok ürünün su ayak izini hesaplamıştır. Aşağıda örnek bir tablo gösterilmektedir

Arsa ise arazinin imar işlemine tabi tutularak, üzerinde tesis yapılabilir hale getirilen, yerel yönetim veya çeşitli yetkeler tarafından üzerinde veya altında çalışma yapılmış toprak parçalarıdır. Türk Dil Kurumu arsa kavramını üzerine yapı yapılmak için ayrılmış yer olarak tanımlanmıştır. Diğer bir ifade ile arsa, parsel olarak ayrılmış, arazinin geliştirilmiş hali olan toprak parçalarıdır. Arsa; kanalizasyon, internet, doğalgaz, su ve elektrik hattı gibi altyapı çalışmalarıyla geliştirilmiştir.

Arsa ve arazi farkı konusuna gelecek olursak; bu tanımlamalar ışığında arsa kavramı için insan faaliyetleri ve ihtiyaçlarını karşılamak için arazinin işlevlerinin artırılmış hali tespiti yapılabilir.

Arsa, üzerine yapı yapılabilen, parsellenmiş, tarım yapılamayan, belediye sınırları içerisinde kalan toprak parçasıdır. Başka bir deyişle arsa, belediye ve mücavir alan sınırlarında iskân sahası olarak belirlenmiş yerlerde bulunan arazi parçalarına denir.

Bakanlar Kurulu hangi arazilerin arsa olarak değerlendirileceğini 11.03.1983 tarihli ve 17984 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan 1983/6122 numaralı “Arsa Sayılacak Parsellenmemiş Arazi Hakkında Karar” ile belirlemiştir.

Bakanlar Kurulu’nun kararı incelendiğinde arsa sayılacak arazilerin belirlenmesinde, arazilerin belediye sınırları içerisinde olup olmamasına göre bir ayrıma gidilmiştir. Belediye sınırları içerindeki parsellenmemiş arazilerden hangilerinin arsa sayılacağı BKK’nın 1. maddesinin (a) ve (b) fıkralarında belirtilmiştir;

“Belediye ve mücavir alan sınırları içerisinde imar planı ile iskân sahası olarak ayrılmış yerlerde bulanan parsellenmemiş arazi ve arazi parçaları arsa sayılacaktır”

“Belediye ve mücavir alan sınırları içerisinde bulunup da imar planı ile iskân sahası olarak ayrılmamış olmakla beraber fiilen meskün halde bulunan ve belediye hizmetlerinden faydalanmakta olan yerler arasında kalan parsellenmemiş arazi ve arazi parçaları arsa sayılacaktır”

Bakanlar Kurulu Kararı’nın 1. maddesinin (a) ve (b) bendine göre arsa sayılacak arazi ve arazi parçaları için bir istisna getirilmiştir. Buna göre bu arazi ve arazi parçacıkları zirai faaliyette kullanıldıkları takdirde arsa olarak sayılmayacaklardır. Bu tür arazi ve arazi parçacıkların vergisi, arazi vergisi oranlarına tâbi olmaktadır. Belediye sınırları dışında bulunan parsellenmemiş arazilerden hangilerinin arsa sayılacağı BKK’nın 1. maddesinin (c) ve (d) fıkralarında belirtilmiştir;

“Belediye ve mücavir alan dışında olup da konut, turistik veya sınai tesis yapılmak amacıyla, her ne şekilde olursa olsun parsellenen ve tapuya bu yolla şerh verilen arazi ve arazi parçaları arsa sayılır”

“Belediye ve mücavir alan dışında olup da nehir, deniz, göl ve ulaşım yolları kenarında veya civarında bulunması veya sınai veya turistik önemi yahut hızlı şehirleşme faaliyetleri dolayısıyla ve İmar ve İskân Bakanlığının önerisi üzerine Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenen alanların sınırları içinde, imar planı ve iskân sahası olarak ayrılan yerlerdeki arazi ve arazi parçaları arsa sayılır”

Gayrimenkul nedir?

Arsa Payı Nedir? Nasıl Belirlenir ve Dağıtılır?

Rant, bir taşınmaz sahibinin, ya hiçbir emek sarf etmeksizin sadece sahiplik hakkından yararlanarak ya da taşınmazın nitelikleri ve bulunduğu yerin sağladığı üstünlükler nedeniyle değerinin artmasından elde ettiği kazançtır.

Rant kelimesi Fransızca bir kelime olan “rente”den türetilmiş olup, Türk Dil Kurumu tarafından “ekonomik anlamda getirim” olarak tanımlanmıştır. Rant, bir mal veya paranın, emek verilmeksizin belirli bir süre içinde sağladığı gelir olarak açıklanabilir. Her ne kadar bu tanımda açıklandığı şekliyle rant, emek verilmeksizin sağlanan fayda olarak açıklansa da ekonomik anlamda üretim sürecinin temelinde yer almaktadır.

Kavramsal olarak baktığımızda rant, bir iktisadi unsurun bir başkasının kullanımına bırakılması karşılığında elde edilen kira gelirini göstermektedir. Buradaki iktisadi unsur toprak yani mekânsal yapıdır. Toprak rantı bu anlamda, sahiplerinin üretimde bulunmaksızın gelir elde etmelerine imkân sağlayan bir biçime dönüşmektedir. Rantın varlığını toprak ve toprağın kıt olması ortaya çıkarır. Eğer herkese yetecek kadar arazi olsa o araziyi kimse almaya ihtiyaç duymayacaktır. Ancak arazinin az olmasıyla, o araziyi kullanacakların da bir bedel ödemesi gerekecektir. (Arsa arazi farkı nedir?) Ödenen bu bedel ödeyen açısından gider, alan açısından gelir olarak nitelendirilir. Rant elde edildiği tabiat kaynağına göre isim alır. Örneğin, verimli toprak rantına diferansiyel rant; arazisi ürün pazarına yakın olanların bu yakınlıktan dolayı aldıkları ranta mevki rantı; toprağında maden olanların elde ettiği ranta maden rantı; şehirde arazisi olup da bundan elde edilen gelire şehir rantı denir.

Rant Elde Etmek Ne Demek?

Rant elde etmek, taşınmazların değerinde gelişen ve emeğe dayanmayan artıştan kazanç elde etmek olarak tanımlanabilmektedir.

Rant kavramını bilim insanları tarafından bir çeşit artı değer olarak ele alınmış ve herhangi bir ilave çalışma ile ortaya çıkmayan bir değer olduğu ifade edilmiştir. Bu anlamda rant, toplam elde edilen hasılattan emek, sermaye ve girişimcilik faktörlerinin gelirleri çıkarıldıktan sonra elde kalan kısımdır.

Rant Çeşitleri Nelerdir?

Kent ekonomisi içinde çok değişik alanlarda rantlar oluşmakla beraber bunlar başlıca iki grupta toplanabilir. Bunlardan birincisi, kent topraklarının arsaya dönüştürülerek, verilen imar hakları nedeniyle oluşan ranttır. İkincisi ise, kentteki değişik hizmet alanlarında çoğunlukla giriş engelleri (bir endüstri veya piyasaya girişin zor ve maliyetli hale getirilmesi) yaratılarak oluşturulan rantlardır. Her iki alanda da kentlerin büyüklüğü ve kentleşme arttıkça oluşturulan rantlar çok büyük değerlere ulaşabilmektedir.

Ekonomi ve İktisatta Rant Ne Demek?

Rant kavramı ortaya çıktığı andan günümüze kadar pek çok dönüşüme uğramış ve farklı tanımlamalar ile anılmıştır. Ancak rant kelime anlamı olarak Fransızca’da ki rente kelimesinden dilimize geçmiştir ve kira anlamına geldiği hususu genel kabul görmüştür. Rantın tanımı, üretim faktörlerinden biri olan toprağın üretime katılmasının sonucundaki getirisi olarak ifade edilebilmektedir. İktisat bilimi ise rantı, toprak rantı olarak gündemine almış
ancak tek bir tanım ile sınırlandırmamıştır.

Gayrimenkul Nedir?

Viskozitenin birimi “puaz” yada “poise”dir.

Bir kenarı 1 cm olan alt yüzü tespit edilmiş küp elemanın üst yüzeyine 1 din’lik kuvvet uygulanması halinde, yüzeydeki moleküller 1 cm/sn hızla hareket ediyorsa bu sıvının viskozitesi 1 poise’dir.

(1 poise= 1 din/cm².saniye, 1/100 poise= 1 centipoise (cp)³ dir).

20°C’deki suyun viskozitesi 1 cp’dir.

Şekilsiz (amorf) malzemelerin ve akışkanların (sıvı malzemeler; su, asfalt, v.b.) molekül yapıları, birbirinden yavaş ve değişmeyen hızla ayrılır. Buna viskoz akma olayı denir. Viskozite katsayısı ne kadar büyükse o sıvının akma kabiliyeti veya hareket etme kabiliyeti o kadar azdır.

Viskoz sıvılar, uygulanan kayma gerilmeleri etkisiyle açısal deformasyonlar yaparlar. Şayet kesme kuvveti aşağıdaki şekildeki gibi sıvıya uygulanırsa, sıvıdaki hız değişimine neden olur.

Hızlı ve yavaş hareket eden düzlemlerin birbirlerini frenlemesinden iki düzlem arasında F sürtünme kuvveti oluşur. F sürtünme kuvvetinin değeri düzlemlerin alanı (A) ve hız gradyeni (dv/dx) ile orantılıdır. Kayma gerilmesi, sürtünme kuvvetinin düzlemin alanına bölünmesiyle bulunur.

Bir akımdaki iki nokta arasında dt zamandan sonra aralarındaki düzlemde dγ kadar açı bozulması olacaktır.

Açısal şekil değiştirme hız değişimi kayma oranına (dγ/dt=γ) eşittir. Kuvvet ve değişim arasındaki orantı faktörü (kayma gerilmesi ile açısal şekil değiştirme hızı) viskozite olarak adlandırılır.

Reolojide en basit viskoz sıvı modeli Newton sıvısı (Newtoniyen) olarak adlandırılır ve bu sıvı:

F/A=τ=ηγ

denklemine uyar. Bu denklem Newton sıvısının bünye denklemidir. Newton yasasına uyan cisimlere Newtoniyen cisimler denir. Newton yasası, viskoz şekil değiştirme hızının kayma gerilmesi ile orantılı olduğunu ifade etmektedir.

Newton sıvısının diyagramı aşağıda gösterilmiştir.

Sabit sıcaklıktaki Newtoniyen akışkanda, akışın özelliklerini tanımlayan viskozite değerinin hesaplanabilmesi için bir deneysel değerin belirlenmiş olması yeterlidir. Çünkü bütün Newtoniyen sıvılar orijinden geçen bir doğru ile temsil edilirler. Doğrunun eğimi viskoziteyi verir. Düzgün (üniform) akan Newton sıvısının temel reolojik özelliği viskozitedir.

Viskozitenin, plastik viskozite (plastik malzemeler için gerinim oranına karşı gerilmenin eğimi) ve diferansiyel viskozite (gerinim oranı ve gerilme ile ilişkili eğrinin eğimi) gibi birkaç tipi vardır. Bundan dolayı elde edilen değerlerin, hangi viskozite değeri olduğunu tanımlamak önemlidir.

Akış davranışının bir kaç tipi bulunmaktadır. Bu davranışlardan en basiti gerilme oranı sıfır iken gerilmesi sıfır olan ve gerilme oranı ile gerilme arasında lineer ilişki bulunan Newtoniyen davranışıdır. Viskozitenin kayma oranı ile değişimi sabitse reoloji, Newtoniyen olarak ifade edilir. Şayet viskozite kayma oranı ile değiştiği zaman reoloji Non-Newtoniyen’dir. Newtoniyen davranış ideal akış davranışıdır ve katılardaki Hooke davranışına benzerdir. Non-Newtoniyen malzemelerde viskozite sabit değildir. Kayma gerilmesinin veya kayma oranının ve mzamanın fonksiyonudur. Non-Newtoniyen malzemeler zamandan bağımsız ise viskozite, η=F(γ veya τ) olacaktır. Bu tür malzemeler; pseudoplastik, dilatant ve plastik olarak adlandırılır.

Akış ilk başladığında kayma oranı sıfır iken akışın başlayabilmesi için belirli bir gerilme değeri bulunan (akma gerilmesi) ve bundan sonra lineer bir davranış gösteren bir çok akışkanın bu davranışına plastik davranış denir (Bingham olarak da adlandırılır). Diğer genel davranış, kayma oranı artarken azalan viskoziteli pseudoplastik davranıştır. Bazen malzemeler dilatant davranışı da gösterebilir, ancak bu süspansiyon için genel değildir.

Ancak birçok Non-Newtoniyen akışkan zamana bağlı davranış gösterir. Zamana bağlı ise viskozite, η= F (γ veya τ ve t) olacaktır. Bu tür malzemeler Tiksotropik ve Reopektik malzeme olarak belirlenir.

Kaynaklar: 
Tolga ZEYBEK-KATKILI BETONUN REOLOJİK ÖZELLİKLERİ VE TERLEME DAVRANIŞININ İNCELENMESİ
Uygunoğlu T., Ünal O., Yücel K.T., “Uçucu Külün Betonun Basinç Dayanimina Etkisi Üzerine Bulanik Mantik Yaklaşimi”
Yazıcı, Ş., 2003. Süper Akışkanlaştırcıların Betondaki Bazı Fiziksel ve Mekanik Özelliklere Etkileri.

Gayrimenkul, taşınabilir sıfatta olmayan, maddi bir değer ifade eden ve nakde çevrilmesi mümkün olan materyallerdir. Yani olduğu yerden herhangi bir yere taşınmasının imkânı bulunmayan değerli mallardır. Bu konuda istisna olan iki örnek vardır. Gemi ve tekne türü deniz araçları ile prefabrik yapılar taşınmaz olmamalarına rağmen hukuksal olarak gayrimenkul kapsamına girerler.

Gayrimenkul kavramı, taşınabilir özelliği olmayan, ekonomik bağlamda değeri olan ve likiditesi veya para ile ifadesi mümkün olan değerli materyaller, yeryüzünde sabit, aslına zarar vermeksizin taşınması mümkün olmayan eşya, özüne zarar vermeksizin belirli bir yerden farklı bir yere götürülemeyen eşya olarak tanımlanmaktadır.

Taşınabilir özellikte olan, parasal bir anlam ifade eden materyallere menkul denir. Menkul sözcüğü “nakil” sözcüğünden türemiştir. Örnek vermek gerekirse motorlu taşıtlar (araba, motosiklet, kamyon, minibüs, uçak vb.), telefon, televizyon gibi varlıklar birer menkuldür. Arapça kökenli bir sözcük olan gayrimenkul, menkul kelimesinin gayri ön olumsuzluk ekini almış halidir ve taşınmaz anlamına gelmektedir. Gayrimenkullere örnek verecek olursak dükkân, apartman, arsa, plaza, AVM, villa, köşk, fabrika gibi varlıklar birer gayrimenkuldür.

Gayrimenkulün malikine ait hukuki ayrıcalıkları ön plana çıkaran bir başka tanımlamaya göre ise gayrimenkul, mülkiyetinde yer alan çıkarlar, menfaatler ve haklardan oluşan, toprağa kalıcı olarak bağlı olan ve yasal olarak tanımlanan herhangi bir şeyden oluşan malikin sahip olduğu haklar bütünüdür. Gayrimenkul, temelindeki arsa, arazi ve üzerindeki inşa edilmiş her yapı ile birlikte bir bütündür. Uluslararası Değerleme Standartları’na göre ise gayrimenkul, fiziksel bir varlık olan arazi ve bu arazi üzerine insanlar tarafından yapılmış yapılar olarak tanımlanır.

Gayrimenkul Çeşitleri – Gayrimenkul Türleri

Türk Medenî Kanunu, gayrimenkulleri üçe ayırmaktadır:

1. Araziler,
2. Tapu kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli haklar,
3. Kat mülkiyeti kütüğüne kayıtlı bağımsız bölümler.

Belirtilen mallar, Türk Medenî Kanunu’nun (TMK) 998. maddesi gereğince tapu siciline taşınmaz olarak kaydedilir.

(Kat irtifakı nedir?)

Gayrimenkul denilidiğinde çoğunluğun ilk aklına gelen konut türü olsa da gayrimenkul türleri 5 farklı ana başlıkta incelenebilmektedir.

1. Konut: Bireylerin barınma ihtiyaçlarını karşıladıkları mekânları kapsar. Konut türlerine müstakil ya da apartman dairesi, yalı, köşk gibi örnekler sıralayabiliriz.
2. Tarımsal Gayrimenkul: Tarım yapmak için kullanılan gayrimenkuldür. Tarla, arazi gibi örnekler verilebilir.
3. Ticari Gayrimenkul: Ticari kazanç elde etmek için kullanılan gayrimenkul türüdür. Yani ticaret yapılmasına yarayan gayrimenkullerdir. Otel binaları, ofisler, pansiyonlar, alışveriş merkezleri, dükkân ve mağazalar ticari gayrimenkul olarak sınıflandırılmaktadır.
4. Endüstriyel Gayrimenkul: Endüstriyel üretim faaliyetlerinin hayat bulduğu her türlü gayrimenkul bu türde yer almaktadır. İmalathaneler, fabrikalar, üretim tesisleri gibi sınai amaçlı kullanılan taşınmazlar örnek olarak verilebilir.
5. Özel Amaçlı Gayrimenkul: Genellikle özel bir kullanım amacına hizmet etmek amaçlı tahsis edilmiş olan gayrimenkullerdir. Okullar, ibadethaneler, hastaneler örnek olarak verilebilir.

Gayrimenkulün Özellikleri

Gayrimenkullerin özelliklerinin üç temel başlık altında toplanması mümkündür. Bu başlıklar:

1. Yasal olma,
2. Ekonomik bir değeri olma
3. Fiziksel yapıya sahip olma olarak sıralanabilmektedir.

Yasal Olma Özelliği

Gayrimenkullerin hukuki şartlarda alım-satım işlemlerinin gerçekleştiriliyor olması ve alım-satım sonrasında tapu siciline işlenmesi gayrimenkulün yasal olma özelliğini ifade eder. Tapu sicili tüzüğünde gayrimenkulün yasal olma özelliği şu şekilde tanımlanmıştır; “Taşınmazlarla ilgili mülkiyet hakkı, sınırlı ayni haklar ve kişisel hakların tapu siciline tescili, değişikliği, terkin ve düzeltme işlemleri ile sicil ve belgelerin arşivlenmesine ilişkin usul ve esaslarını kapsamaktadır”. Gayrimenkul sahipleri vergi dairelerine ve belediyeye beyanname vermeleri zorunludur.

Ekonomik Özellikleri

Gayrimenkullerin ekonomik özellikleri az bulunur olmaları ve ekonomideki gelişmelere katkı sağlamalarıdır. Her gayrimenkul birbirine yakın özellikler taşısa da benzersizlerdir. Bu yönüyle gayrimenkuller sadece belirli bir arsa, arazi, proje veya yatırım ihtiyacına göre yatırımcıyı veya alıcıyı tatmin edici özelliklerine sahip olabilirler. Talebin yoğun olduğu bölgelerde gayrimenkul arzını karşılamak her daim mümkün olmamaktadır. Bu özellikleri bakımından gayrimenkuller az bulunur yapıya sahiptirler.

Gayrimenkuller, yatırım amaçlı veya kullanım amacıyla satın alınan ürünlerdir. Emlak gelir elde etmek amacıyla satın alınabilir. Satın alınan gayrimenkul, kiralanarak düzenli gelir elde edilebilir veya uygun pazar koşullarında, elde edilmek istenilen kar durumuna göre satışı yapılabilir.

Fiziksel Özellikleri

Gayrimenkulün fiziksel özellikleri bakımından sabit şekilde durması, belirli bir standart yapıya sahip olmaması ve uzun ömürlü olması bakımından sınıflandırmak mümkündür.

• Sabitlik Özelliği: Gayrimenkulün belirli bir fiziksel alana bağlı olmaması sebebiyle hareket kabiliyetine sahip olmamasıdır. Doğal olayların etkisiyle ve insanların meydana getirdiği dış etkiler ile görünüşlerinde ve yapılarındaki değişiklikler sabitlik özelliğini değiştirmez.
• Standart olmama özelliği; Gayrimenkuller, birbirleriyle benzer özelikler gösterseler dahi; bölgesel farklılıkları, bulundukları konum veya fiziksel özellikleri sebebiyle birbirlerinden farklılık gösterirler. Ayrıca bulundukları bölgenin yasal veya imar mevzuatlarına göre farklı karakteristik özelliklere sahip olabilirler.

Gayrimenkul Değerleme Nedir?

Taşınmaz değerleme, bahsi geçen taşınmazın piyasa değerinin tespit edilmesi için izlenen adımlar bütünüdür. Bazı kriterler, etik kurallar ve ölçütlerce yapılan bu işlemler dizgisine gayrimenkul değerleme denilmektedir. Başka bir ifadeyle, söz konusu gayrimenkulün gerçek değerinin belirlenmesidir. Bir gayrimenkulün ekonomik anlamda somut bir değere sahip olabilmesi için fiziki koşullarının olması yetmeyip bu özelliklerinin beraberinde fayda, kıtlık ve devredilebilir şartlarına da sahip olması gerekir.

Gayrimenkul Değerleme Uzmanlığı Nedir?

Gayrimenkul uzmanı olan kimse konut, bina, arsa, arazi gibi gayrimenkullerin satış işlemleri, yatırım işlemleri, ipotek veya kredi işlemleri için değer tespitini yapmakla mükelleftir. Değerleme çalışması kendi içinde sıralaması ve düzeni olan faaliyetler zinciri oluşturarak yapılmaktadır. Bu işlemin konu hakkında alanında uzman kişi ya da kişilerce yapılması sağlıklı sonuçlar elde edilmesi açısından önemlidir.

Gayrimenkul Değerleme Kriterleri Nelerdir?

Gayrimenkul değerleme işlemleri yapılırken değerleme uzmanlarının değerleme işlemi için göz önünde tuttuğu belli başlı kriterler vardır. Bu kriterleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

• Gayrimenkulün konumu ve çevre özellikleri yani lokasyonu
• Gayrimenkule olan arz talep ve gerçekleşmiş emsal satışlar,
• Gayrimenkulün imar durumu,
• Sürdürülebilir gelir düzeyi,
• Gayrimenkul eğer bağımsız bölümse arsa payı yok eğer değilse de arsa büyüklüğü,
• Gayrimenkulün mimari kullanıma olan elverişliliği,
• Gayrimenkule ait hak ve mükellefiyetler.
• İşçilik kalitesi,
• Yıpranma payı,
• Altyapı özellikleri
• Bayındırlık rayici ve vergi rayiç değerleri,
• Ekonomik koşullar,
• Takyidat durumudur.

Gayrimenkul Değerleme Raporu Nedir?

Belirli bir gayrimenkulün, gayrimenkul değerleme uzmanı tarafından bilimsel metotlar kullanılarak değerinin takdir edildiği ve bu değere etki eden tüm faktörlerin analizinin yer aldığı belgeye gayrimenkul değerleme raporu denir.

Kaynaklar:

Muhammet Ramazan SATICI-GAYRİMENKUL DEĞERLEME YÖNTEMLERİ ve KAPİTALİZASYON ORANI İLE ŞANLIURFA KARAKÖPRÜ İLÇESİNDE GAYRİMENKUL DEĞERLEME
İSMAİL KOCABIYIK-GAYRİMENKUL DEĞERLEMESİNDE ÇOK BOYUTLU PERSPEKTİF
Fatma ER-GAYRİMENKUL DEĞERLEMESİNDE MAKİNE ÖĞRENMESİ TEKNİKLERİNİN KIYASLANMASI
Ömer Faruk KAYA-GAYRİMENKUL SERTİFİKALARININ BLOKZİNCİR İLE ENTEGRASYONU

soyleki.com

Baraj, bir akarsu vadisini kapatarak taşkınlardan koruyan, arkasında su biriktiren ve biriken suyu içme suyu, tarımsal sulama, enerji üretimi vb. ihtiyaçları karşılamak amacıyla inşa edilen yapıdır.

Baraj inşa edildikten sonra suyun set arkasında biriktirilmesiyle göl meydana gelir. Bu göle rezervuar veya baraj gölü denir.  Baraj, su biriktirme amacı ile hazne olusturmak üzere akarsu vadisinin kapatılarak suyun akışının engellendiği yapıdır.  Akarsular üzerine inşa edilen barajlar, içme suyu temini, tarımsal sulama, taşkın kontrolü sağlamak, endüstri suyu temini, elektrik üretimi, rekreasyon aktiviteleri, katı madde hareketinin kontrolü ve balıkçılık faaliyetleri gibi farklı amaçlara yönelik inşa edilmektedir. (Barajların Yapım Amaçları yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.)

Baraj Çeşitleri – Baraj Tipleri

1. Dolgu barajlar
   1. Homojen toprak dolgu barajlar
   2. Geçirimsiz çekirdekli dolgu barajlar
      1. Kil çekirdekli dolgu barajlar
         1. Kil çekirdekli kaya dolgu barajlar
         2. Kil çekirdekli karışık dolgu barajlar
      2. Asfalt çekirdekli dolgu barajlar
   3. Ön yüzü geçirimsiz dolgu barajlar
      1. Ön yüzü beton kaplamalı kaya dolgu barajlar
      2. Ön yüzü asfalt kaya dolgu barajlar
2. Beton barajlar
   1. Beton ağırlık barajlar
   2. Payandalı barajlar
   3. Beton kemer barajlar
   4. Silindirle sıkıştırılmış beton barajlar (SSB)
3. Karışık kesitli barajlar

Baraj tipleri, baraj malzemesine ya da diğer baraj özelliklerine göre sınıflandırılabilir. Baraj tipinin seçiminde, topoğrafya iklim şartları, depremsellik, ekonomik mukayese, temelin özellikleri ve inşaat malzemelerinin mevcudiyeti gibi özellikler önem kazanmaktadır. Baraj mühendisliğinde baraj tipleri birçok parametreye bağlı olarak sınıflandırılabilir.

Büyüklüklerine göre barajlar

Büyüklüklerine göre barajlar büyük baraj veya küçük baraj olarak sınıflandırılabilir. Büyük barajı Uluslararası Büyük Barajlar komisyonu (Internatıonal Commıssıon On Large Dams, ICOLD) “Temelden yüksekliği 15 m’den daha fazla olan barajlar” büyük baraj olarak tanımlanmaktadır. Eğer baraj yüksekliği 10 m ile 15 m arasında değişirse ve aşağıda belirtilen şartlardan en az birini sağlarsa böyle bir barajda yine büyük baraj olarak sınıflandırılır.

• Rezervuar hacmi 1 milyon m³’ten büyük ise,
• Tepe uzunluğu 500 m’den uzun ise,
• Temel inşaatında özel zorluklar varsa,
• Taşkın debisi 2 bin m³/s’den büyük ise,
• Projesi alışılmış türde değil ise,

Bu şartlardan hiçbirini sağlamayan barajlar ise küçük baraj ya da gölet olaraksınıflandırılır.

Dünyanın En Güçlü 10 Barajını buradan inceleyebilirsiniz…

Yüksekliklerine göre barajlar

Barajın yüksekliği 100 m’den fazla ise yüksek baraj, 50 m-100 m arasında ise orta yükseklikte baraj, 50 m’den az ise alçak baraj olarak sınıflandırılabilir.

Yapılış amaçlarına göre barajlar

Tek amaçla inşa edilen barajlar

İçme, kullanma, sulama, enerji üretim, taşkın koruma, başka bir barajın mansap şartlarının düzenlenmesi, atıkların depolanması, balıkçılık vb. şeklinde sınıflandırılabilirler.

Çok amaçla inşa edilen barajlar

Barajlar genelde birden çok amaca hizmet etmek için yapılırlar. Çok amaçlı bir barajda, depolama, taşkından korunma, rekreasyon gibi fonksiyonlar bir arada bulunabilir.

Fonksiyonlarına göre barajlar

Barajlar fonksiyonlarına göre de biriktirme, taşkın geciktirme ve kabartma olmak üzere sınıflandırılırlar.

Gövdenin statik projelendirmesine göre barajlar

Buna göre barajlar, ağırlık baraj, kemer ağırlık baraj, kemer baraj, payandalı baraj, toprak veya kaya dolgu baraj, ön germeli baraj şeklinde sınıflandırılır.

Hidrolik özelliğine göre barajlar

Bu tür barajlar üzerinden su akan baraj ve su akmayan baraj olarak iki şekilde sınıflandırılır.

Düzenleme devresine göre barajlar

Düzenleme yapmayan çevirmeli, mevsimlik düzenleme yapan ve uzun vadeli düzenleme yapan barajlar olarak üç grupta sınıflandırılabilir.

Gövde malzemesine göre sınıflandırma

Gövde dolgu malzemesi olarak kullanılan malzemeye göre dolgu barajlar, beton barajlar ve karışık kesitli barajlar olarak üç kategoriye ayrılabilir. Bu üç ana baraj tipi kullanılan gövde malzemesine ve geçirimsizliği sağlayan malzemelerin çeşidi ve yerine göre kendi içinde sınıflandırılırken çoğunlukla gövde malzemesi dikkate alınmaktadır. Günümüzde ülkemizde yaygın olarak beton ve dolgu barajlar kullanılmaktadır.

Dolgu Baraj Nedir?

Dolgu barajlar gövdelerini asfalt, kaya, kum, kil, çakıl vb. doğal malzemelerin oluşturduğu yapılardır. Ülkemizde şu ana kadar inşa edilmiş barajların büyük bir bölümünü oluşturan dolgu barajlar; tek bir malzemeyle geçirimsizliği tüm gövdede sağlayan homojen dolgu barajlar, geçirimsizliği çekirdekte sağlayan geçirimsiz çekirdekli dolgu barajlar ve geçirimsizliği ön yüzde sağlayan ön yüzü geçirimsiz dolgu barajlar olmak üzere üç gruba ayrılabilir.

Beton Ağırlık Barajlar

Beton ağırlık barajlar, tasarım yüklerine ağırlıkları ve malzeme dayanımları ile mukavemet gösterirler. Kemer barajlarda ise yükleri kemerleme etkisi ile yamaçlara aktarırlar. Beton barajlarda gövdenin tümü ile geçirimsiz olması esastır. Beton ağırlık barajlar, dış yüklerin etkisi ile kaymaya ve devrilmeye karşı kendi ağırlığı ile karşı koyan bir yapıdır. Beton barajlar genellikle, dar vadilerde ve sağlam temel kayaları üzerine inşa edilirler. Dolusavak, dip savak ve su alma yapıları baraj gövdesi üzerinde tasarlanırlar. Sarıyar, Kemer, Boyabat, Çubuk 1 ve Porsuk barajları bu tip barajlardır.

Payandalı Barajlar

Payandalı barajlar, beton ağırlık barajlarının özel şeklidir. Yan yana sıralanmış payandaların memba yüzleri genişletilmek sureti ile veya araları plak, kemer vs. gibi elemanlarla kapatılarak süreklilik sağlanmıştır. Ağırlık barajlara göre daha geniş vadilerde ekonomiktirler.

Beton Kemer Barajlar

Kemer baraj, rezervuardaki su yükü ve kendi ağırlığını kemer etkisi ile mesnetlere aktaran baraj türüdür. Kemer barajlarda yükler ve gerilmeler iyi dağıldığı için kullanılan malzeme miktarı ağırlık barajlara göre daha az olmakta ve maliyet düşmektedir. Bu baraj türünün inşası için vadi dar olmalı ve barajın yerleşeceği temel ve mesnetlerin taşıma gücü yüksek olmalıdır.  Kemer barajlar:

1. çift eğrilikli,
2. ince beton kemer
3. beton ağırlık kemer

olmak üzere üç türden oluşmaktadır.

Oymapınar, Gökçekaya, Ermenek, Deriner, Berke ve Sır barajları çift eğrilikli kemer barajlarımızın örnekleridir. İnce beton kemer barajına örnek olarak Gezende Barajı verilebilir. Karakaya ve Artvin barajları ise beton ağırlık kemer barajlarımızdır.

Silindirle Sıkıştırılmış Beton Barajlar

Silindirle sıkıştırılmış beton barajlar (SSB), düşük oranda karışım suyu ve çimento içeren beton türünün, katmanlar halinde serilerek silindirlerle sıkıştırılması ile inşa edilen yapılardır. Bu özel beton türündeki çimento içerik olarak klasik betonunkinden daha azdır ve benzer malzemelerden beton karışımı oluşturulur. Bu karışım titreşimli silindirlerle sıkıştırıldığı için oluşturulan betona silindirle sıkıştırılmış beton adı verilmiştir. Son yıllarda silindirle sıkıştırılmış beton, baraj gövdelerinde, memba ve mansap batardolarında ve barajların diğer kısımlarında kullanılabilmektedir. Bu barajların memba ve mansap yüzü diğer baraj türlerine göre daha dik şevli yapılabilmekte ve bunun sonucunda daha az malzeme kullanılmaktadır. Dolgu baraja göre daha ekonomiktirler. Çine, Ayvalı, Menge ve Çetintepe barajları ülkemizde silindirle sıkıştırılmış beton barajlara örnektir.

Karışık Kesitli Barajlar

Geniş bir nehirde kaya dolgu, beton, katı dolgu ve silindirle sıkıştırılmış beton gibi çeşitli baraj tiplerinden oluşan karışık kesitli baraj inşa edilebilir. Ülkemizde Dağdelen, Birecik, Keban (beton ağırlık+kil çekirdekli kaya dolgu), Karkamış (beton ağırlık+kil çekirdekli kum ve çakıl dolgu) barajları bu tip barajlardır.

Barajlar Neden Yıkılır?

Kaynaklar:
Haluk BALI-BARAJLARDAKİ DEFORMASYONLARIN GEOTEKNİK CİHAZLAR İLE İZLENMESİ, DERİNER BARAJI ÖRNEĞİ
Can YILDIZ-BARAJ YIKILMASI TAŞKIN RİSK ANALİZİ YEŞİLDERE BARAJI ÖRNEĞİ
Berkant KONAKOĞLU-BETON BARAJLARDA DEFORMASYONLARIN STATİK, KİNEMATİK VE DİNAMİK MODELLER İLE BELİRLENMESİ: ARTVİN DERİNER BARAJI ÖRNEĞİ
KADİR KOÇYİĞİT-SİLİNDİRLE SIKIŞTIRILMIŞ BETON BARAJLARDA AGREGA NEM MİKTARININ MÜHENDİSLİK ÖZELLİKLERİNE ETKİSİ

8’lik Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 0,395 kg
• 12 Metre Ağırlığı  4,740 kg
  

10’luk Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 0,617 kg
• 12 Metre Ağırlığı  7,404 kg

12’lik Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 0,888 kg
• 12 Metre Ağırlığı  10,668 kg

14’lük Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 1,210 kg
• 12 Metre Ağırlığı  14,520 kg

16’lık Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 1,580 kg
• 12 Metre Ağırlığı  18,960 kg

18’lik Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 2 kg
• 12 Metre Ağırlığı  24 kg

20’lik Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 2,470 kg
• 12 Metre Ağırlığı  29,640 kg

22’lik Demir Kaç Kilo?

• 1 Metre Ağırlığı 2,980 kg
• 12 Metre Ağırlığı  35,760 kg

12’lik demir kaç kg?, 14’lük demir kaç kg?, 16’lık demir kaç kg? gibi bilgiler için en basit yol aşağıda verilen pratik formülden yararlanmaktır. İnşaat demir ağırlıkları pratik olarak 0,00617xD² formülü ile de hesaplanabilmektedir. Bu formüldeki D, demir çapıdır. (mm cinsinden)

İnşaat donatı demir ağırlıklarına metraj hesaplarında sıkça ihtiyaç duyulmaktadır. Hangi demirin kaç olduğu bilgisi elde edildikten sonra statik betonarme projelerde donatı metrajı ve bu kalem için maliyet hesabı yapılabilmektedir.

Daha kapsamlı inşaat demir ağırlıkları tablosuna aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.

İnşaat demiri ağırlıkları tablosu

İnşaat maliyeti ile ilgili hesaplarda demir donatı metrajı kadar güncel demir fiyatları da önemlidir. Güncel inşaat demir fiyatlarına buradan ulaşabilirsiniz.

Çökme deneyi-(Slump deneyi) gerek laboratuvarda ve gerekse sahada beton kıvamını ölçebilmek amacıyla sıkça kullanılan pratik bir yöntemdir.

Basit ve kolayca uygulanabilir bir deney yöntemi olmasından dolayı, “çökme deneyi yöntemi” ya da  diğer bir adıyla “slump deneyi” taze betonun kıvamını belirlemek amacıyla kullanılan deney yöntemleri arasında en popüler olanıdır.

Çökme deneyi yöntemi, ASTM standartlarında 1922 yılından bu yana yer alan bir yöntemdir. Bu deney, İngilizce’de çökme anlamına gelen “slump” (slamp olarak okunmaktadır) deneyi olarak adlandırıldığından, Türkiye’de çoğu kez bu isimle anılmaktadır.

Çökme deneyi betonu sadece kıvamını ölçmektedir. Bu nedenle betonun işlenebilirliğini tam olarak belirtememekle birlikte betonun işlenebilirliğine dair çok önemli bilgi edinilebilmektedir.

Çökme-Slump Deneyi Nasıl Yapılır?

Türk standardına göre çökme deneyi için metalden yapılmış alt ve üst uçları açık olan kesik koni şeklindeki bir huni ile koninin içerisine yerleştirilecek betonu şişlemek için ucu yuvarlatılmış bir çelik çubuk kullanılmaktadır.

Çökme hunisi’nin tabanının çapı 20 cm, üst ucunun çapı 10 cm ve yüksekliği 30 cm’dir. Betonu şişlemek için kullanılan çelik çubuğun boyu 60 cm, çapı 1.6 cm’dir.  Alt ucuna yakın kısımda huniye dış yüzeyden bağlantılı karşılıklı 2 adet metal çıkıntı bulunmaktadır. Bu metal çıkıntılar, koninin içerisine beton doldururken koninin yere tamamen yapışmasını ve böylece alttan herhangi bir sızıntı olmamasını sağlamak üzere ayakla basmak için konulmuştur.

Deney başlamadan önce huninin içi nemli bir bezle silinmekte ve huni düz ve su emmez bir yüzey üzerine yerleştirilmektedir.

Hazırlanan taze beton mala yardımı ile huninin içerisini dolduracak beton hacminin yaklaşık üçte bir bölümleri halinde yani 3 tabaka halinde yerleştirilmektedir. Her tabaka şişleme çubuğu ile ayrı ayrı 25’er kez şişlenmektedir. En üst tabakanın şişlenmesi işlemi bittikten sonra kalıbın üstü mala veya şişleme çubuğu ile tesviye edilmektedir.

Bütün bu işlemlerden hemen sonra, huni, yandaki saplarından tutularak yavaşça düşey olarak yukarı çekilmektedir. Kalıbın çekilme işlemi sabit hızla ve 5 ile 10 saniye arasında bir sürede tamamlanmalıdır. Kalıbından kurtulan beton, sululuk derecesine bağlı olarak, az veya çok miktarda bir çökme göstermektedir. Boş huni tamamen çökme yapan beton yığınının yanına konularak ve şişleme çubuğu üzerine yatay olarak yerleştirilerek çubuğun alt seviyesi ile çökme yapmış olan betonun üst yüzünün ortalama yüksekliği arasındaki mesafe en yakın 0.5 cm’ye kadar cetvelle ölçülmektedir. Ölçülen değer betonun çökme değeri olarak ifade edilmektedir.

Çökme hunisinin düşey olarak yukarı kaldırılması ile taze betonun göstereceği çökme miktarı, betonun ne ölçüde ıslak olduğu ile ilgilidir. Aslında taze beton kütlesinin kendi ağırlığı altında akmasına karşı betonun kayma direnci ölçülmektedir.

Taze beton karışımının yapısına bağlı olarak betonun göstereceği çökme aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi değişik tarzlarda yer almaktadır.

• “Hakiki çökme”, kütlenin şeklinde fazla bozulma ve kırılma olmadan meydana gelen, beton üst kestinde aşağı yukarı eşit miktarda yer alan çökmedir. Bu durum betonun yeterli kohezyona sahip olduğunu göstermektedir.
• “Kayma çökmesi”, beton kütlenin bir yanında çok az, diğer yanında çok fazla çökmenin yer aldığı tarzdır. Bu tarz çökme, beton kütlenin yeterli kohezyona sahip olmadığını göstermektedir. Bazen normal karışımlarda da kayma çökmesi görülmekle birlikte genel olarak kayma çökmesi betonun yerleştirilebilirlik özelliğinin iyi olmadığına işaret etmektedir.
• “Tamamen çökme”, genel olarak beton karışımının çok sulu olduğunu, betonda çok az miktarda çimento kullanıldığına işaret etmektedir.

Değişik tip agrega ve değişik malzeme oranları ile hazırlanmış iki ayrı betonun eşit miktarda çökme yapması bu iki betonu mutlaka aynı ölçüde işlenebilirliğe sahip olduğunu göstermemektedir. O bakımdan ek bilgi edinebilmek amacıyla çökme hunisinin yukarı çekilmesinden sonra bir miktar çökme yapmış olan beton kütlenin yan tarafı şişleme çubuğu ile hafif hafif dövülmekte ve beton kütlenin dağılma gösterip göstermediği gözlenmektedir. Hafif hafif dövülmeden dolayı beton kütlede dağılma oluyor ise bu durum betonun yeterli kohezyona sahip olmadığını ve betonda yeterince ince malzeme kullanılmadığına işaret etmektedir.

Deney yapıldıktan sonra çökme gösteren beton kütlenin yan tarafı hafif hafif dövülerek, ne kadar dağılma göstereceği incelenmekte ve beton kohezyonu hakkında bilgi edinilebilmektedir. Ancak, çökme deneyi, çimentosu az olan beton karışımların veya kuru ya da çok kuru beton karışımlarının işlenebilirliği hakkında sağlıklı sonuçlar verememektedir. Buna rağmen, çökme deneyi yöntemi Dünya’da en yaygın olarak uygulanan bir yöntem durumundadır. Türkiye’de çökme deney yönteminin dışında bir başka yöntemin uygulanması yok denecek kadar azdır.

Çökme deneyi ile ilgili olarak belirtilecek bir başka husus da bu deneyin ıslaklığı az olan betonlar için (aşırı kuru, çok kuru ve kuru kıvamdaki betonlar) uygun olmadığıdır. Çökme miktarı 2.5 cm’den daha az olan betonların işlenebilirliğine dair sağlıklı bilgi vermemektedir. Pratikte bu tür betonların sıkıştırılması işleminde vibratör kullanıldığından, kuru kıvamdaki beton karışımların kıvamının veya işlenebilirliğini bulunabilmesi için vibrasyon  esasına dayanan Vebe deney yöntemi gibi bir başka deney yönteminin kullanılması gerekmektedir.

Genel olarak aynı çökme değerine sahip betonların benzer ölçüde işlenebilirlik gösterdiği ve aynı amaçlarla kullanılabilecekleri kabul edilmektedir. O nedenle çökme deneyi betonun üniformitesini ve kalitesini kontrol edebilmek için kullanılabilen çok değerli bir yöntem durumundadır. Aynı kalitedeki bir beton karışımın diğerine göre farklılık göstermesi, çimentoda,  agregada, karışım suyunda veya katkı maddesi de bir değişiklik olduğunu işaret etmektedir ve gereken düzeltme hemen yapılabilmektedir.

TS 802 no’lu  Türk Standardı ve ACI 211 no’lu ABD Standardı gibi beton karışım hesap esaslarını anlatan bir çok ülke standartları, elde edilecek betonun kullanılacağı ortamı göz önünde tutarak, taze betonun ne miktarda kıvama sahip olması gerektiğine dair uygun çökme değerleri tavsiye etmektedir.

Aşağıdaki çizelgede taze beton için uygun görülen çökme değerleri verilmektedir.

Betonların Çökme Değerleri – Kıvam Sınıfları

 Değişik Alanlardaki Betonların Çökme Değerleri

Çökme Deneyi Yöntemi ile İlgili Standartlar

Çökme deneyi yöntemi ile ilgili standartların bazıları şunlardır:

• TS EN 12350-2
• ISO  4109
• ASTM C 143, BS 1881.

Türk standardında, ISO’da ve ASTM’de anlatılan yöntem aynıdır. (İngiliz standardında anlatılan yöntemle diğer yöntemler arasında çok küçük farklılıklar bulunmakla birlikte orada da anlatılan yöntem esas olarak diğerleri ile çok benzerdir. İngiliz standardına göre taze beton, çökme hunisinin içerisine, 4 tabaka  halinde doldurulmaktadır; Türk, uluslararası ve ASTM standartlarındaki yönteme göre, taze beton çökme konisinin içerisine 3 tabaka halinde doldurulmaktadır.)

Şadırvan kelimesi, Farsça kökenli olup çok anlamına gelen “şad” ve akar anlamına gelen “revan” kelimelerinin birleştirilmesi ile oluşturulmuştur.

Şadırvanlar, sudan faydalanmanın yanı sıra estetik amaçlı olarak yapılmış, Anadolu cami, medrese, han, kervansaray gibi dini ve sosyal binaların iç veya dış avlularında yer alan ve ortasında göbekli fıskiyesi, kenarlarında muslukları bulunan, yüksek kenarlı havuzlardır.

Mimari bir terim olarak şadırvanlar, camilerin iç ve dış avlularının orta kısmındaki havuzun, çevresindeki musluk ve göbeğindeki fıskiyeden suların aktığı, üzeri kubbe ile örtülmüş abdest alma bölümlerini ifade ederler.

Klasik bir şadırvanda genellikle bulunan bölümler şunlardır:

1. Su haznesi (havuz)
2. Hazne üzerinde musluklar,
3. Fıskiyeli su lülesi
4. Oturma taşları (yeri),
5. Su yalağı,
6. Hazne üzerinde kafes veya şebeke (koruyucu),
7. Haznenin etrafında revak (tiplere göre olmayabilir),
8. Havuzu dış etkilerden koruyan saçak ve kubbe,
9. Üst örtünün üzerinde alem

Şadırvanlar, camilerde başta olmak üzere medreselerde, meydanlarda, hanlarda görülmektedir. Bazı kaynaklarda tanımı şu şekilde yapılmıştır:

Şadurvan: en çok cami avlularından bulunan, etrafı çok musluklu duvarla çevrili bir su haznesidir.

Şadırvan: üstü çadır şeklinde bir dam ve yahut ahşap bir kubbe ile örtülü yüksek bir mermer bir havuz olup içinde bir fıskiyeden veya bir lüleden akan sular toplanarak dış tarafından sıra ile takılmış musluklardan dışarı akar.

Şadırvan Nedir Kısaca?

Şadırvan, ortasında yüksekçe bir yerden şarıltıyla bol su akan havuz veya çevresi musluklu duvarla çevrilmiş su haznesidir.

Şadırvanları iki grupta incelenmektedir;

1. Konumlarına Göre Şadırvanlar; cami şadırvanları, bir yapıyla birlikte yapılan şadırvanlar ve meydan şadırvanlarıdır.
2. Plan Özelliklerine Göre Şadırvanlar; çokgen planlı şadırvanlar ve dairesel planlı şadırvanlardır.

Şadırvanları biçimlerine göre ise dört grupta toplamak mümkündür:

1. Bir Havuzdan İbaret Şadırvanlar,
2. Üst Örtüsü Havuz Köşelerine Yerleştirilmiş Sütunlarla Taşınan Şadırvanlar,
3. Baldaken Tarzı Şadırvanlar,
4. Münferit Tipteki Şadırvanlar

Emevi saraylarından Hırbet el Mefçer’in ön avlusunda bulunan baldaken planlı üstü kubbe ile örtülü kare havuz İslam mimarlığındaki ilk şadırvan örneği sayılabilir. Anadolu’da bilinen en eski şadırvan örneği ise, Harran Ulu Cami’nde inşa edilen sekizgen planlı şadırvandır.

Şadırvan Ne İşe Yarar? Neden Yapılır? Amacı Nedir?

Şadırvanların amacı, avlusunda bulundukları camide veya medresenin dershane-mescidinde ibadet edeceklerin gerekli abdesti alabilmelerine yardımcı olmaktır. Diğer bir görevleri ise tamamen estetiktir. Etrafı monoton diziler halindeki revaklar ile çevrili avlu ortasındaki boşluğu, zarif ve göz oyalayıcı mimarileri ile gidermektedir. (Revak Nedir?) Üçüncü bir görevi, eski Türk zevkinin her yerde aradığı bir ihtiyacı cevaplandırmaktadır. Bu da sesinin sağladığı dinlendirici huzur ve ruha sükunet veren serinletici ortamdır.

Türk mimarisinde şadırvan, içmek veya temizlik için kullanılan suyun, aynı zamanda sesi ve görünüşü ile zevk verecek, estetik bir biçimde hizmete sunulduğu bir tesis olarak, hemen her türlü yapının içinde veya dışında yer almıştır. Cami, mescit, medrese, tekke gibi dini yapılarda, öncelikle abdest almak için; saray, köşk, hamam gibi sivil yapılarda ise daha çok sesinden, görüntüsünden ve etrafına verdiği serinlikten faydalanmak için şadırvanlar yapılmıştır. İbadetle su, suyun temizliği ve dinlendirici özelliği birleştirilmiştir. İbadet, eğitim, hastane gibi mekanlara giren kişi aynı zamanda su sesleri içinde dinlendirici, huzur dolu bir ortama girmiş olur.

Şadırvan Örnekleri

Hız tümsekleri (Kasisler) trafik sakinleştirmenin en çok uygulanan yöntemlerinden biridir. Araçların hızlarını azaltmak için tümsekler yol platform genişliği boyunca belirli boyutlarda yapılmaktadır. Sürücüler tümseklerin üzerinden geçerken çarpışma ve titreşim etkilerini en aza indirgemek için hızlarını düşürürler.

Hız tümsekleri, kent içinde trafik yoğunluğunun düşük ve hız yapmaya elverişli olduğu mekânlarda, özellikle çocuk bahçesi, okul, spor, hastane ve konut alanları gibi yaya hareketliğinin yoğun olduğu yol kesimlerinde en sık kullanılan yöntemdir.

Kasislerin uygulandığı yerler genellikle; meskûn mahaller, yaya geçitleri ve özel sürüş dikkati gerektiren benzer bölgelerdir. Kasislerin, ana yollarda ve birincil acil durum aracı güzergâhlarında kullanılmaması gerekmektedir.

Kasis eğimleri %8 i geçmemelidir. Kasis geometrik olarak, parabolik, dairesel ya da sinüzoidal şekillerde uygulanabilirken, tepe noktası yüksekliği yerden 5 santimetreden 15 santimetreye kadar değişebilir. Kasislerin yapımında uygulanan genel eğilim, yola paralel uzunluğun artmasıyla, tepe noktasının yüksekliğinin düşürülmesi yönündedir.

Kasislere yaklaşırken genel olarak bir trafik işareti ile uyarı yapılır.

Kasislerin fark edilmesinin kolaylaşması için, kasislerin üzerine zikzak, sıralı diş ya da zebra şeklinde işaretler yapılır.

Seri olarak kasis uygulanmış yollarda, kasisler arası ortalama hızların %20 ile %25 arasında azaldığı kaydedilmiştir.

Kasislerin-Hız Tümseklerinin Avantaj ve Dezavantajları

Kasislerin-Hız Tümseklerinin Avantajları

• Kasisler, uygulandıkları bölgede trafiği daha güvenli hale getirirler,
• Kasis uygulaması kolay ve ekonomiktir,
• Hız tümsekleri trafik hızını, trafik yoğunluğunu ve kazaları azaltmaktadır,
• Kasisler, yayaların karşıdan karşıya geçişlerini kolaylaştırır.

Kasislerin-Hız Tümseklerinin Dezavantajları

• Kasisler, sürücülerin ani fren yapmasına neden olabildiğinden, bu araçlara arkadan çarpma riski ortaya çıkmaktadır.
• Kasisten geçen araçlarda meydana gelen titreşim ve sarsıntılar, araçlara zarar verebilmektedir.
• Hız tümsekleri ambulans, itfaiye ve polis araçları gibi acil müdahale araçlarında gecikmelere neden olur.
• Aracın hızının azaltılmas ve tekrar hızlanması yakıt tüketimini artırır. Dolayısıyla hava ve gürültü kirliliğine neden olur.
• Kasisler SUV araçlarını istenilen seviyede etkilememektedir.

Hukuk âleminde, idarenin, olağanüstü durumlarda kişilere bir takım yükümlülükler getirme yetkisi olarak tanımlanan1 istimval, “mal” sözcüğünden türeyen ve kökeni Arapça olan bir kelimedir. Fransız doktrininde bir görüşe göre, istimval, taşınır malların geçici olarak kullanımını veya mülkiyetini, taşınmazların ise sadece geçici olarak kullanımını veya kişileri hizmet yükümlülüğü altına sokmayı sağlayan zorlayıcı idari bir işlem olarak tanımlanır.

Tanımdan da anlaşılacağı üzere istimval, yalnızca olağanüstü dönemlerde kullanılabilen bir usuldür. Bunun yanı sıra, istimval yetkisinin kullanılabilmesi, bu hususun özel kanunlarda düzenlenmiş olmasına bağlıdır. Kamulaştırmanın aksine istimvali düzenleyen tek bir kanun yoktur. İstimval çeşitli kanunlarda düzenlenmiştir.

İdare, kural olarak ihtiyaç duyduğu taşınır malları genel hukuk kuralları çerçevesinde, satın alma usulüyle elde etmektedir. Ancak deprem, sel gibi doğal afetler neticesinde veya ağır ekonomik bunalımlar gibi olağanüstü durumlarda, taşınır mallara acil bir şekilde ihtiyaç duyulabilir. Şüphesiz böyle bir durumun varlığı halinde, ihtiyaç duyulan, birbiri yerine kolayca konulabilen taşınır malın olağan usul yöntemiyle sağlanmaya çalışılması, gecikmesinde sakınca olması dolayısıyla kamu yararına uygun olmayabilir. Bu nedenle, idareye kamu gücünü kullanarak daha hızlı biçimde ihtiyaç duyduğu taşınırı elde etme imkânı tanınmıştır.

Kamulaştırma normal zamanlarda uygulanabilen bir yöntem iken istimval olağanüstü zamanlarda uygulanır. Yine, istimval özel mülkiyete tâbi taşınır malın mülkiyetinin veya kullanma ve intifa hakkının devri için uygulanan bir usul iken, kamulaştırma işleminin konusunu özel mülkiyete tâbi taşınmaz mülkiyetinin devri oluşturur. Bununla beraber, istimvalde de kamulaştırmada olduğu üzere, malın bedeli adli yargıda, işlemin hukuka uygunluk denetimi ise idari yargıda karara bağlanır.

Buna göre istimval, idarenin olağanüstü durumlarda, felakete uğrayanların birtakım ihtiyaçlarını karşılamak adına gerçek ve tüzel kişilerinden mal ve hizmet edinmesi olarak tanımlanabilir.

İstimval, istisnai bir yetki olması nedeniyle günümüzde sıkça başvurulan bir müessese değildir. Ancak, her ne kadar günümüzde uygulanabilirliği az olsa da kimi durumlarda idare tarafından kullanılması gereken yetkidir. Keyfi olarak kullanılması durumunda çok ağır sonuçlar doğuracak olan bu müessese, idarenin diğer her bir işlemi gibi, kanuni düzenlemelerde belirtilen esas ve usullere binaen tesis edilmesi gerekmektedir.

İstimval, özel yararın kamu yararına feda edilmesi düşüncesinin bir ürünü olduğu için idare, bu müessese kapsamında getirdiği yükümlülüklerin parasal karşılığını, yükümlülere ödemesi gerekir. Yine, tesis edilmesiyle çalıştırılan kişilere ve mallarına bir takım zararlara yol açabildiği için idarenin yükümlülere, uğradıkları hak kaybına karşılık haklı bir tazminat vermesi gerekmektedir.

İstimval, idareye yalnızca özel mülkiyete ait taşınmaz malların geçici olarak kullanma hakkını ile taşınır malların mülkiyetine el koyma veya geçici olarak kullanma hakkını vermez. Başka bir deyişle, istimvalin konusunu sadece mal yükümlülüğü oluşturmaz. İdare, bu müessese ile kişilere, ayrıca para ve çalışma yükümlülüklerini getirme yetkisini de haiz olur. Çünkü istimval müessesi, olağanüstü nitelik arz eden kimi durumlarda ihtiyaç duyulan mal ve hizmetlerin karşılanmasını amaçlar. Örneğin, idare, meydana gelen deprem nedeniyle enkaz altında kalanların kurtarılması için özel mülkiyete ait iş makinelerine de el koyabileceği gibi yine iş makinelerini kullanan kişilere enkaz çalışmalarına katılmaları için çalışma yükümlülüğü getirebilir. Çünkü istimval kapsamında sadece iş makinelerine el koyulması enkaz çalışmalarının yürütülmesi bakımından bir fayda sağlamaz. Bu makinelerini kullanmak uzmanlık gerektiren bir iş olduğu için bunları kullanabilen kişilere de çalışma yükümlülüğünün getirilmesi gerekir. Keza, ekonomik bunalım zamanlarında ekonominin iyileştirilmesi için kişileri belirli alanlarda çalıştırabileceği gibi gerektiğinde kişilerin paralarına da idare tarafından el konulabilir. İşte, mal yükümlülüğü gibi aynı amaca yönelik olarak aynı zamanda ve aynı usullerle getirilen para ve çalışma yükümlülüklerini farklı hukuki kavramlar çerçevesinde değerlendirmek hukuk mantığı açısından isabetli değildir.

Trampa Nedir?

Taş mastik asfalt karışımının ikinci bileşeni ise ince agrega, stabilizör, filler ve bitümlü bağlayıcıdan meydana gelir. (Asfalt Nedir?) Yeterli miktarda ve özellikte fillerin kullanılması işlenebilirliğin; bağlayıcı madde kullanımı, karışımın dayanımının artmasına sebep olur. İnce agrega kullanılmasının ana nedeni, kaba agrega daneleri arasında bulunan boşlukları doldurmak, diğer bir nedeni olarak kaba agrega danelerinin arasındaki etkileşime katkı sağlamaktır. Taş mastik asfalt karışımlarında, klasik asfalt karışımlara göre daha yüksek oranda bitümlü bağlayıcı kullanılması sebebiyle, depolama-nakil-serme-sıkıştırma işlemleri esnasında bitüm malzemesinin süzülmesini önlemek amaçlı stabilizör (polimer, fiber vb.) kullanılır. Taş mastik asfalt karışımının bileşenleri aşağıdaki şekildedir. (Bitümlü Sıcak Karışım Nedir?) 

Taş Mastik Asfaltın genel yapısı;

• Kaba Agrega %70-80
• İnce Agrega %20-30
• Bitüm %6-7
• Selülozik elyaf

Taş Mastik Asfaltta kullanılan agregalar aşağıdaki çizelgede belirtilen limitlere uygun olmalıdır.  Agregalar sağlam, temiz daneli kırmataş, kırma çakıl veya bu malzemelerin birleşiminden oluşmalıdır. Agrega kil topakları, organik madde ve karışıma zarar verecek maddeler içermemelidir. Taş mastik asfaltı oluşturacak agregalar, içinde filler’inde bulunduğu en az dört farklı dane grubunun belirli oranlara göre karıştırılması sonucu oluşur. Agrega bitümlü malzeme ile karışınca üniform bir hal alır.

Karışım gradasyonu için gerekli olursa agrega içine mineral filler eklenebilir. Eklenen mineral filler olarak sönmüş kireç veya taş tozları kullanılır. Mineral filler malzemesi tamamen kuru olmalı kil, organik madde, topak ve başka zararlı madde içermemelidir.

Taş Mastik Asfalt Uygulama Alanları

Taş Mastik Asfalt tüm yüzey tabakalarında uygulanabilir. Ancak anayol projelerinde daha çok uygulanmaktadır. Taş mastik asfalt, asfalt betonuna kıyasla daha maliyetli olmasına rağmen, proje ömrü ve maliyeti açısından daha uygundur. Taş mastik asfalt yol ve anayol üstyapıları projelerinde daha çok uygulanmakta ve kabul görmektedir. Taş mastik asfalt türünü seçerken maksimum dane boyutunu küçük seçmek uygundur. Maksimum dane boyutu aralığı 5-8 mm ile 11 mm seçme nedenleri aşağıda özetlenmiştir.

1. Birim maliyet kalınlıktan dolayı daha azdır.
2. Trafik yükü altında az gürültü gözlenmektedir.
3. Kayma direnci diğerlerine göre daha iyidir.
4. Dane boyutunun büyük olması nedeniyle daha kalın bir yüzey tabakası ve akabinde daha maliyetli olmaktadır.

Dane boyutunun büyük olması ayrıca daha fazla gürültü oluşturmasına neden olmaktadır. Son zamanlarda taş mastik asfalt, kaplamaları havaalanlarında kullanımı yaygınlaşmıştır. Örnek verecek olursak, Fraport Havaalanında yılda aş mastik asfalt, kaplaması ile 200.000’ den fazla uçak başarılı bir şekilde kalkış-iniş gerçekleştirmektedir. Türkiye’de 1999 yılından itibaren taş mastik asfalt, kaplamalar kullanılmaktadır. 1999 yılında Karayolları Genel Müdürlüğü’ nün yapmış olduğu ön çalışmalar sonucunda taş mastik asfalt başarılı sonuçlar vermiştir. İlk zamanlarda yüksek maliyet ve ürünün temin edilmesindeki zorluklar birim maliyetlerin yüksek olması gibi sorunlar meydana getirmiş ve yaygın olarak kullanılmasına engel olmuştur.

Taş Mastik Asfaltın Avantajları

Yüksek kayma direnci: Kaba agreganın yüzey dokusunun boşluklu cilalanma direncinin yüksek olması sonucu yüksek kayma direnci elde edilir. Taş mastik asfalt yüzeyleri yüksek sürtünme direncine sahiptir. Asfalta göre daha kalın bağlayıcı filmi oluşturmaktadır. İlk aylarda kayma direnci daha düşük sonra asfaltın aşınmasıyla üstündeki film tabakası azalmaktadır.

Üstyapı Performansı: Taş mastik asfaltta taşın taşa temas etmesi ve akabinde bağlayıcı harcının eklenmesi ile dayanımın artması prensibine dayamaktadır. Taş mastik asfalt tabakası yapıda aşınma ve kalıcı bozunmalara daha fazla dirençli, dayanımlı, geçirimsiz ve homojen olması sebebiyle daha kaliteli bir aşınma tabakası olarak kullanılmaktadır. Taş mastik asfaltta kullanılan kırmataş agregası boşluklu yapıya sahip olduğundan diğer karışımlara oranla içsel kilitlenme direnci daha fazla olmakta ve tekerlek izi sonucu oluşan aşınmalara karşı daha sağlam bir yapıda olmaktadır. Klasik aşınma tabakalarına kıyasla içeriğinde fazla oranda asfalt olması sebebiyle daha kalın bir film tabakası oluşmakta ve agrega boşlukları fazla miktarda bağlayıcı madde ile dolmasına bağlı olarak dayanımı artmaktadır.

Görünürlük: Taş mastik asfalt yüzeyi daha yoğun dane yapısına sahip olduğundan daha fazla su tutar ve görünürlüğü diğerlerine nazaran daha fazladır.

Gürültü düzeyinin düşük olması: Taş mastik asfalt kaplamaları diğer kaplamalara göre yüzey pürüzlülüğü biraz fazla olsa da yapılan ölçümler sonucu gürültü seviyesinin 2 ile 5 dB kadar azaldığı belirlenmiştir

Çevresel faydaları: Uzun hizmet ömrü nedeniyle bakım ihtiyaçlarının azalması, uzun vadede yolun daha az trafiğe kapanmasına bağlı olarak hava kirliliği azalmakta ayrıca gürültü kirliliği azalmaktadır. Sürüş konforu ve güvenliği artmaktadır.

Taş Mastik Asfaltın Dezavantajları

Taş mastik asfaltların kendine özgü karışım oranları nedeniyle nakliye, üretim, serme vb. konulardan dolayı olumsuz tarafları vardır. Yüksek oranlı bağlayıcı fillerden dolayı maliyeti yüksektir, fazladan eklenen filler sebebiyle de plent verimliliği düşüktür. 40°C’ye kadar soğuma olmadan trafiğe açılmaması gerektiğinden yolun trafiğe açılma süreci uzayacaktır. Üretim, nakliye ve serme işlemlerinde bitümün süzülmesine neden olabilir bu önlemek için elyaf kullanılır ve buna bağlı daha fazla operasyonel sorunlar ortaya çıkabilir. TMA geleneksel karışımlara göre daha sert ve işlenebilirliği daha düşük ayrıca çok sıcak bitümlü karışımdır (karışım sıcaklığı 170-190°C)

Poroz Asfalt Nedir?

Kaynaklar:
Hüseyin KARA-TAŞ MASTİK ASFALT VE BETON YOL KAPLAMA İNŞASINDA BOR ATIKLARININ KULLANILABİLİRLİĞİ
Şanlıer İ, Pamuk İ, 2017. Kuzey Marmara Otoyolu Projesi Kapsamında Taş Mastik Asfalt (TMA) Uygulamaları ve Performanslarının Karşılaştırılması.
Karayolları Teknik Şartnamesi, 2013.
İzol E, 2020. Taş Mastik Asfalt Yapımında Mineral Filler Olarak Mermer Tozunun Kullanılması
Altan F, 2018. Taş Mastik Asfaltta Elektrik Ark Fırını Cürufunun Agrega Olarak Kullanılabilirliğinin Araştırılması Ve Doğal Agrega İle Karşılaştırılması

Klasik yol kaplama sistemlerinde genellikle geçirimsiz bir tabaka istenir. Serme ve sıkıştırma işlemlerinden sonra yaklaşık boşluk oranı %3-5 civarında olur. Geçirimsiz tabaka isteğinden dolayı kullanılan iri agrega oranı poroz asfalt uygulamalarına göre daha azdır.

Poroz Asfalt Uygulama Amaçları ve Avantajları

Poroz asfalt karışımları tercih etmenin dört temel sebebi bulunmaktadır. Bunlar;

• yol güvenliğinin artırılması,
• trafik gürültüsünün azaltılması,
• gerekli drenajın sağlanması
• yeraltı sularının beslenmesidir.

Poroz asfalt kaplamalar, şehirde yoğun yağışlar sonucu oluşabilecek sel baskınlarını engellemek, yüksek trafik gürültüsünü azaltmak, kaplama yüzeyini daha güvenli hale getirmek ve yeraltı sularını doğrudan beslemek için tercih edilmektedir.

Yol Güvenliği

Poroz asfalt, geçirimli bir kaplama olduğu için yol yüzeyinde su birikmesi engellenmektedir. Su birikmesi sonucu kızaklama olmaz. Bu sayede trafik güvenliğine katkı sağlamaktadır. Yüksek boşluk oranı sayesinde kaplama yüzeyindeki su, hava boşluklarından poroz asfalt kaplama içerisine aktarılır. Ayrıca yol yüzeyine su birikmesi engellendiğinden su sıçraması vb. olaylar azaltılmış olur. Görüş mesafesi kolaylıkla sağlanır. Gece yolculuklarında ıslak yüzeyden kaynaklı ışık yansımaları en aza indirilmiş olur. Kaplama içerisine sızan sular uygun bir drenaj sistemi ile kaplama dışına nakli gerçekleştirilir. Poroz asfalt kaplamada tekerlek ile yol yüzeyi arasındaki sürtünme diğer kaplamalara göre daha iyi durumdadır. Bu durum trafik kazalarını önemli oranda azaltır ve yüksek hız için güvenli seyahat imkânı sağlar.

Gürültünün Azaltılması

Poroz asfalt kaplamaların sahip oldukları yüksek boşluk oranı sayesinde yol yüzeyinde oluşan gürültü, kaplama tarafından emilir. Gürültüdeki azalma miktarı yaklaşık olarak 1,5 dB ile 4 dB civarındadır. Belirtilen değerler farklı bir kaplama yüzeyine göre %25-50 arasında gürültünün engellendiğini gösterir.

Yeraltı Sularının Beslenmesi

Yağış sularının kaplama yüzeyinden, kaplama içerisine hareketi sağlanır. Kaplama içerisinde oluşturulan drenaj sistemi ile sular, uygun depo yerlerine nakledilir. Örneğin otoparklarda kullanılan poroz asfalt kaplamalar sayesinde toplanan sular yeraltı sularına iletilebilir.

Drenaj

Poroz asfalt kaplamalar yol yüzeyine gelen suları içerisine alır. Kaplama içerisindeki sular drenaj sistemleriyle geçici ve kalıcı depolara iletilir. Bu sayede yolun temeli sudan etkilenmez. Poroz asfalt kaplama uygulamasıyla hem yeraltı hem de yer üstü drenaj yapılmış olur.

Poroz Asfalt Kaplamaların Dezavantajları

Poroz asfalt kaplamalar iklim ve hava koşullarının ağır geçtiği bölgelerde tercih edilmez. Don olaylarının görüldüğü bölgelerde, gözenekli yapı içerisinde kalan sular donma-çözülmeye maruz kalır. Bu olay sonucu gözenekli yapı zarar görür. Kar yağışı ve düşük sıcaklıklar sonucu gözeneklerde biriken suyun donması sonucu, daha kaygan ve tehlikeli bir yüzey oluşturur. Donan su genleşip hacmi büyür, bu olaya mantarlaşma denir. Mantarlaşma sonucu donan gözenekler yol yüzeyini daha da tehlikeli hale getirir. Buzla mücadelede kullandığımız tuz ve solüsyonlar etkisiz hale gelir. Bu durum, kar ve buzla mücadele çalışmaları için gerekli maliyetlerin artmasına sebep olur.

Poroz asfalt kaplamaların sahip olduğu gözeneklere katı partiküllerin girmesi sonucu, kaplama yüzeyi zarar görebilir. İşlevini kaybeden sistem sık sık yenileme ve bakım gerektirebilir. Dolayısıyla maliyetlerin artmasına sebep olur.

Poroz asfalt kaplamaların ilk yapım maliyetleri, normal asfaltlara göre daha fazladır. Poroz asfalt kaplamalarda tercih edilen malzemeler özenle seçilmelidir. Agregaların; cilalanmaya, aşınmaya ve deformasyonlara karşı daha dirençli olması gerekir. Ayrıca agregaları birbirine bağlamak için kullanılan bitüm özenle seçilmelidir.

Poroz asfalt kaplamalarda yol işaretlemelerinde kullanılacak çizgi, işaret vb. malzemelerin maliyetleri normal kaplamalara göre daha fazladır. Poroz asfalt kaplamaların bakımları daha sık yapılmalıdır. Açık kanalların temizliği oldukça önemlidir. Serbest malzemelerin sistemi tıkaması engellenmelidir.

Poroz Asfalt Kaplama Tabakaları

Poroz asfalt tabakası, asfalt çimentosunun bağlayıcılık görevini üstlendiği, açık gradasyona sahip iri agregalardan oluşur. Yol yüzeyine gelen suyun, yol eğimiyle hareketi sonucu kaplama tabakasında bulunan boşluklardan içeri alınması prensibiyle çalışır. Kaplama altında bulunan boşluk hacmi, kaplama içerisinde bir geçici havuz görevi yapar. Kaplama gövdesinde depolanan su drenaj kanallarına veya kaplamanın alt tabakalarına iletilir.

Poroz Beton Nedir?

Taş Mastik Asfalt Nedir?

Kaynaklar:
Yusuf Kemal KÖSE-POROZ ASFALT KARIŞIMLARIN PERFORMANS VE YÜZEY ÖZELLİKLERİ BAKIMINDAN İNCELENMESİ
Arrieta, S. V., Maquilon, J. E. C., 2014. Resistance to degradation or cohesion loss in Cantabro test on specimens of Porous Asphalt friction courses.
Yang, B., Zhang, H., Xie, N., Zhou, H., 2019. Laboratorial investigation on effects of microscopic void characteristics on properies of porous asphalt mixture.
Jiao, Y., Zhang, Y., Fu, L., Guo, M., Zhang, L., 2019. Influence of crumb rubber and tafpack super on performances of SBS modified porous asphalt mixture.

Biyofili, yaşam ve canlılara karşı duyulan sevgi anlamına gelen biyofili (biophilia) “yaşamı sevmek”, ‘‘yaşam sevgisi’’ veya “canlıyı sevmek” olarak tanımlanmaktadır.

Sözlükte ‘‘Bio’’ ön eki canlı, yaşam ve hayat gibi anlamlara gelen, yaşam ve canlıyla ilgili olandır. ‘‘Philia’’ eki ise sevme, hoşlanma, bir şeye karşı duyulan sevgi anlamındadır. Bu iki ek birleşerek biyofili (biophilia) kelimesini oluşturmaktadır.

Biyofili (biophilia) kavramı, bitki yetiştirmek, hayvanat bahçelerini ziyaret etmek, evcil hayvan beslemek, yeşil alanlarda ve doğal alanlarda doğayla iç içe huzurla gezebilmek gibi doğaya karşı hissedilen olumlu duyguları açıklamaktadır. Örneğin, insanların yaban hayatı ve doğa fotoğraflarına hayranlık göstermelerinin temelinde de biyofili vardır.

Biyofili kavramı, insanların doğal süreçlere karşı duyduğu doğuştan gelen (kalıtsal) eğilimdir ve bu eğilim hayatta kalmanın bir parçasıdır.

Edward O. Wilson (1984)’a ait olan ‘‘Biophilia’’ adlı kitabı ve ekolojist Kellert ile birlikte yazdığı “Biyofili Hipotezi” isimli kitaplarıyla biyofili kavramının yaygınlaşmasını sağlamıştır. Bu kitaplar içerisinde “yaşama karşı duyulan doğuştan gelen doğal eğilim”, “insanoğlunun diğer canlı organizmalara karşı sahip olduğu duygusal bağı” (Kellert ve Wilson 1993) şeklinde açıklamalar ile biyofilinin insanlığın özünde yer edindiğinden ve insanların tüm canlılara olan bağlılığından söz etmektedir. Wilson (1994), insanlar tarafından yaşama ve yaşam benzeri süreçlere karşı duyulan bağ; güven, hayranlık ve bazen de korkuya neden olan bir bağ olarak tanımlamıştır.

Biyofili; mimarlık, iç mimarlık, kentsel tasarım gibi uygulama alanlarına insanın doğaya bağlanma arzusuyla adapte edilebilen psikoloji, felsefe ve biyolojinin çalışma alanına giren bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Yeni bir kavram olan biyofili pratikte insanoğlunun varoluşuna dayanmaktadır. İnsanın evrimsel gelişimine fiziksel ve zihinsel açıdan bakıldığında çevresindeki doğal süreçlerle etkileşimine bağlamaktadır.

Biyofili Hipotezi Nedir?

Biyofili hipotezi, geçmişten gelen izlerin modern zamanda yaşayan insanı nasıl etkilediği, insanların doğaya yakın hissetmeleri ile birlikte yaşam ortamları oluşturmasıyla ilgilenmektedir. En kolay anlamda neden doğaya yakınlık hissediyoruz sorusunun cevabını biyofili hipotezi ile anlamaktayız.

Biyofili hipotezine göre fiziksel ve ruhsal sağlık ile üretkenliğin sürdürülebilmesi, doğal süreçte evrimleşen insan vücudu, zihni ve ruhunun sağlıklı oluşu, insanın doğayla olan etkileşiminin kalitesine bağlıdır.

Biyofili Hipotezi, eski çağlardan beri insanların kentler yerine doğayı tercih etmelerini desteklemektedir. Tarih öncesinde mağara resimlerine ve eski Mısır’daki mezar resimlerine bakıldığında bitki, hayvan ve insan figürlerinin birlikte görülmesi insanların diğer canlı organizmalarla olan bağını eskilere dayandığını göstermektedir. Örneğin; Pompei’deki kalıntılara bakıldığında 2.000 yıl önce de insanların evlerinde ve bahçelerinde bitki yetiştirdikleri görülmektedir. Bir başka örnek Mısırlılarda vefat eden insanların kedileriyle birlikte gömüldükleri bilinmektedir.

Biyofilik Tasarım

Biyofilik tasarım, temellerini doğaya karşı duyulan, doğuştan gelen kalıtımsal eğilim olarak tanımlanan, bu eğilimin sürdürülebilir olmasını savunan biyofili hipotezinden almaktadır.

Biyofilik tasarım yaklaşımının temellerini oluşturan biyofili hipotezi insanın diğer tüm yaşam sistemlerine içgüdüsel olarak bağlı olduğunu ve bu bağın sürdürülmesi gerektiğini iddia etmektedir. Her canlı gibi ekosistem içerisinde yerini alan insanoğlu, canlı ve cansız çevreye ekolojik olarak bağlıdır. Ancak zamanla doğadan kopmuş ve kentleşmenin artmasıyla kendi yaşam alanlarını diğer canlılardan ve doğadan ayrıştırmıştır. Hızlı modernleşme süreci sonunda biyolojik kodlarıyla çelişen mekânlarla çevrelenen insan, fiziksel ve zihinsel açıdan tepkiler vermeye başlamıştır. Yaşanan bu sıkıntılar sonucu geliştirilen biyofilik tasarım yaklaşımı, biyolojik bir organizma olan insanlar için yapılı çevrede iyi bir yaşam alanı yaratmayı amaçlamaktadır.

Biyofilik tasarım, insanın evrimsel dönüşümü boyunca hayatta kalma başarılarının, doğa ile kurdukları bağ ile ilgili olduğu, her insan için bu bağın ortak bir duygu olduğunu savunan tasarım yaklaşımıdır. Gün ışığına maruz kalmak, hayvanlar, ağaçlar, çiçekler, sular, kuşlar vb. doğal süreçleri barındıran yaşam ortamlarında yakın temasta bulunmak ve doğal yaşam ortamlarında kendini daha iyi hissetme olgusu biyofilik tasarım yaklaşımını şekillendirmiştir. Bu yaklaşım, çağdaş yapılarda ve çevre düzenlemelerinde insan ve doğa arasında kazançlı etkileşimi teşvik etmektedir.

Biyofilik tasarım, “kendisinin oluşturduğu kentsel yaşam ortamlarının mimarı insan ve doğa arasındaki bozulan bağın yeniden kurulmasını sağlayarak, insanların psikolojik ve fiziki anlamda sağlıklı olmalarını sağlayan, refah düzeylerini arttırmayı amaçlayan yaklaşım” olarak tanımlanmaktadır.

Biyofilik tasarımın ilkeleri:

1. Sürdürülebilirlik ilkesi, doğayla arasında bağın sürekliliği
2. İyileştirici güç ilkesi, doğanın iyileştirici gücünden yararlanarak insanoğlunun daha iyi hissetmesini sağlamak
3. Bağ kurmak ilkesi, yaşanılan ortam ve mekanlara duyulan bağ
4. Bağlılık ilkesi, birbirleriyle bağlı ve bütünleşik mimari çözümlerin varlığı
5. Etkileşim ilkesi, insan ve diğer canlı organizmaların arasında sorumluluk ve yakın olma hislerinin yayılmasını sağlamak

Biyofilik tasarım uygulamaya aktarılırken kullanılacak tasarım parametrelerinin seçimi, projenin şartlarına, bina işlevine, peyzaj kullanımlarına, proje büyüklüğüne, değişen ekonomik ve lojistik faktörlere, kültürel ve ekolojik koşullara bağlı olarak değişmektedir. Biyofilik tasarımın etkin bir şekilde uygulanması, yukarıda belirtilen ilkelere bağlı kalmayı gerektirir. En önemlisi de tasarım parametrelerinin parça parça veya bağlantısız uygulanmaması, aksine birbirini karşılıklı olarak güçlendirecek ve tamamlayacak şeklinde uygulanmasıdır.

Biyofilik tasarım yaklaşımının uygulamada etkin bir şekilde kullanılması, yukarıda belirtilen ilkelere bağlıdır. Uygulamada kullanılacak tasarım parametreleri seçimine bakıldığında; başta ekolojik koşullara daha sonra alansal kullanımlara, alan şartlarına ve işlevine, alan büyüklüğü ve ekonomik faktörlere, kültürel ve sosyolojik faktörlere bağlı olarak değişmektedir. Tasarım parametreleri birbirinden kopuk şekilde uygulanmamalı hatta birbirini güçlendirebilecek şekilde uygulanmalıdır.

Biyofilik tasarım, modern yapılı çevrede doğayla ilgili bu içsel adaptasyonları tatmin etmeyi ve bunu yaparken insanların fiziksel ve zihinsel açıdan sağlığını ve zindeliğini geliştirmeyi amaçlamaktadır.

Biyofilik Tasarımın 14 Modeli

1. Doğayla Görsel Bağlantı
2. Doğayla Görsel Olmayan Bağlantı
3. Ritmik Olmayan Duyusal Uyarı
4. Termal ve Hava Akışı Değişkenliği
5. Suyun Varlığı
6. Dinamik ve Diffüz Işık
7. Doğal Sistemlerle Bağlantı
8. Biyomorfik Formlar ve Desenler
9. Doğa ile Malzeme Bağlantısı
10. Karmaşıklık ve Düzen
11. Olasılık
12. Sığınak
13. Gizem
14. Risk – Tehlike

Biyofilik Tasarım Elemanları ve Özellikleri

1. Çevresel Özellikler

• Renk
• Su
• Hava
• Gün ışığı
• Bitkiler
• Hayvanlar
• Doğal malzemeler
• Manzaralar
• Cephe yeşillendirmesi
• Jeoloji ve peyzaj
• Habitat ve ekosistem
• Ateş

2. Doğal Şekil ve Biçimler

• Bitkisel motifler
• Ağaç ve dikey taşımalar
• Hayvan motifleri
• Deniz kabuğu ve spiraller
• Oval ve yuvarlak biçimler
• Kemerler, tonozlar, kubbeler
• Düz-dik açılı olmayan formlar
• Doğal özelliklerin benzeşimi
• Biyomorfoloji
• Jeomorfoloji
• Biyomimikri

3. Doğal Örüntü ve Süreçler

• Duyusal çeşitlilik
• Enformasyon zenginliği
• Yaşlanma, değişim, zaman izi
• Büyüme ve üreme
• Merkezi odak noktası
• Sınırlandırılmış mekanlar
• Geçiş mekanları
• Bağlantılı seri ve zincirler
• Parçanın bütüne entegrasyonu
• Birbirini tamamlayan zıtlıklar
• Dinamik denge ve gerilim
• Fraktaller
• Hiyerarşik oran ve orantı

4. Işık ve Mekân

• Doğal ışık
• Filtrelenmiş ve yaygın ışık
• Işık ve gölge
• Yansıyan ışık
• Işık havuzları
• Sıcak ışık
• Biçimsel ışık
• Genişlik
• Mekânsal çeşitlilik
• Biçimsel mekân
• Mekânsal armoni
• İç – dış mekân ilişkisi

5. Yerel (Bağlamsal) İlişkiler

• Mekanla coğrafi bağ
• Mekanla tarihsel bağ
• Mekanla ekolojik bağ
• Mekanla kültürel bağ
• Yerel malzemeler
• Peyzaj yönelimi
• Yapı formunu tanımlayan peyzaj özellikleri
• Peyzaj ekolojisi
• Kültür ve ekolojinin entegrasyonu Mekânın ruhu
• Mekansızlıktan kaçınmak

6. Evrimsel İnsan-Doğa İlişkileri

• Görüş alanı ve sığınak
• Düzen ve karmaşa
• Merak ve heyecan
• Değişim ve metamorfoz
• Güvenlik ve koruma
• Hakimiyet ve kontrol
• Sevgi ve bağlılık
• Çekicilik ve güzellik
• Keşif ve buluş
• Enformasyon ve biliş
• Korku ve hayranlık
• Derin saygı ve manevilik

Kaynaklar:
Hilal KAYA-BİYOFİLİK TASARIM VE İYİLEŞTİREN MİMARLIK: ÇOCUK HASTANELERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
İZEL GÖKTEN-ANKARA İMRAHOR VADİSİ VE İNCESU DERESİ ALAN KULLANIM KARARLARININ BELİRLENMESİ VE BİYOFİLİK TASARIM YAKLAŞIMI İÇİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ

Mansard çatı uygulaması, binanın çatı katında yapıya eğim verilerek oluşturulmaktadır. Mansard ilavesi ile çatı katındaki alanın kullanım alanına dönüştürülmesi ve böylece kullanım alanının artırılması amaçlanmaktadır.

Mansard çatılar, beşik ya da kırma tipi çatıların iki farklı eğimde uygulanmış şekilleridir. Konut ve depo gibi alanlarda kullanıma elverişli alanların oluşturulması sebebiyle tercih edilmektedir. Çatının alt kısmı dik eğimli, üst kısmı ise neredeyse yatay eğimli olarak yapıldığından bu çatılarda, çatı katı alanının maksimum kullanımı sağlanmaktadır.

Mansard çatı, ismini 16. yüzyılda yaşamış mimar François Mansart’dan almıştır. François Mansart, barok mimarinin öne çıkan temsilcilerinden biridir.

Mansard çatının diğer ismi de Fransız çatıdır. Mansard çatıların, Fransız çatı olarak adlandırılmasının nedeni, 3. Napolyonun 1850’lerde Paris’te başlattığı yapılaşma kampanyasında bu çatı tipine sahip anıtsal yapılar inşa edilmesidir. Geleneksel bir görünüm oluşturan mansard çatı tipi Avrupa’da ilk dönemlerde ise daha çok ahırlarda tercih edilmiştir.

Mansard ve Gambrel tipi çatılar, yüzeylerinde eğimli bölgelerin bulunduğu çatı tipleri için kullanılan terimlerdir. Mansard çatının dört yüzeyi eğimli iken, Gambrel tipi çatıların iki yüzeyi eğimlidir. Bu çatıların farkı aşağıdaki şekilde gösterilmektedir.

Mansard Çatıların Avantajları

Mansard çatıların en önemli avantajı, kullanıldığı binaların enerji performansını artırmalarıdır. Bunun yanında;

• Yapılar içerisinde daime ek alanlara ihtiyaç duyulmaktadır. Yüksek eğim avantajıyla mansard çatılar maksimum alan kullanımına olanak sağlamaktadır.
• Kentsel ve kırsal alanlarda kullanımı uygundur.
• Mansard çatı pencereleri, doğal ışığın girmesine izin verecek şekilde, eğimin tam uzunluğu boyunca uzandıkları için gün ışığı ve güneş kullanımında avantaj sağlamaktadır
• Klasik, şık ve zarif bir çatı biçimi olduğundan yapılarda önemli görsel değerler oluşturabilmektedir.
• Isı tasarrufu nedeniyle yapı kullanım ömrü boyunca enerji tasarrufu sağlarken yalıtım özellikleriyle de yapı sağlığının korunmasına yardımcı olur. Bu sebeple uzun vadede ilgili maliyetlerde önemli avantajlar sağlar.
• Binanın servis ömrünü uzatır,
• Kent alanını kaplayan binanın toplam alanını artırır.

Mansard Çatıların Dezavantajları

Mansard çatıların avantajları yanında çeşitli dezavantajları da bulunmaktadır. Bunlar;

• Mansard çatıların kullanımı için yerel yasaların ya da ilgili yerel idarelerin izin alınması gerekebilir. Bu çatı tipinin sağladığı ek alanlar toplam yapı-inşaat alanına dahil olacağından ilgili vergi ve masraflarda artışa sebep olabilmektedir.
• Yerel yönetmeliklerde çatı yüksekliği ile ilgili uygulamalara uyulması gerekliliği bu çatı tipinin kullanımını sınırlandırabilmektedir.
• Dik eğimi nedeniyle kurulumu diğer çatılara göre daha zor ve karmaşık olduğundan inşaası için nitelikli işçilik ve zamana ihtiyaç duyulmaktadır. İlk kurulum maliyetleri de bu sebeple diğer çatı tiplerinden yüksek olabilmektedir.
• Yanal dik eğimleri nedeniyle ağır hava koşullarından daha fazla etkilenebilmektedir. Ayrıca üst bölümdeki düz eğim, kar ve su birikimine olanak sağladığından nemlenme, sızıntı gibi problemler ortaya çıkabilmektedir.

Almanya ve Fransa’da hem mansard hem de gambrel çatılar mansard çatı ismi ile anılmaktadır. Dik stil ve çift yönlü stiller mansard çatılarının iki ana stilidir. Su ve kar drenaj sistemi bu iki tarz arasındaki ayrımı ortaya koymaktadır. İki yüzey arasındaki eğimler ne kadar uzun, keskin ve dik olursa drenaj sistemi de o kadar iyi olmaktadır. Çift yönlü stilde ise bir öncekine göre daha makul bir drenaj sistemi oluşturulmaktadır.

Arapça kökenli bir kelime olan “maksim” kelimesi “suyun kollara ayrıldığı yer” manasına gelmektedir.

Kalıplaşmış bir şekli olmayan maksemler büyük veya küçük olabilmektedir. Maksemlere gelen su tekne veya sandık adı verilen küçük bir havuza alınır. Havuzun düşey duvarlarının üstünde fazla suyun taşınması için savaklar yapılmıştır. Savakların bulunduğu düşey mermer plağın üzerine su seviyesinden eksenleri 96 milimetreden aşağıda olan çeşitli çaplarda pirinçten yapılmış lüle adı verilen kısa borular yerleştirilmiştir. İç çapı 26 milimetre olan borudan akan suyun debisine de lüle denilmektedir. Lülelerin iç çapları da akıttıkları debiye göre değişir. Debileri 36,7 milimetre olanlar çift,45 milimetre olanlar üçlü, bu ölçülerden daha büyük olanlar sekizli ve onlu lüle olarak adlandırılmışlardır. Debiler, çapları küçüldükçe kamış, masura, çuvaldız ve hilal olarak adlandırılır.

İstanbul’daki maksemlerin en büyüğü Eğrikapı Maksemi diğer bir adıyla da Savaklar Maksemi’dir. Kırkçeşme su tesislerinin isale hatlarının son bulduğu yerde Mimar Sinan tarafından yaptırılmıştır. İç ölçüleri 5,95×5,95metre olan maksemin çatısı piramit şeklindedir. İstanbul’un Anadolu yakasında bulunan önemli maksemlerinden biride Üsküdar, Doğancılardaki Damat İbrahim Paşa Maksemi’dir. Günümüzde harap vaziyette bulunan maksemin üzerinde ta’lik bir hatla yazılmış şair Nedim’e ait bir kaside bulunur.

İstanbul’da bulunan Maksemler içerisinde günümüze kadar sağlam bir şekilde ulaşan Taksim Maksemi, I. Mahmut tarafından 1732 yılında Taksim su tesisleriyle birlikte yapılmıştır. Fransız konsolosluğunun karşısında bulunan 8 köşeli güzel bir yapı olan maksemin çatısı da 8 köşeli piramit şeklindedir. Maksemin kapısının sağ tarafında Taksim sokağı tarafına bakan, I. Mahmut tarafından yaptırılan kitabesiz çeşmesinin üzerinde “her şeye su ile hayat verdik” anlamına gelen ayet yazılıdır. İstiklal Caddesi üzerinde yer alan maksemin giriş kapısının üzerinde 4 pencere bulunur. Cephedeki pencerelerin üst kenar hizalarının iki tarafında kuş yuvaları bulunan, maksemde toplam 24 lüle bulunmaktadır. Maksemlerin küçük birer örnekleri de şehir içinde bulunan su terazilerinin tepelerine yapılmıştır. Bu yapılar sayesinde maksemlerdeki gibi su ölçülerek çeşitli yerlere dağılır. İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi’nin duvarının üzerinde bu yapının bir örneği bulunmaktadır.

 Kaynak: Nur SATIR-OSMANLI’DA SU TERİMLERİ VE SUYLA İLGİLİ MATERYALLER

Bu bağlamda ekosistem belirli bir alan üzerinde bulunan canlı veya cansız çevre bileşenleri tarafından oluşturulan ve devamlılık içeren ekolojik sistemler bütünüdür. Ekosistem içindeki tüm varlıkların işlevinin olması, ekosistemi dört ana bileşenden meydana gelen bir sistem bütünü haline getirmiştir. Aşağıda belirtilen dört ana bileşen ekosistemin yaşam ve enerji döngüsünün devamlılığını sağlamaktadır.

1. Cansız varlıklar (inorganik ve organik maddeler),
2. Primer üreticiler (yeşil bitkiler ve ototroflar),
3. Tüketiciler (bitkisel ve hayvansal maddeleri yiyenler ve hetotroflar),
4. Ayrıştırıcılar (bakteri ve mantarlar ve saprofitler).

Ekosistemin ve ekolojik yaşamın sorunsuz devam edebilmesi için bu bileşenlerin aralarındaki dengenin ve uyumun kusursuz çalışması gerekmektedir. Doğal ekosistem dengesinin bozulması beraberinde ekolojik sorunlara, sürdürülebilir yaşamın özelliklerinde sıkıntıların meydana gelmesine sebep olmaktadır. Ortaya çıkan sorunlar neticesinde, mevcut ekosistem dengesinin bozularak ortadan kalkması ve bozulan bu ekosistemin yerine yeni bir ekosistemin olması olayına ise “süksesyon” (sıralı değişim) denilmektedir. Her bir ekosistemin kendine ait özellikleri, yaşam süreleri ve yaşam alanları bulunmaktadır. İnsanların dünya üzerindeki alanların neredeyse tamamına sahip olması; ekosistemlerin bozulmasına ve değişimlerin meydana gelmesine neden olmaktadır. Hızlı nüfus artışı, bilinçsiz sanayileşme, düzensiz şehirleşme, doğal kaynakların bilinçsiz kullanılması, nükleer silahlar ve nükleer santral patlamaları, barajlarda yer alan biriktirilmiş suların kimi zaman taşkınlara neden olması, orman tahribatı ve doğal olay gibi olumsuz nitelikteki olaylar; ekosistemin doğal dengesi üzerinde insan eliyle yaratılan olumsuzluklardır. Tüm bu zarar verici durumlar, başta çevre kirliliği olmak üzere ekosistemler üzerinde çeşitli tahribatlar ortaya çıkarmaktadır. İnsanların icra ettiği faaliyetler ve yaşam alanlarında oluşturdukları kalite potansiyeli, ekosistem ile birbirine bağlıdır. Ekosistem içerisindeki canlı ve cansız varlıklar karşılıklı olarak etkilenmektedir ve bu etkiler ekolojik çevreye yansıyarak sistem içerisindeki her varlık üzerinde farklı şekillerde yansımaktadır. Ekosistemin tehdit edici bir hale gelmesi, insan topluluğunun sağlığını da etkilemektedir. Ekosistemlerin iyileştirilmesi ise canlı ve cansız varlıkların yanı sıra insanların da fiziksel ve ruhsal sağlıkları üzerinde olumlu etkiler yaratacaktır. Bu nedenle ekosistemi bir bütün olarak ele almak ve bozulmalar karşında meydana getireceği her etkinin, canlılar üzerinde farklı sonuçlara yol açacağı hususlarına dikkat etmek gerekmektedir.

Sağlıklı ekosistemlerin insan yaşamı için sağladığı faydalar

Ekosistemin karakteristik yapısını biyotik ve abiyotik faktörler ortaya koymaktadır. Bu faktörler, ekolojik yapı ve ekolojik sistem hakkında bilgi vermektedir. Bu karakteristik yapıya ait izlenimler ise çevrenin değerlendirilmesi, çevredeki problemlerin tanımlanması, çevresel sorunların ne tür çözümlerle giderilebileceği hakkında yol gösterici ipuçları vermektedir.

Kentin yoruculuğundan bunalan insanlar kendilerine binalarla yaşam alanları oluşturmuşlardır. Sonrasında fiziksel ve ruhsal terapi yöntemi olarak doğayı kullanmak istemişler ve bundan faydalanırken çoğu zaman korumayarak tahrip edici girişimlerde bulunmuşlar ve önce ekolojik yaşam alanlarında sonrasında ekosistemde tahribatlar yaratmışlardır. Giderek artan nüfus ve beraberinde getirdiği tahribatın etkisiyle; doğal ve özgün nitelikte olan alanların üzerinde ciddi bir baskı söz konusu olmuş ve doğanın karşılıklı kullanım uyumu bozularak ekosistem bozulmaları meydana gelmiştir.

Ekosistemde her öğe ayrı ayrı görevini yerine getirerek ve birbirini tamamlayarak uyumlu bir kullanım döngüsü meydana getirmektedir. Ekosistemdeki öğeler, zaman içinde kendi kendini yenileyebilme ve belirli bir dereceye kadar onarabilme yeteneğine sahiptir. Ekoloji ve ekosistem kavramları bu bağlamlar doğrultusunda incelendiğinde; aslında birbirleriyle iç içedir. Bunun yanı sıra çevre bilinci üzerinde sürdürülebilirlik açısından önemli bir noktada yer alan ve insan etkisiyle tahribatın giderek arttığı düzeyde çevreye birtakım faydalar sağlayabilecek alternatifler sunarak ortaya çıkar. Bu alternatifler rekreasyonel olarak ele alınıp planlandığında, doğanın dengesini bozmadan doğada var olan her etmeni geri dönüşüm çalışmalarıyla doğaya kazandırmayı ön plana çıkarmayı amaçlamaktadır. Bu yaklaşımlarla hareket edildiğinde ise insan ve çevre odaklı çalışılan bu süreçte kaybedilen zaman ve enerji doğaya tekrar sunarak, ekoloji ve ekosistemin dengesinde meydana gelen bozulmalar onarılmaktadır. Bu onarımların yarattığı etki canlı, cansız bütün varlıkları etkilemektedir ve ekosistemdeki tüm sistem karşılıklı fayda ile bu sürece olumlu katkı sağlamaktadır. Bu sağlanan fayda insan sağlığını da doğrudan etkilemektedir. Aslında insanın ekosistemle iş birliği içinde ve önceliğinin her zaman çevre olduğunu dikkate alarak hareket ettiği durumlarda; hem ekosisteme zarar verilmeyerek doğaya katkıda bulunulacak, hem de alternatif sürdürülebilir yaşam alanları oluşturulacaktır.

• Sulama suyu amacıyla: Dünyanın ekilebilir alanının %18’i sulanan topraklardan oluşmaktadır. Sulama ile mahsul üretimin %40’ı karşılanmakta ve kırsal alanlardaki nüfusun %30’una istihdam sağlanmaktadır. Nüfusun sürekli artmasıyla beraber tarımsal ürünlere ve istihdama olan ihtiyaç artacağından sulamaya olan gereksinimde artmaktadır. Sulama suyu genellikle akarsular üzerine insa edilen baraj ve göletlerden sağlanmaktadır.
• Hidroelektrik enerji üretimi: Su kaynaklarından ekonomik olarak faydalanmada hidroelektrik enerji üretiminin payı oldukça önemlidir. Dünyada ki elektriğin %24’ünü üreten hidroelektrik santrallerin her yıl 2,3 trilyon kilovat-saat elektrik üreten 675000 megawatt kapasitesi mevcuttur. Dünyanın en büyük yenilenebilir enerji kaynağı hidroelektrik santrallerdir. Dünyadaki yenilenebilir elektriğin tamamına yakını (%90’dan fazlası) barajlardaki hidroelektrik santrallerden üretilmektedir.
• Şehirlerdeki kullanma ve içme suyu ihtiyacı: Artan nüfus ve refah seviyesininyükselmesi ile birlikte yerlesim yerlerinin içme ve kullanma suyu talepleri de artmaktadır. İnsanların içme suyu ve başka doğal ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla (temizlik, yıkama vb.) kullandığı suyu temin etmeye sağlar.
• Endüstriyel yapıların su ihtiyacının temini: Sanayi üretim için mutlaka suya ihtiyaç duyar. Çeşitli ihtiyaç malzemelerinin üretimini sağlayan sanayi yapılarının su ihtiyacının büyük bir kısmı baraj veya göletlerden elde edilir.
• Su ürünlerinin üretimi: İmalatı tamamlanan barajların oluşturduğu su havzalarında balıkçılık yapılarak önemli bir gelir elde edilir. Ziraat Mühendisleri Odası’nın raporuna göre (2018); ülkemizde su ürünleri üretiminde 200’e yakın doğal göl, 300’den fazla baraj gölü, 750’ye yakın gölet ve 33 adet büyük akarsu bulunmaktadır. Ülkemizde yaklaşık olarak 100 çeşit ekonomik açıdan değerli su ürünü bulunmaktadır.
• Mesirelik kullanım: Barajlar inşa edildikleri bölgenin çevresini değiştirmekte, oraya canlılık kazandırmaktadır. Barajın çevresinde inşa edilen rekreasyon alanları, yeşil alanlar vb. burada yaşayan veya gezi amaçlı gelen insanlar tarafından mesirelik olarak kullanılmaktadır.
• Erozyon ve birikintileri önleme: Barajların, sellerin yol açacağı erozyonu ve nehirlerdeki sediment, ağızlarda kil ve kum birikintileri oluşmasını önlemek gibi faydalı bir işlevi de vardır.

Baraj kelimesi, XX. Yüzyılın ortasından sonra Fransızca’dan dilimize geçmis olup sözlükte engel anlamına gelmektedir.

(Baraj Nedir? Baraj Tipleri ve Çeşitleri)

Barajlar genelde birden çok amaca hizmet etmek için yapılırlar. Çok amaçlı bir barajda, depolama, taşkından korunma, rekreasyon gibi fonksiyonlar bir arada bulunabilir.

“Barajlar Neden Yapılır?” konusu ile ilgili yorumlar kısmından siz de bilgi verebilirsiniz.

Dünyanın En Güçlü 10 Barajı

Baraj yıkılmaları gövdenin tümden göçmesi veya kısmi oyulma görülmesi gibi çeşitli sebeplerle gerçekleşebilmektedir. Meydana gelen baraj yıkılmaları incelendiğinde aşağıda belirtilen nedenlerin bir ya da birkaçının bu yıkıma sebep olduğu söylenebilir:

1. Uzun süreli yağışlar ve taşkınlar
2. Yetersiz dolusavak kapasitesi
3. Borulanmayı ve sızmayı tetikleyen içsel aşınmalar
4. İşletme aşamasında baraj ekipmanlarının yetersiz bakımı
5. Uygun olmayan tasarım veya malzeme kullanımı
6. Baraj gövdesinden suyun aşmasına neden olan yer kaymaları
7. Baraj havzasının akış yukarısında bulunan başka bir barajın yıkılması
8. Terörist saldırılar
9. Baraj gövde üst kesimi boyunca çatlaklara neden olacak deprem oluşumları
10. Baraj rezervuarının aşırı akım alması
11. Yetersiz ve hatalı filtre malzemesi seçimi
12. İnsan, tasarım ve bilgisayar hataları.

(Baraj Nedir? Baraj Çeşitleri)

(Barajlar Neden Yapılır?)

Baraj yıkılma sebepleri üç ana gruba ayırabilir:

a) Baraj gövdesi üstünden su aşması

Baraj gövdesi üzerinden suyun aşması, birçok nedenden dolayı olabilir ama genellikle dolusavak kapasitesinin yetersiz olmasından kaynaklanmaktadır. Ayrıca yeterli dolusavak kapasitesinin katı maddeler ile dolmasından da meydana gelmektedir. Böylece baraj gövdesinden aşan su aşınmaya neden olur ve barajın yıkılmasına sebep olur.

b) Temel hataları

Baraj yıkılmasına neden olan temel hataları, temelin özelliklerinden kaynaklanacağı gibi yapım esnasında yapılan yanlış iyileştirmelerden de kaynaklanabilmektedir. Farklı oturmalar, çatlaklar, su sızıntıları gibi nedenler baraj temelinde hataların olduğunun belirtisi olabilmektedir. Ayrıca, tasarım aşamasında yanlış seçilen ve uygulanan temel malzemeleri de ciddi sorunların oluşmasına neden olmaktadır.

c) Baraj gövdesinde meydana gelen borulanma

Dolgu barajlarda geçirimsizliği sağlayan geçirimsiz zonda, sızan suların ince malzemeyi taşıması ile oluşan boşluklar zamanla boru gibi görev görmektedir. Su akımları bu boşluklardan geçerek zamanla boşlukların genişlemesine ve barajın yıkılmasına sebep olmaktadır.

Tarihteki Baraj Yıkılma Olayları

“Barajlar Neden Yıkılır?” konusuyla ilgili bilgi vermek ya da yorum yapmak için sayfanın alt bölümündeki yorum bölümünü kullanabilirsiniz.

Dünyanın En Güçlü 10 Barajı

Yapının bulunduğu zemin, bölge ve yapı özelliklerine bağlı olarak birçok farklı karakteristiğe sahip olan bu yüklerin yapı tasarımlarında dikkate alınabilmesi için bazı yönetmelikler yayınlanmıştır.

Ülkemizde yüklerle ilgili yönetmelikler;

1. TS 500: Sıcaklık değişimi, büzülme ve sünme etkilerine ilişkin değerler,
2. TS 498: Rüzgar, kar ve zemin basınçlarına ilişkin hareketli yük değerleri,
3. TS-EN 1991-1-3: Kar yükü değerleri,
4. TBDY: Deprem yükü değer ve hesaplamaları,
5. TS ISO 9194: Yapılarda kullanılan malzemelere ilişkin yoğunluk değerleri

Yapılara etkiyen önemli düşey yükler “Ölü Yükler” ya da “Sabit Yükler” olarak isimlendirilebilen “Kalıcı Yükler” ile “Hareketli Yükler”dir. Yapıların deprem hesabına esas kütlelerinin belirlenmesinde de bu yükler esas alınmaktadır. (G+nQ)

Sabit Yükler – Ölü Yükler- Kalıcı Yükler

Kullanım ömürleri boyunca yapı üzerinde sürekli olarak bulunacak yükler sabit yük, kalıcı yük ya da ölü yükler olarak isimlendirilir. Sabit yükleri oluşturan yapı elemanları;

• Taşıyıcı sistemin kendi ağırlıkları (kolon, kiriş, döşeme, perde, temel),
• Çatı (kiremit, çelik, ahşap malzemeler),
• Duvarlar,
• Sıvalar,
• Kaplama malzemeleri,
• Tesviye harçları, şap,
• Dolgu malzemeleri,
• Elektrik, su tesisat elemanları,

şeklinde sıralanabilir.

Ömürleri boyunca yapılara etkiyen farklı yükler arasında sabit yükler, gerçeğe en yakın şekilde öngürülebilen yüklerdir. Yukarıda sıralanan yapı elemanlarının boyutları aracılığıyla hacimleri hesaplanmakta ve bu değerler malzeme yoğunlukları ile çarpılarak kütleleri elde edilmektedir. Bilindiği gibi kütlenin yerçekimi ivmesi ile çarpılması ile de ağırlıklar elde edilir ve ilgili hesaplarda kullanılmak üzere yük değerleri elde edilmiş olur. Sabit yükler, yük kombinasyonlarında genellikle “Dead Load”u temsil eden “D” harfi ile gösterilmektedir. (Örn. 1.4G+1.6Q)

Sabit yüklerin hesabında kullanılan malzeme birim yoğunlukları;

Diğer malzeme yoğunluklarına “TS ISO 9194-YAPILARIN PROJELENDİRİLME ESASLARI-TAŞIYICI
OLAN VE OLMAYAN ELEMANLAR DEPOLANMIŞ MALZEMELER-YOĞUNLUK” Standardından ulaşılabilir.

Hareketli Yükler

Kullanım ömrü boyunca yapı üzerinde sabit olarak bulunmayan, bazen bulunup bazen bulunmayan yükler hareketli yükler olarak sınıflandırılmaktadır.

Hareketli Yükler,

• Yapı üzerinde bulunana canlılar,
• Eşyalar,
• Depolama malzemeleri,
• Makineler,
• Araç ve gereçler,
• Vinçler,
• Taşıtlar,
• Yağmur,
• Kar (Deprem etkisi hesabında ayrı tanımlanmaktadır), (Kar Yükü Hesabı)

Hareketli yükler çok farklı etkenlerden kaynaklanabileceğinden yapıya etkiyecek net hareketli yük değerlerinin kesin olarak hesaplanması imkansızdır. Dolayısıyla bu yük değerleri belirli kabuller çerçevesinde belirli yaklaşıklıklarda ele alınmaktadır. Hareketli yük değerleri TS 498 Standardında aşağıdaki şekilde verilmiştir.

TS498′ e Göre Hareketli Yük Değerleri

NOT – Merdiven basamakları için verilen hareketli yük değerlerinin hesaplarda geçerli olabilmesi için, yükün düzgün yayılı şekle dönüşmesini sağlayan bir konstruksiyon yapılmış olmalıdır. Mesela, her basamağın rıht ile bağlantısı sağlanmalı veya sahanlıkları birleştiren kirişe oturmalı veyahut merdiven boşluğu duvarlarına ankastre edilmelidir.

Hareketli yükler ilgili yönetmelikler ve programlarda “Q” harfi ile temsil edilmektedir.

Toplam üç kattan daha fazla kata sahip ağır sanayi atöyleleri, imalathaneler ve depolar dışındaki yapılarda, bütün katların aynı anda tam hareketli yükle yüklü bulunması ihtimalinin az olduğu düşünülerek kolon, bağ kirişi ve perde duvar gibi yapı elemanlarının hesabında ve buna eşdeğer zemin basıncının belirlenmesinde gerekli olan hareketli yük değerlerinde azaltma yoluna gidilebilmektedir.

Rüzgar yükü ve hesabı ile ilgili yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.

Yapıların projelendirilmesinde, yapıların maruz kaldığı kuvvetleri yeterli mukavemet ile karşılayabilmesi hedeflenir. Dolayısıyla binalarda uygun yük aktarımı tasarlanan elemanlar aracılığı ile sağlanıp yapı zeminine aktarılacaktır. Gerçeğe en uygun yük kombinasyonlarının oluşturulmasında yukarıda açıklanan ölü ve hareketli yüklerin öngörülmesi başlangıç ve temel adımları oluşturmaktadır.

Mağaralar Nasıl Oluşur?

Mağaralar, oluşum şekillerine göre 2 farklı gruba ayrılmaktadır.

1. Yapay Mağaralar

Yapay mağaralar, insan eliyle oluşturulan kaya mezarlar, depo, su tünelleri, sığınak veya yer altı şehirleri gibi yapılardır. Bu yapılar özellikle ilk insan yerleşim ve yaşamlarına ilişkin çeşitli ipuçları veren kemik, iskelet, atık, arkeolojik şekil ve yazıları bulundurmaktadır ve ülkemizde oldukça fazladır. Kapadokya bölgesi ve çevre illerde erken Hristiyanlık dönemine ait birçok yapay mağara bulunmaktadır.

2. Doğal Mağaralar

Doğal mağaralar, karbonat, sülfat ve klorür yapıdaki ana kayaçların oluşurken ya da oluştuktan sonra yaşanan fizikokimyasal olaylarla yer altı sularının da etkisiyle aşınarak oluşan mağaralardır.

Doğal şekilde oluşan mağaralar farklı şekillerde oluşmaktadırlar:

2.1. Çözünme (Solution)

Çözünme yoluyla oluşan mağaralar kendi içinde ikiye ayrılır:

Epijenik Mağaralar: Dış etkilerin ve asitlerin etkileriyle oluşan mağaralardır. Epijenik şekilde oluşan mağaralar doğada var olan mağaraların neredeyse %90’lık bir kısmını oluşturur. Kireçtaşının, dolomitlerin veya mermer gibi karbonat yapısı bulunan kayaçlardaki kırık, tabaka veya fayların kimyasal ve fiziksel güçlerle aşınması sonucu oluşurlar.

Hipojenik Mağaralar: Yeryüzünün derinliklerindeki su, asit ve hidrotermal etkilerle oluşan mağaralar. Bunlar, yüzeyden akan asitli sulardan farklı olarak, tamamen yeraltından gelen etkilerle kayaçları aşındırırlar ve tüm çözünme mağaraların % 5 – 10’u kadardır.

2.2. Aşınma (Erosion)

Bu şekilde oluşan mağalar türü fark etmeksizin her türlü kayaçta oluşabilir. Aşınma, birçok farklı dış etkenle gerçekleşebilir. Su, rüzgâr veya rüzgârın taşıdığı bir kum tanesi bile olabilir.

2.3. Buz Mağaraları

Buzulların erimesi sonucu oluşan mağaralara buzul mağaraları denmektedir. Buzul sularının buzulların altında veya kayalarda hareketi sonucu oluşan bu mağaralar tüm yıl boyunca donmuş durumdadırlar.

2.4. Lav Mağaraları

Bir yanardağdan akan lavın üst kısmının soğuyarak katılaşması, buna karşılık bu katı kısmın altından lav akmaya devam etmesi ile oluşan, çoğunlukla tüp şeklinde olan mağaralardır. Volkanik mağaralar içsel ve dışsal olmak üzere 2 çeşittir. İçsel mağaralar daha çok pasaj ve yer altı salonlarını içeren yapılara sahipken, dışsal mağaralar kaya altı sığlıklarından fazla derinliğe sahip olmayan yer altı boşlukları olarak tanımlanır.

2.5. Kumtaşı Mağaraları

Özellikle kuru iklime sahip ve kumtaşı oluşumunun yoğun olduğu bölgelerde, kumtaşının içinde taşıdığı su moleküllerinin zaman içinde buharlaşması sonucu oluşan kovuklara verilen isimdir. Bu işlem sırasında rüzgârın aşındırma etkisi ve erozyon da etken olabilmektedir.

2.6. Deniz Mağaraları

“Litoral Erozyon” da denilen bu tür mağara oluşumu, dalgaların sahilde nispeten daha yumuşak buldukları kayaç türünü fiziksel aşınma ile oyması sonucu gerçekleşir. Tatlı su – deniz suyu temas yüzeyinin karanın iç kısımlarına doğru deniz düzeyinin altına inmesi sonucu deniz mağaraları oluşmaktadır.

2.7. Talus Mağaraları

Çökmeler ve kaya düşmeleri ile bir kırığın üstünün zaman içinde kapanması sonucu oluşan mağaralardır.

Mağara Yapıları

Sphelothem

Sphelothem, genellikle mağaralardaki dikit, sarkıt vb. gibi kalsiyum karbonat yapılara verilen genel bir addır. Mağaralardaki kalsiyum, karbonat iyonları, karbondioksit gibi birinci derecedeki minerallerin reaksiyona girerek oluşturdukları ikinci derecedeki mineral depolarıdır.

Akmataşı (Flowstone)

Akmataşı, sphelothem tiplerinden biridir. Kalsiyum karbonat veya diğer minerallerin basamak veya duvar gibi yapıların üzerinden akarak, su akıntısı şeklinde görünen yapılarıdır.

Sarkıt Nedir?

Sarkıt terimi “damlayan” anlamındaki Yunanca “stalaktos” kelimesinden türemektedir. Mağaraya ulaşan suların oluşturduğu ilk yapılar sarkıtlardır.

Sarkıtlar Nasıl Oluşur?

Tavan çatlaklarındaki ara kısımlardan damla halinde sızan sulardaki CO2 serbest hale geçer ve damlanın çevresinde ince bir halka şeklinde karbon trioksit (CO3) çökelir. Zamanla oluşan çökelek sertleşir ve yapı silindirik olarak büyür. Yeni su damlacıkları bu silindirik yapının ortasından geçer. Böylelikle ince ve uzun yapıda gördüğümüz sarkıtlar meydana gelmektedir. Bu kanalda bir tıkanma olması durumunda su, iç kısımdan akmak yerine dış kısma yönelir. Böylece aşağı yönde uzama ve yan kısımlarda kalınlaşma meydana gelmektedir. Bu tip sarkıtlar görsel olarak havuca benzetilmektedir.

Düzensiz Sarkıtlar (Heliktit): Bükülmüş, kıvrılmış ya da helezon şeklinde hal almış, yerçekiminin tersine gelişim gösteren kalsiyum karbonat yapılara verilen isimdir. Mağaraların rüzgardan etkilenen alçak tavanlı kısımlarında ve dar girintilerinde görülebilir.

Dikit Nedir?

Dikit, mağara tabanlarında sarkıt yapılara karşılık gelen formudur. İngilizce ismi “Stalagmite” Yunanca “düşme” anlamına gelen “stalagma” kelimesinden türemiştir.

Dikitler Nasıl Oluşur?

Dikitler, mağaranın tavanından akan ya da damlayan suyun kalsiyum karbonat biçiminde mağara zemininden yükselmesidir. Dikitler, sarkıtlara oranla daha büyüktür fakat sarkıtlardaki gibi ortasından suyun geçtiği bir kanal sistemine sahip değildir. Sarkıtlar ve dikitler gelişimlerine devam ettiklerinde birleşerek “sütun” ve “kolon” gibi yapıları oluştururlar.

Sütun

Sütun, sarkıt ve dikitlerin birleşmesi sonucu oluşan sert kalsiyum karbonat yapıya verilen isimdir.

Bir bölgenin coğrafik özellikleri ve kayaların birbirlerine olan uzaklıkları ile nehir, göl veya deniz seviyeleri mağaraların şekillerinde etkili olabilmektedir. Mağaraların şekilleri itibarı ile suyun girişinin olup olmadığı, hava akımlarının azlık veya çokluğu, mağaranın sıcaklığı ve mağara içinde yaşayan canlıların varlığı gibi sebepler, mağara ekosistemlerini anlamak için başlıca göz önünde bulundurulması gereken parametrelerdir.

Ekoloji nedir çok kısa bilgi?

Ekoloji kavramı, insanın doğayla ilişkisinin yeniden biçimlendirilmesi ve insanla doğa arasındaki metabolik ilişkinin doğaya uygun biçimde düzenlenmesi anlamını taşır.

Ekoloji kavramı söz konusu olduğunda sistemin içerisine hayvanların ve bitkilerin yanı sıra insanlar da girmektedir. Tüm canlı sistem bu bağlamda birbirini etkileyen, değiştirebilen, çevreyi geliştirebilen niteliklere sahip olmaktadır.

Ekoloji, etimolojik olarak Eski Yunancadan gelmektedir. Eski Yunancada “ev” anlamına gelen “oikos” ile kelam, yasa, düzen, bilgi, bilim gibi çeşitli karşılıkları olan “logos” sözcüğünden türemiştir. ‘Ecology’ kelimesi ilk defa doğa felsefecisi Henry David Thoreau’nun 1858 yılında kuzeni George Thatcher’a yazdığı mektupta kullanılmıştır. Ancak Alman zoolog Ernst Haeckel’in ekoloji terimini tanımlayarak kavrama hayat verdiği konusunda ortak bir kanaat söz konusudur.

“Çevre” ve “ekoloji” kelimeleri sıklıkla birbirinin yerine kullanılmaktadır. Ancak “Çevre”, merkezinde insan ihtiyaçlarının yer aldığı, bu ihtiyaçlara göre şekillenen bir doğa anlayışının temsilidir.

Ernst Haeckel, ekoloji kelimesini 1866 yılında felsefe ve biyoloji üzerine yazdığı ‘Genel Morfoloji’ adlı kitabında kullanmış ve ekolojinin tanımını yapmış, terimin anlamını ise şu şekilde ifade etmiştir: “Ekoloji deyiminden, doğanın ekonomisi ile ilgili olan bilgiler topluluğunu anlıyoruz. Bu bilgiler hayvanların organik ve inorganik çevresi ile olan tüm ilişkilerinin incelenmesini kapsamaktadır. Bu ilişkiler hayvanlar ve bitkiler arasında ister dostça, ister düşmanca olsun; ister dolaylı, isterse doğrudan doğruya bağıntılı bulunsun, bu bilim dalı hepsini kapsamına almaktadır. Kısa bir ifade ile ekoloji, Darvin’in “yaşam için savaş” koşulları olarak ifade ettiği tüm karmaşık ilişkilerin incelenmesi ve araştırılmasıdır”. Haeckel bu tanımlamayı yaparken Darwin’in doğal seçilim teorisinden etkilenmiştir. Ekolojinin bu biyolojik tanımı yine Darwin’in ortaya koyduğu teorilerin 1940’larda genetik biliminde tekrardan önem kazanmasıyla, ekolojinin biyolojinin bir alt dalı olarak bilim sıfatını kazanmasının önünü açmıştır.

Ekoloji, doğa bilimlerinin bir alt dalı olarak ortaya çıkmış olsa da sosyal bilim disiplinleri için, son yıllarda etkileri toplumsal alanda daha çok hissedilen küresel ekolojik krizle birlikte ekolojik farkındalık bu disiplinlerin temel paradigmalarına geç kalınmış bir şekilde dahil edilmeye başlanmıştır.

Ekolojik yaşamın sürdürülebilir olmasının hayati önem taşıdığı belirtilmektedir. Özellikle çevre koşullarının, ekolojik denge ve sistemlerinin son yüzyıl içinde hızla bozulduğu ve bu bağlamda meydana gelen bozulmanın canlı yaşamını tehdit altında bıraktığı; doğal kaynakların tükenmesi, çevre kirliliği, küresel ısınma, buzulların erimesi gibi çevresel ve ekolojik sorunların ise dünya için tehlike çanlarının çalmasına sebep olduğu düşünülmektedir.

Ekolojinin temel ilkeleri nelerdir?

Ekolojinin temel ilkeleri aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır:

Doğanın bütünlüğü ilkesi; besin zinciri örneğindeki gibi doğadaki tüm canlıların birbirlerine bağımlılığını vurgular.

Doğanın sınırlılığı ilkesi; nüfus artışı, sanayileşme, kirlilik gibi sorunlarla ekosistemlerin taşıma kapasitelerinin aşılmasına karşı bir uyarıdır.

Doğanın özdenetimi ilkesi; ekosistemlerde genel bir kural olarak artan canlı nüfusu sistemin sınırlarını zorlamaya başladığında, doğal etkenlerin devreye girerek nüfusu dengelemesidir.

Doğanın çeşitliliği ilkesi; doğayı oluşturan canlı ve cansız öğeler arasında görülen çevre sorunlarına bütüncül yaklaşımla çözüm bulunması gerektiğinin ifadesidir.

Doğada hiçbir şey yok olmaz ilkesi; temelde “madde ve enerjinin yok olmadığını, sadece bir şekilden ötekine dönüştüğünü” ifade eden birinci termodinamik kanununa dayanır.

Doğaya karşı elde edilen her başarının bedeli vardır ilkesi; ikinci termodinamik kanununa göre, her enerji dönüşümünde enerjinin bir kısmının dağılarak işe yaramayacak hale gelmesinden yola çıkar.

Doğanın geri tepki verme ilkesi; doğanın yapılan her müdahaleye olumlu ya da olumsuz bir tepki vermesinden kaynaklanır. Örneğin, zararlı olduğu gerekçesiyle bir ekosistemdeki bazı bitki veya hayvan türlerinin insanlar tarafından yok edilmesi, o ekosistemdeki diğer canlıların besin zincirini etkiler; bir göl ya da bataklığın kurutulması su döngüsünü bozar. Tüm bunlar o bölgedeki insan yaşamını da olumsuz etkiler.

En uygun çözümü doğa bulur ilkesi; milyarlarca yıllık doğal süreç içerisinde, canlıların evrimsel değişimleriyle birlikte sağlanan doğal ve ekolojik uyumu ifade eder. Bu uyum, insanların yol açtığı aşırı kirlenme ve aşırı kullanım sonucu bozulma tehlikesi ile karşı karşıyadır.

Kültürel evrim ve geleneksel ekolojiye saygı ilkesi; bilimsel ve teknolojik gelişimin yanı sıra, insanların nesiller boyunca yaşadıkları deneyimler ve geçirdikleri kültürel evrimle yakaladıkları ekolojik uyuma saygı gösterilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Doğa ile birlikte gitmek ilkesi; günümüz toplumlarının doğaya üstünlük yerine, onunla uyum içerisinde olmaları gerektiğini ifade eder.

Ekolojik sistem; çevre içerisindeki canlı ve cansız varlıkların birbiri ile ilişkilerinden meydana gelen bitki ya da hayvanların güneş, toprak gibi cansız varlıklarla etkileşimini incelerken bir yandan da çevresel sorunlarla mücadele kapsamında uğraş vermektedir.

Derin Ekoloji Nedir?

Derin ekoloji, insanın doğadan ayrı ve üstün tutulduğu insanmerkezci düşünceye temelden karşı çıkarak insan ve doğanın bütünsel bir ilişki içinde olduğunu savunur. Derin ekolojiye göre doğada var olan canlı ve cansız organizmaların hiyerarşik bir düzeni yoktur, her canlının yaşama hakkı vardır ve bir canlının hayatı diğer canlıdan üstün olamaz. Dolayısı ile insan doğada bir karıncadan veya titreyen bir yapraktan daha değerli değildir. Bu yüzden derin ekoloji, insanmerkezciliğin karşısına ekomerkezcilik veya biyomerkezcilik kavramlarını koyar. (Biyomerkezcilik İnsanmerkezcilik ve Ekomerkezcilik Nedir?) Ekomerkezcilik, doğanın korunmasının yalnızca insanın faydasına olmadığı ve doğanın kendi başına da bir değer taşıdığı anlamına gelir.

Presiyometre deneyi zeminlerin deformasyon ve mukavemet özellikleri aynı zamanda belirlenebilen, sondaj kuyusu içerisinde gerçekleştirilen bir deneydir. Bu deney sondaj için açılmış olan delikteki iç çeperlere silindir biçimindeki ölçüm hücresinin basınç uygulanması esasına dayanır. Presiyometre deneyinin amacı yanal basınç ile oluşan deformasyon arasındaki ilişkiden zemin rijitliğini bulmak ve malzeme dayanımını hesaplamaktır.

Deney verilerinden birçok parametre tahmininde doğrudan ve dolaylı olarak yararlanılmaktadır. TS EN ISO 22476-4 standardına göre öncelikle zemine basınç verilerek zeminde deformasyon oluşmasını sağlayan prob, sondaj kuyusuna deneyin yapılacağı seviyeye kadar indirilmektedir. Daha sonra deney başlatılıp basıncı sağlayan sıkıştırılmış hava tüplerinden plastik borular aracılığıyla basınç iletilmektedir. Prob’a eşit aralıklarla arttırılarak 1, 2, 3 kg/cm2 dairesel basınçlar verilmektedir. Her basınç kademesi için 15, 30, 60 saniyelerinde oluşan hacimsel değişmeler not edilmektedir. Her bir deney zonuna en az 10 kademelik basınç verilmektedir.

Presiyometre deneyi kuyu içinde gerçekleştirilen yerinde bir deneydir. Çapsal olarak genişleme özelliğine sahip silindirik bir sonda kullanılarak, kuyu içinde gerçekleştirilir. Çapsal genişlemeye neden olacak basınç kuyu duvarlarına uygulanır. Esasen deney kuyu çeperlerinde yer alan zeminin gerilme-deformasyon özelliğini ortaya koyar.

Presiyometre deneyinin üç çeşidi vardır;

1. Menard Tipi Presiyometre Deneyi
2. Kendiliğinden Delgili Presiyometre Deneyi
3. İtmeli Presiyometre Deneyi

Presiyometre deney aleti; dairesel basınç verilerek zeminde dairesel deformasyon oluşturan silindir şeklinde bir sonda (prop) ve buna kabloyla bağlı kumanda panosundan oluşan bir cihazdır. Cihaz; Menard tarafından geliştirildiği için cihaza Menard tipi presiyometre aleti denilmektedir. Kullanılan sondaların çapları zemin özelliğine göre değişir. Sonda çeşidine göre kuyu çapları 46 mm, 66 mm veya 76 mm olmaktadır.

Presiyometre Deneyinde; sondaj kuyusunda belirli aralıklarla kuyu içine yerleştirilen sonda ile kuyu duvarına kademeli olarak radyal basınç verilir ve kuyu cidarında oluşan deformasyonlar 15-30-60 saniye aralıklarla ölçülür. Buna göre x – ekseni basınç seviyelerini (kg/cm²), y-ekseni’ de bu seviyelerde oluşan hacim değişimlerini (cm³) gösterecek şekilde Basınç-Deformasyon grafikleri çizilir. Bu grafikler sonucunda zeminin her seviyesi için Menard Elastik Modülü ve Limit Basınç değerleri saptanır. Bu değerlere dayanılarak Menard formülasyonları kullanılarak taşıma gücü ve oturma miktarları her kuyu ve civarı için ayrı ayrı hesaplanır.

“a) 2000 m²’den büyük parsellerde yapılacak yapılarda mekanik tesisat projesine; çatı yüzeyi yağmur sularının, tabii zemin altında tesis edilecek yağmursuyu toplama tankında toplanması, gerekmesi halinde filtre edilerek yeniden kullanılması amacıyla yağmursuyu toplama sistemi projesi de eklenir. İlgili idarelerce daha küçük parsellere ilişkin de zorunluluk getirilebilir. Yağmursuyu toplama tankı, parselin yan, arka veya parsel sınırına 3 m. den fazla yaklaşmamak kaydı ile ön bahçe zemini altında konumlandırılır. Toplama tankı tahliye hattı varsa yağmursuyu şebekesine bağlanır, atık su şebekesine bağlanamaz.”

Ruhsat projeleri için yeni bir konu olan bu yağmur suyu toplama ve depolama sistemleri nedir, ne değildir, niçin kullanılır, nereye inşa edilir gibi konuları inceleyelim.

Hangi Yapılarda Yağmur Suyu Toplama Sistemi Gereklidir?

Yağmur suları çatı alanı geniş olan binalar, hastaneler, fabrikalar, hava alanları, üniversite binaları vb. yapıların çatılarından toplanıp depolarda biriktirilebilir. Bu işlem için depo alanları gerekmektedir

Yönetmelik’e yalnızca bir paragraf ile getirilen bu yeniliğin uygulanması ile ilgili yapı türleri ve sınıfları için şu an yeterince detay bulunmamaktadır. Fakat yağmur suyunu toplayabilmek için gerekli ana kaynağın geniş alanlar/çatılar olması nedeniyle geniş yüzeyli parsellere öncelikli olarak zorunluluk getirilmiştir. Ayrıca yağış miktarlarının bölgelere göre farklılık göstermesi nedeniyle bölgesel uygulamalar için ilgili idarelere de düzenleme hakkı verilmiştir.

Yağmur Suyu Toplama Sistemi Nasıl Yapılır?

2017 yılında yayınlanan YAĞMURSUYU TOPLAMA, DEPOLAMA VE DEŞARJ SİSTEMLERİ HAKKINDA YÖNETMELİK ve ekinde yağmur toplama sistemleri hakkında detaylı bilgiler bulunmaktadır. Bu yönetmelik ve eklere aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

Yönetmelik;

Yağmursuyu Toplama, Depolama Ve Deşarj Sistemleri Hakkında Yönetmelik

Eki;

Yağmursuyu Kanalizasyon Sistemlerinin Etüt, Planlama ve Projelendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar

Örnek Yağmur Suyu Toplama Sistemleri

Yağmursuyu Kanalizasyon Sistemlerinin Etüt, Planlama ve Projelendirilmesine İlişkin Usul ve Esaslar’da yağmursuyu toplama sistemleri için aşağıdaki tipik örnekler verilmiştir.

Yağmur suyu toplama ve biriktirme projelerini de daha sonra buradan paylaşacağız…

Yağmur Suyu Toplama Sistemi Hesabı

(Eren, Aygün, Likos, & Damar, 2016)’nın çalışmasında yağmur toplama sistemi hesabı aşağıdaki şekilde yapılmıştır;

Çatı Yağmur Suyu Miktarı(m³)= Yağmur toplama alanı x yağış miktarı x çatı katsayısı x filtre etkinlik katsayısı.

Burada;

• Yağmur toplama alanı: Blokların çatı alanı,
• Yağış miktarı: Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından belirlenen toplam yıllık yağış miktarı,
• Çatı katsayısı: Alman standartları tarafından DIN1989’da 0,8olarak belirtilen katsayıdır. Çatıya düşen bütün yağmurun geri dönüştürülemeyeceğini ifade etmektedir.
• Filtre etkinlik katsayısı: Alman standartları tarafındanDIN1989’da belirtilen katsayıdır (0,9). Çatıdan elde edilen yağmur suyunun, görünen katı maddelerden ayrıştırılması için geçirilen ilk filtrenin verimlilik katsayısıdır. Suyun bir miktarının buradan geçemeyeceği hesaplanarak verilen bir katsayıdır.

Dolayısıyla bu formül;

Çatı Yağmur Suyu Miktarı(m³)= Çatı alanı (m²)*0,9*0,8*Yağış miktarı (yıllık, mm)

şekline dönüştürülebilmektedir.

Yağmur Suyu Toplama Sistemi ile Ne Kadar Su Toplanabilir?

100 m² yüzey alanı için yağmur toplama hesabı;

İllere göre yağış miktarlarını ise buradan öğrenebilirsiniz.

Meteoroloji Genel Müdürlüğü tarafından belirlenen yıllık toplam yağış miktarları şu şekildedir; (Resme tıklayarak büyütebilirsiniz.)

Toplanan Yağmur Sularının Kullanım Alanları

Sürdürülübilir yağmur suyu yönetimi açısından konut, kamu binaları ve üniverisitelerin çatı yüzey alanlarına gelen  yağmur sularının depolanabilmesi büyük önem arz etmektedir.

Yağmur sularıyla depolara gelecek yaprak, kum gibi kirleticiler için filtre sistemi gerekmektedir. Yağmur suyunun ev şebekesine verildiği durumlarda, tuvalet rezervuarı ve çamaşır makinesine giden su hatlarına buradan su sağlanabilmektedir.

Tuvalet rezervuarı evsel tüketimin %30’una , çamaşır yıkama ise %12’sine karşılık gelmektedir. Tanklarda biriken yağmur suyu araba yıkamada, peyzaj ve bahçe sulamalarında da kullanılabilmektedir.

Tanklarda toplanan yağmur sularının kalitesinin iyi olması için teknik standartlara uygun tank kullanılmalıdır. Tankların tasarımı ve yapısındaki hatalar, yağmur sularının düşük kalitede olmasına neden olmaktadır.

Yağmur Suyu Toplama ve Depolamanın Avantajları

• Projenin büyüklüğüne bağlı olmakla birlikte bu sistemlerin yatırım ve işletme maliyeti genelde düşüktür.
• Yağmur suyu toplama sistemlerinininşaatı ve işletilmesi kolaydır.
• Bu sistemler mevcut su temin sistemi ile birleştirilebilir, adaptasyonu kolaydır.
• Diğer su temin projeleri ile karşılaştırıldığında olumsuz çevresel etkileri daha azdır.
• Elde edilen su bedelsizdir ve su kullanım yerine yakındır.
• Elde edilen su diğer su teminlerine kıyasla çok daha kalitelidir, arıtmaya gerek duymaksızın yeniden kullanılabilir.
• Mevcut su kaynaklarının korunmasına yardımcı olur.
• Acil durumlarda (deprem, ani susuzluk, vb.) durumlarda rahatlıkla kullanılabilir.
• Sel riskini azaltarak alıcı ortamlara taşınacak kirlilik yükünü azaltır.

(Yeşil Bina Sertifika Sistemleri)

Kaynaklar:
Yağmur Suyu Hasadı: Sakarya Üniversitesi Esentepe Kampüs Örneği- Beytullah Eren, Ahmet Aygün, Sinan Likos, Ali İzzet Damar
YAĞMUR SUYU TOPLAMA, BIRIKTIRME VE GERI KULLANIMI- Prof. Dr. Ayşegül Tanık
AYLA ÇETİNKAYA-SÜRDÜRÜLEBİLİR YAĞMUR SUYU DEPOLAMA YÖNTEMLERİ: MUĞLA YÖRESİ KIRSAL SARNIÇLARININ ARAŞTIRILMASI VE MSKÜ MERKEZ YERLEŞKESİ İÇİN ALTERNATİF ÇÖZÜM ÖNERİLERİNİN GELİŞTİRİLMESİ
https://www.mgm.gov.tr/

Kullanım gereksinimelerine göre tasarlanan çatılar, çeşitli özelliklere göre farklı şekillerde sınıflandırılmaktadırlar.

Çatı Çeşitleri – Çatı Modelleri

• 1. Eğimlerine Göre Çatılar
  • 1.1. Doğrusal Eğimli Çatılar
    • 1.1.1. Düşük Eğimli (Teras) Çatılar
    • 1.1.2. Tek Eğimli (Sundurma) Çatılar
    • 1.1.3. Çift Eğimli (Beşik) çatılar
    • 1.1.4. Çok Eğimli (Kırma) Çatılar
  • 1.2. Eğrisel Eğimli Çatılar
    • 1.2.1. Tonoz Çatılar
    • 1.2.2. Kubbe Çatılar
• 2. Taşıyıcılıklarına Göre Çatılar
  • 2.1. Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar
  • 2.2. Yüzeysel Taşıyıcılı Çatılar
• 3. Biçimlerine Göre Çatılar
  • 3.1. Haç Biçimli Çatılar
  • 3.2. Şed (Testere dişi) Çatılar
  • 3.3. Katlanmış Plak Çatılar
  • 3.4. Sivri (Topuz) Çatılar
  • 3.5. Mansard Çatılar
  • 3.6. Kelebek Çatılar
• 4. Kullanım Amaç ve Şekillerine Göre Çatılar
  • 4.1. Üzerinde Gezilebilen Çatılar
  • 4.2. Üzerinde Gezilemeyen Çatılar
• 5. Strüktürel Özelliklerine Göre
  • 5.1. Oturtma Çatılar
    • 5.1.1. Ahşap Oturtma Çatılar
    • 5.1.2. Çelik Oturtma Çatılar
  • 5.2. Asma Çatılar
    • 5.2.1. Ahşap Asma Çatılar
    • 5.2.2. Çelik Asma Çatılar
• 6. Çelik Üst Örtüler
  • 6.1. Uzay Çerçeve
  • 6.2. Uzay Makas
  • 6.3. Jeodezik Kubbe
• 7. Suyun Çatıdan Uzaklaştırma Şekline Göre Çatılar
  • 7.1. Dışa Akışlı Çatılar
  • 7.2. İçe Akışlı Çatılar

Yukarıda sıralanan çatı çeşitlerini örnekleriyle beraber kapsamlı bir şekilde inceleyelim. Bu çatı türleri aynı zamanda tasarımlar için fikir verecek çatı modelleri olarak değerlendirilebilecektir.

1. Eğimlerine Göre Çatılar

1.1. Doğrusal Eğimli Çatılar

Doğrusal eğimli çatılar, yüzeylerinde herhangi bir eğriliğin bulunmadığı çatılardır. En geniş ve en çok kullanılan çatı tiplerinden olan bu çatılar, taşıyıcı ve uygulama sistemleri açısından döşeme konstrüksiyonlarıyla benzerlik taşırlar.

1.1.1. Düşük Eğimli (Teras) Çatılar

Düz eğimli teras çatılar, eğimi %5’i geçmeyen çatı tipleridir. Genellikle çatı yapılmasına ihtiyaç duyulmayan bölgelerde (ılıman iklime sahip) tercih edilerek inşa edilir. Teras çatılar, uzun yatay yüzey alanlarını kaplamak için uygulama kolaylığı sağlamaktadır. Bununla birlikte daha küçük hacimlere sahip yapıların üstünü kapatmak için de kullanılmaktadır. Eğimli ve eğrisel yüzeyli çatı sistemlerine göre teras çatılar, daha basit yüzey konfigürasyonuna sahiptir. Teras çatılar, esnek kullanım avantajları nedeniyle ihtiyaca uygun ve yaratıcı çatı modelleri olarak tercih edilmektedir.

1.1.2. Tek Eğimli (Sundurma) Çatılar

Tek eğimli çatılar, doğrusal bir geometride, duvarlar üzerine oturan düzlemlerden oluşur. Çatı eğiminin en az %6 olduğu eğik çatı sistemlerinde, yağmur suyu düz çatılardan daha kolay saçak oluklarına akıtarılarak yapıdan uzaklaştırılabilir.

Ayrık nizam yapılara oranla bitişik nizam yapılarda daha sık kullanılmaktadır. Yapılardan daha çok müştemilat, kış bahçesi, pergola gibi yardımcı mekanların çatıları olarak tercih edilmektedirler.

1.1.3. Çift Eğimli (Beşik) Çatılar

Çift Eeğimli (beşik) çatılar, iki eğimli yüzeyin mahyada birleşmesi ve alınlarda kalan boşlukların kalkan duvarlarıyla kapatılması sonucu oluşturulan çatı tipleridir.

Genellikle, müstakil tek katlı yada iki katlı yapılarda görülmektedir. Bu çatı tipleri her türlü eğime göre uygun olarak inşa edilebilir. Beşik çatılar, her iki uçta kalkan duvarı oluşturacak şekilde, merkezi bir mahyanın iki kenarına doğru eğim yaparlar.

1.1.4. Çok Eğimli (Kırma) Çatılar

Kırma çatılar, çok yüzeyli çatı olarak da adlandırılırlar. 3 veya daha fazla kenardan oluşan alanlar üzerine yapılan, 3 veya daha fazla eğik yüzeyi bulunan çatılardır. 4 yüzeyli olurlarsa basit kırma çatı adını alırlar. 4’ten fazla yüzeyli olursa bu çatı modelleri mürekkep ve birleşik kırma çatı adını alırlar.

Çatı, köşelerden 450’lik açılarla kırılır ve kırılan köşeler tepe noktası mahyada birleştirilir. Mahya ve saçak birbirlerine paralel olacak şekilde konumlandırılır. Bu çatılarda tüm yüzeylerin eğiminin aynı olması tercih edilse de alternatif olan çatılar da vardır.

1.2. Eğrisel Eğimli Çatılar

Eğrisel eğimli çatılar, tek ya da farklı iki eksende eğimli yüzeyleri olan çatılardır. Eğimli yüzeyler, aynı geometrik biçimde olabileceği gibi farklı eğimlerde de olabilir. Tonoz, kubbe çatılar bu tipte en bilinen çatılardır. Eğrisel eğimli çatı çeşitlerinin tercih edilmesindeki en önemli faktör mahyadan saçağa doğru değişen eğriliğin çatı altı bölümün kullanımına daha elverişli olmasıdır.

Eğrisel çatı yüzeylerinin taşıyıcı sistemi, birleşik veya özel üretim çekme çelik kirişlerle, tutkallı tabakalı ahşap kirişlerle veya mekanın ya da çatı formunun kesitine uygun makaslarla oluşturulabilir.

1.2.1. Tonoz Çatılar

Tonoz çatılar, tabandan içbükey olarak oluşturulmuş yarım silindir geometride tavana sahip, bir kemerin tekrarlanmasıyla oluşan çatı sistemidir. Parçalı yapı elemanlarıyla boşlukların kolaylıkla geçilebilmesini sağlayan bu çatı sistemleri, farklı tiplerde uygulanmaktadır. Aynı zamanda tonoz sistemlerinin üzerine kurgulanan polikarbonat. Cam vb. şeffaf malzemeler ile doğal ışıktan faydalanılmasına olanak sağlar.

1.2.2. Kubbe Çatılar

Daire, kare ya da benzeri geometrik tabana sahip olup tamamıyla yekpare olarak yarım küre biçiminde tabanı kapatan çatı örtüsüdür. Genellikle dini yapılarda cemaati tek bir çatı örtüsü altında bir araya toplamak için inşa edile çatı çeşitlerindendir. (Çeşitli Kubbe ve Kabuk Sistemlerin Açıklıkları, Kalınlıkları, Açıklık/Kalınlık Oranları)

2. Taşıyıcılıklarına Göre Çatılar

Çatılar, taşıyıcılıklarına göre 2 ana bölümde incelenebilir.

2.1. Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar

Doğrusal taşıyıcılı çatı çeşitleri, taşıyıcı elemanlarının doğrusal yada çok yönlü olarak aynı yada farklı yönlerde oluşturdukları eğimli yüzeylerce meydana gelen çatılardır. Yapısal taşıyıcılık olarak birbirilerinin aynısı olan bu çatıların farkı yalnızca farklı yönlerde eğimlerinin olmasıdır. Genellikle, tasarımcının tasarım aşamasında karar vermesiyle oluşturulan yada yapının inşa edileceği alandaki uygunluğa göre (bitişik / ayrık nizam) kurgulanır. Doğrusal taşıyıcılar iki şekilde görülmektedir.

• Tek Yönlü Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar
• Çok Yönlü Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar

2.2. Yüzeysel Taşıyıcılı Çatılar

Taşıyıcı sistemlerinin düz yada eğimli yüzeylerden oluşan çatılardır. Bu tip çatılar genellikle dekonstrüktif yapıların inşasında yapı hatlarının dış kabukla başlayıp çatıda sonlandırılmasıyla oluşturulan çatı tipleridir. Tasarlanan taşıyıcılar aynı zamanda yapının ana taşıyıcısı olarak da görev alır. Geniş açıklıkların tek parçalı olarak örtülmesi için hedeflenen taşıyıcı sistemlerdir.

• Düzlem yüzeysel taşıyıcılı çatılar
• Eğrilikli yüzeysel taşıyıcılı çatılar
• Asma – Germe çatılar

olmak üzere 3 farklı şekilde tanımlanabilirler.

3. Biçimlerine Göre Çatılar

3.1. Haç Biçimli Çatılar

Haç biçimli çatılar, iki eşit dikdörtgen ya da kare planlı taban üzerine oturtulmuş beşik tipte oluşan çatı modelidir. Genellikle giriş cephesini vurgulamak amacıyla uygulanan bir tasarım yöntemidir.

3.2. Şed (Testere dişi) Çatılar

Şed (testere dişi) çatılar, çok sayıda beşik çatı veya tek yüzeyli eğimli çatıların yan yana sıralanmasından meydana gelmektedir. Endüstriyel yapıların, sanat merkezleri gibi kamuya açık yapıların daha fazla gün ışığından faydalanılması amacıyla bir testerenin dişlerine veya katlanmış plakaya benzeyen çatı tipleridir.

3.3. Katlanmış Plak Çatılar

Katlanmış plak çatılar, kalınlığı az olan düzlemsel malzemelerin birbirine bağlanmasıyla oluşturulan yüzeysel taşıyıcı sistemlerdir.

Yaklaşık kendi ağırlıklarının 300 katı kadar taşıma kapasitesine sahiptirler. Daire planlı yapıların ya da tesislerin üzerine örtmek üzere oluşturulan sistemlerdir. Bu çatı modelleri genellikle stadyum ya da tiyatro gibi yoğun ziyaretçi alan komplekslerin çatılarında tercih edilirler.

3.4. Sivri (Topuz) Çatılar

Sivri (topuz) çatılar, altıgen ya da sekizgen şeklindeki alanları konik ya da piramidal bir geometriyle kapatan çatı sistemleridir. Külah kısımlarının üst noktasından paratoner kullanılan bu çatı sisteminin vurgulanması amacıyla yapılmış yüksek kısımlarında kule ya burç da konumlandırılmıştır.

3.5. Mansard Çatılar

Mansard çatılar, kenar köşelerinden yükselen eğimli çatı yüzeyleridir. Bu çatı tipleri çatı arasının daha verimli kullanılması amacıyla tasarlanmaktadır. Mansard çatılarda, çatı araları oldukça geniş ve kullanıma uygun iç hacim sunmaktadır.

3.6. Kelebek Çatılar

Eğimli iki yüzeyin içe doğru kırılarak derenin gizli bir şekilde ortada konumlandırıldığı çatı tipleridir. Tasarımın ana teması, sistematik olarak yağmur ve kar sularının iç merkezde toplanarak depolara gönderilmesi ve arıtılarak tekrar kullanılması. Genellikle sanayi yapılarında görülmekle birlikte tek katlı yapılarda da sıkça görülmektedir. Aynı zamanda iç bükeyden dışa doğru yükselen saçakların altındaki bölümler gün ışığının yapı içine daha fazla girmesini sağlamak amaçlı tasarlanır.

4. Kullanım Amaç ve Şekillerine Göre Çatılar

Kullanım amaçlarına göre çatılar, üzerinde gezilebilen ve gezilemeyen çatılar olarak iki gruba ayrılmaktadır.

4.1. Üzerinde Gezilebilen Çatılar

Çatı yüzeyinin bahçe, teras, açık veya kapalı otopark olarak kullanılması amacıyla, uygun şekilde tasarlanması ve yüzeyin hareketlere, darbelere, yüklere karşı mukavemet gösteren çatılardır. Bu çatılar günümüz teknolojisinin getirdiği kolaylıklar sayesinde bitkilendirilmiş yeşil çatı olarak kullanılmaktadır.

4.2. Üzerinde Gezilemeyen Çatılar

Çatının yüzeyinde yürünmeyen veya eğimden dolayı yürümeye elverişli olmayan, yalnızca bakım ve onarım amaçlı üzerinde yürünebilen düz veya az eğimli çatı çeşitleridir. Genellikle konut tipi çatılardır.

5. Strüktürel Özelliklerine Göre Çatılar

Strüktürel özelliklerine göre çatılar, oturtma ve asma çatılar olmak üzere ikiye ayrılır. Çatının taşıyıcı konstrüksiyonu oluşturan makaslar çatıdan gelen yüklerin dikmelerle duvar, döşeme veya kirişlere aktarıldığı/oturtulduğu sistemler oturtma çatılar adını alırken, asma çatılar ise çatıdan gelen yüklerin iletileceği/oturtulacağı duvar ve döşemenin olmadığı, dış duvarlara aktarıldığı sistemlerdir.

5.1. Oturtma Çatılar

Oturtma çatılar, merteklerden aşıklara, aşıklardan göğüslemelere oradan dikmelere, dikmelerin tümünden alttaki betonarme döşeme plağına ya da duvarlara oturan, geçilen açıklığın 4.00 m’yi geçmediği çatı sistemleridir. Merteklerden aşıklara gelen çatı yüklerinin çok sayıda dikmeler aracılığı ile betonarme plaklara basması en sık rastlanan bir uygulamadır. Yanı sıra ahşap, çelik, betonarme kiriş gibi eğilmeye dayanıklı yatay elemanlarla kolon ve duvar gibi düşey elemanlara oturtmak da yaygındır. Çatı yüklerinin dikmelerle alttaki taşıyıcı elemanlara aktarıldığı oturtma çatılarda dikme, aşık ve mertekler kuşaklamalarla birbirine bağlanarak çatının taşıyıcı konstrüksiyonu olan üçgen çatı makaslarını oluşturur.

5.1.1. Ahşap Oturtma Çatılar

Oturtma çatılardaki ana prensip; çatıya ait kısa veya uzun dönemli, sabit ve hareketli yüklerin ara mesnetlere iletilmesidir. Çatı yüklerinin alttaki taşıyıcı elemanlara dikmelerle aktarıldığı çatı sistemleridir. Çatıya etki eden rüzgâr, yağmur ve kar yükü gibi hareketli yükler ve çatı elemanlarının kendi öz yükleri sırasıyla çatı örtüsü, örtü altı kaplaması, mertek, aşık ve dikme ile dış ve ara mesnetlere iletilir. Bu mesnetler, iletilen nokta yükleri taşıyabilecek bir döşeme kiriş, kolon veya bu yüklerin tam altına isabet eden taşıyıcı duvarlar olabilir.

5.1.2. Çelik Oturtma Çatılar

Uygulama yapılacak olan taşıyıcı duvarlar, kirişler ya da betonarme döşemeler üzerine direkt olarak arada boşluk bırakılmadan oturtularak yapılan çatı sistemleridir. Duvar veya kiriş üzerine oturan çelik çatılarda mesnet açıklıkları 4.00 m’yi geçmemelidir. Aynı düzlem üzerinde bulunan mertek, aşık, kuşaklarla, göğüsleme, dikme ve bırakma kirişleri ile oluşan üçgen sisteme çatı makası denilmektedir. Çelik oturtma makaslarda, çatı üzerine gelen yükler dikmeler aracılığıyla taşıyıcılara aktarılır.

5.2. Asma Çatılar

Geçilen açıklıkta düşey taşıyıcıların istenmediği, mesnetler arasındaki açıklığın oturtma çatılarla çözülemeyecek kadar büyük olduğu (>4m) durumlarda istenilen serbest mekanların üzerine uygulanan çatı modelidir. Çatı yükleri, makas (kafes kiriş) tarafından kenarlardaki taşıyıcılara aktarılır.

5.2.1. Ahşap Asma Çatılar

Mesnetler arasındaki açıklığın 4.00-4.50 metreden fazla olduğu, oturtma çatı ile çözülemeyecek açıklıkların geçildiği, çatıdan gelen yüklerin iletileceği duvar ve döşemenin olmadığı, yükün yanlama ve makas gibi destek elemanları ile dış duvarlara aktarıldığı çatı sistemleridir. Asma çatının taşıyıcı elemanları, ahşap oturtma çatılarda olduğu gibi çatı makaslarıdır. Asma çatılarda çekmeye çalışan konstrüksiyon elemanı babalar 2-3 metre aralıklarla yükü dış duvarlara aktarır.

Asma çatılar 12.00 metre üzerindeki açıklıklar için uygun değildir, bundan büyük açıklıklar için kafes kiriş vb. sistemler kullanılır.

5.2.2. Çelik Asma Çatılar

Gerilmelere karşı yüksek dayanım gösteren çeliğin malzeme olarak kullanıldığı çatı sistemleri mesnet açıklığı fazla olan yapılarda kullanılır. Çelik oturtma çatılarda olduğu gibi çatıların taşıyıcı sistemlerini çatı makasları oluşturmaktadır.

6. Çelik Üst Örtüler

Üç boyutlu yani farklı düzlemlerde kesişen uzay kafes kirişlerin belirli aralıklarda yerleştirilmesi ile çatı konstrüksiyonları  oluşturulmaktadır.

6.1. Uzay Çerçeve

Uzay kafes sistemler, çok geniş açıklıkları örtmek üzere yapılan, öğeleri birbirlerine bağlı olup her doğrultuda bir bütün halinde çalışan üç boyutlu kafeslere verilen addır.

İki boyutta stabil olan taşıyıcı makaslara ait çubuklar bir düzlem üzerinde yer alıyor ve üçüncü boyutta çapraz bağlantılarla desteklenmesi gerekiyor ise (çubuklar birden çok düzlem üzerinde yer alıyorsa) uzay kirişlerden söz edilebilmektedir. Uzay kafes kirişlerin ızgara planları, iki doğrultulu olarak çalışabilmesi için üçgen, altıgen ve en yaygın olanı karelerden oluşturulabilir. Oldukça geniş biçimsel olanak sağlayan uzay kafes sistemlerden dörtyüzlüler, farklı düzlemlerde bulunan üç çubukla büyütülebilir. Üzerine çatı örtü malzemesi getirilen sistem, mesnetler, düğüm noktaları ve çubuklardan oluşur. Uzay kafes kirişlerin tepe noktalarını birleştiren çubuklar üst başlıklardır ve genellikle basınca çalışırlar, alt noktalarını birleştiren çubuklar ise alt başlıklardır ve genellikle çekmeye çalışırlar. Üst ve alt başlıklar arasında kalan diyagonaller ise basınca, gerektiğinde ise çekmeye çalışarak yükleri düğüm noktalarına iletirler. Üç ayrı düzlemde basınç ve çekmeye çalışan çubukların tek bir noktada yani düğüm noktasında birleştirilmesi ile oluşan sistem, diğer sistemlere göre hem daha hafif hem de sistemi oluşturan üçgen biçimlerden dolayı daha rijittir.

6.2. Uzay Makaslar

Çeşitli çatı profilleri ile geniş açıklıklar geçmeye çalışan uzay kafes kirişler, rijit üçgenler sayesinde eğilmeye karşı kritik noktalardan direnç gösterirler. Uzay kafes sistemi oluşturan makaslar iki boyutta stabil olan taşıyıcılardır. Burulma, düşey ve yatay kuvvetlere karşı direnç gösterebilmektedir.

6.3. Jeodezik Kubbe

Jeodezik kubbeler, yalnızca basınç ve çekmeye çalışan çubukların küresel bir yüzey üzerine yerleştirilmesi ile oluşturulan bir tür uzay kafes sistemlerdir. Kubbe yarım küre olabileceği gibi daha büyük ya da daha küçük yapılabilmektedir. Çubuklar eğri bir kafes kiriş sistem olarak düşünülerek iki katmanlı olarak düzenlenip direnci arttırılabilir. Böylece daha geniş alanlar örtülebilir. Kubbelerin dönüşüm çizgisi üzerinde kalan çubuklar basınca, altında kalan bütün dikey ve dikeye yakın çubuklar ise çekmeye çalışır.

Jeodezik kubbeler 60° açıyla birbirini kesen ve kubbe yüzeyini eşkenar küresel üçgenlere bölen üç büyük temel daire grubunu izleyen taşıyıcı elemanların bulunduğu çelik kubbe sistemleridir. Jeodezik kubbelerde, kafes kubbelerde ve Schwedler kubbelerinde bulunmayan ve taşıyıcı koşullarını güçleştiren düzensiz taban profilleri bulunur.

7. Suyun Uzaklaştırılmasına  Göre Çatılar

Yağmur ve kar suları çatılardan düşey yağmur inişleri ile uzaklaştırılır. Bu yöntem iki farklı türde uygulanmaktadır. İçten akışlı ve dışa akılı olarak. Genellikle içe akışlı sistemler çatı yüzeylerinin alınlarında yağmur oluklarının görünmemesi için tasarlanır. Yağmur sularının çatının orta kısmında toplanıp yapının içinden ya da dış kenarlarından indirilerek uzaklaştırıldığı çatılardır. Böylelikle sistem gizli dere olarak çözümlenir.

Bu sistemin dışında çözüm olarak dışa akışlı sistemler uygulanır. Bu sistemlere de dışarıdan müdahale edilebilmektedir. Bu çatılar istenildiğinde, serbest akışlı olarak da tasarlanabilir. Suyun çatıdan uzaklaştırma şekline göre çatıların iki alt başlıkta sıralandığı görülmektedir.

• Dışa Akışlı Çatılar
• İçe Akışlı Çatılar

Çatı çeşitleri, tipleri ve modelleri için yararlanılan kaynaklar;
Merve GÖKÇEN AYAZ-AHŞAP VE ÇELİK ÇATILARIN STRÜKTÜREL VE KONSTRÜKTİF KARŞILAŞTIRILMASI
Akın ŞİRİN- PARÇALI AHŞAP ÇATI KAPLAMA MALZEMESİNİN UYGULAMA YÖNTEMLERİ VE ÇEVRESEL ETKENLER ALTINDAKİ DAYANIMLARININ İNCELENMESİ
Zeki SOLMAZ-SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇATI SİSTEMLERİNİN ÖRNEKLER ÜZERİNDEN KARŞILAŞTIRILMASI
Terim, B. (2006). “Hafif çelik çerçeve sistem”, Ege Mimarlık, sayı 1, s. 56, İzmir.
Koca, G., As, N. (2017). “Çatıda Ahşap Kullanımı”, Çatı& Cephe Dergisi, 11
Alsaç, Ü. (2012). Mimarlık Kültürü, Ankara.
Hasol, D. (2014). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, Yem Yayınevi, 13. Baskı, İstanbul.

Binalarda Su Yalıtımı Yönetmeliğine göre drenaj, “yeraltı su seviyesini düşürmek ve zeminde biriken suların yapıdan uzaklaştırılmasını sağlamak amacıyla uygulanan ve drenaj tabakası, drenaj boruları, kontrol ve bakım rögarlarından oluşan sistem” olarak tanımlanmaktadır.

İnşaat projeleri tasarlanırken, yapı kabuğu ve yapı elemanlarının belirlenmesinde suyun tahliyesi için kullanılan çatılar, saçaklar, denizlik ve benzeri elamanlar etkili olduğu gibi, arazi yapısına göre de toprak altı drenaj sistemleri kullanılmaktadır.

Kısaca drenajın tanımı, yeraltı su seviyesini düşürmek ve zeminde biriken suların yapıdan uzaklaştırılmasını sağlamak amacıyla uygulanan ve drenaj tabakası, drenaj boruları, kontrol ve bakım rögarlarından oluşan sistem olarak yapılmaktadır. Yapıya gelen su kaynakları dikkate alınarak yüzey suyu drenajı ve yeraltı suyu drenajı olmak üzere farklı drenaj uygulamaları yapılabilmektedir.

Drenaj Neden Yapılır?

Yapıların stabilitesi ve uzun ömürlülüğü çoğu zaman suyun alt ve üst yapıdan uzak tutulması ile doğru orantılıdır. Birçok yapı malzemesinin su ile temas etmesi bu malzemelerin zamanla performansını yitirmelerine sebebiyet vermektedir. Performans kayıpları, arzu edilen veya hesaplanan malzeme özelliklerinin elde edilememesi bu etkilerin başlıcalarındandır. Bu nedenle tüm yapı tasarımlarında drenaj sistemlerinin doğru bir şekilde modellenmesi çok önemlidir.

Drenaj (tahliye) sistemlerinin öncelikli olarak hedefi, yer altı sularını tahliye ederek, yapıya etki eden yer altı suyu basıncını azaltarak yapının zemin üzerinde dengede kalmasını ve yapı çevresindeki yer altı suyunun/neminin düşürülmesini sağlamaktır.

Bodrum katlarda sıklıkla karşılaşılan nem problemlerinin en önemli sebebi doğru şekilde oluşturulmuş bir drenaj sisteminin bulunmamasıdır. Ayrıca suyun varlığından meydana gelen hidrostatik basınç etkileri ile mevcut suyun donma ve çözülme sebebiyle yaratacağı etkilerin önlenmesi drenaj sistemlerinin diğer amaçlarıdır.

Drenaj işlemleri, yapılarda su kaynaklı etkileri önlemek amacı dışında çevredeki sel ve toprak kaymalarını önlemek için de yapılmaktadır.

Drenaj, yalıtım uygulamasını zorlayacak su basıncını azalttığı gibi, uygulama yapılacak alanın da kuru kalmasını sağlamaktadır. Ancak drenaj sistemleri tek başına yeterli değildir ve su yalıtım uygulaması yerine geçmez

Drenaj Ne Zaman Gereklidir?

Su geçirimliliği yüksek ve yer altı su seviyesinin düşük olduğu zeminlerde drenaj sistemlerine gerek yoktur. Bu zeminlerde sular daneler arasındaki boşluklardan kolayca akarak yapıda önemli bir etki meydana getirmeden yapıdan uzaklaşmış olur. (Yer Altı Suyunun Yapı Stabilitesine Olan Etkisi)

Doğal zeminlerde yüzeysel suların doğal olarak tahliyesini sağlayan kanallar bulunur. Fakat gerek yapılaşma gerekse kazı ve dolgu gibi işlemler neticesinde zeminlerin bu kendini tahliye etme özelliği bozulur. Dolayısıyla yapıların planlanmasında drenaj işlemleri ihmal edilmemelidir.

Drenaj sistemleri, yapıya etki eden yer altı suyunu “aza indirir”, su yalıtım, temel ve bodrum imalatlarının kuru ortamda yapılmasına olanak sağlar ve yer altı su basıncını azaltır. Ancak, drenaj sistemleri, suyu yapıdan tamamen yalıtamayacağı için hiçbir zaman su yalıtımına bir alternatif değildir. Drenaj sistemleri, sadece su yalıtımı ile birlikte kullanıldığı zaman etkili çözümler üretmiş olur

Bir binadaki drenaj sisteminin asıl görevi bina elemanlarına gelen suyun basıncını düşürmektir. Bu nedenle su yalıtımının yerine geçemez

Drenaj Nasıl Yapılır?

Drenaj sistemlerinin işlevselliğinin devamlılığı sağlandığı sürece, yapıların ömrünü önemli ölçüde uzatmaktadır.  (Durabilite Nedir?) Dolayısıyla drenaj sistemi yapı ömrü boyunca aktif olarak görev yapabilecek şekilde oluşturulmalıdır. (Yapıların-Binaları Ömrü Ne Kadardır?)

Drenajlar, uygulanacak arazinin yapısına, yapının konumuna, yapının toprak altındaki alanına ve derinliğine, zemin geçirimliliğine, topoğrafik şartlara ve yer altı su seviyesine göre planlanması gerekir.

Yapının konumu ve arazinin eğimi drenaj için önemli faktörlerdir. Eğer arazi eğimli ve temel altı geçirimsiz bir tabakaya sahip ise sular geçirimli tabalardan geçip, temel altındaki geçirimsiz tabakada birikmeye başlar. Biriken sular yapıya hidrostatik basınç uygulayarak yapıyı istenmeyen etkilere maruz bırakır. Bu durum, yapının sağlığı açısından drenaj sistemini zorunlu hale getirmektedir.

Drenaj Çeşitleri Nelerdir?

Drenaj sistemleri çevresel ve alansal sistemler olmak üzere ikiye ayrılır ve iki sistemin de amacı uygulandıkları yerdeki zemin suyunun, bina elemanına yaptığı hidrostatik basıncı engellemektir. Çevresel drenaj sistemi bodrum duvarları önünde; alansal drenaj sistemi ise zemine oturan döşemelerin altında oluşturulmaktadır. Alansal drenaj sistemi, çevresel drenaj sistemine bağlanmalıdır.

Drenaj çeşitleri;

• Geçici drenaj
• Kalıcı drenaj
  • Çevresel tahliye (drenaj)
  • Alansal tahliye (drenaj)

şeklinde sıralanabilir.

1. Geçici Drenaj

Geçici drenaj sistemi, yapı drenaj ve yalıtım sistemlerinin uygulanabilmesi için, yer altı su seviyesi altında kalan imalatlar için yapılır. Yapının, temel ve bodrum katlarının suyun olumsuz etkilerine maruz kalmaması için uygulanır. Uygulama, bir yapı çukuru açılarak yapılır. Bu çukur, temelin altında ve suyun birikmesini ve tahliye edilmesini sağlayacak büyüklükte olmalıdır. Açılan çukur sayesinde kuru bir zemin sağlanmış olur, grobeton, temel yalıtım, temel imalatı ve bodrum perde imalatları yapılabilir hale gelir. Geçici drenaj sistemi, suya karşı alınan tüm önlemler bittikten sonra uygun şekilde kapatılmalıdır.

2. Kalıcı Drenaj

Yapının, geçirimsiz bir tabaka üzerine kurulduğu, yer altı su seviyesinin altında olan ve yıllık yağış miktarının fazla olduğu bölgeler için, suyun yapı ömrü boyunca tahliye edilmesi gerekir. Bu durumda kalıcı drenaj sistemlerine ihtiyaç duyulmaktadır.

Drenaj sisteminde su, toprak atına ve üstüne konulan yatak ve dikey drenaj borularıyla tahliye edilir. Sistemin devamlı olması için drenaj elemanlarının çalışma şekilleri bilinerek hareket edilmelidir. Kalıcı drenaj sistemleri çevresel ve alansal olarak ikiye ayrılır.

2.1. Çevresel tahliye (drenaj)

Çevresel drenaj sistemleri (tahliye sistemleri), yer altı su seviyesinin fazla olduğu ve bodrum perdelerine hidrostatik basıncın olduğu durumlarda uygulanır. Var olan yalıtımın uygulanıp korunabilmesi için yapılır. Bu sistemler bodrum perdeleri boyunca tüm yapı çevresine dolandırarak uygulanır. Zemin boyunca akan sular, drenaj boruları vasıtasıyla toplanır ve tahliye kuyularına iletilir. Drenaj boruları tıkanmaması içinde etrafına çakıl taşları serilmelidir.

2.2. Alansal tahliye (drenaj)

Alansal drenaj, yer altı sularının yapı temeli altında kaldığı durumlarda uygulanır. Yapı temeli, suyun kaldırma etkisinden korunurken, uygulanan su yalıtımının da korunması sağlanmış olur.

Kaynaklar;
Binalarda Su Yalıtımı Yönetmeliği
Zafer ÖZDEMİR-YAPILARDA YER ALTI SUYUNA KARŞI YAPILAN KORUMA SİSTEMLERİNİN UYGULANABİLİRLİĞİ VE GÜVENLİĞİNİN İNCELENMESİ
Şimşek, Z.-Yapı Yeraltı Kabuğunda Su ve Nem Sorunlarının Geçirimsiz Beton Malzeme ile Giderilmesinin Araştırılması

Navisworks bir tasarım aracı değil, analiz yapılması amacıyla kullanılan bir yazılımdır. Proje yöneticileri için en önemli araçlardan biri olan bu yazılım; yükleniciler ve tasarım ekibi arasındaki iş birliğini sağlamak, 3 boyutlu tasarımları tek bir ekran üzerinde açarak çakışma kontrollerini yapma imkanı sağlamakta ve simülasyon oluşturma özelliği ile proje ekibinin yaşayacağı olası problemleri önleyebilmekte ve eş zamanlı mühendisliğe olan katkısı ile öne çıkmaktadır.

Navisworks programı proje bilgilerinin daha iyi bir şekilde iletilmesini sağlayan gelişmiş araçlar ve özellikler sunmaktadır. Yapı bilgi modellemesine ait çok disiplinli tasarım verileri, dijital ön model ve yapım uygulamaları tek bir entegre proje model üzerinde birleştirilebilir. Kapsamlı 5D simülasyon, animasyon, foto gerçekçilik yetenekleri kullanıcıların tasarım amaçlarını göstermelerini ve yapıyı simule etmelerini sağlayarak öngörülebilirlik sağlamaya yardımcı olur. Dijital modelde gerçek zamanlı gezinme, proje ekibi arasında iş birliğini desteklemek için inceleme araç setleri ile birleştirilir. Tüm proje verileri inşaat aşamasında ve sonrasında kullanılmak için farklı uzantılı dosyalar halinde elde edilebilir.

İlk olarak İngiltere merkezli Sheffield tarafından oluşturulan yazılım daha sonra 2007 yılında Autodesk firması tarafından satın alınmıştır. 3D veri aktarımında AutoCAD, Revit, SketchUP, IFC gibi birçok formatı destekleyen yazılım; planlama verisi için ise Primavera, Ms Project ve Excel formatlarının aktarımına olanak sağlamaktadır.

Navisworks’ün Özellikleri ve Avantajları

• Proje gerçekleşmeden tecrübe edinebilme imkânı sunar.
• YBM için uygundur. Koordineli, tutarlı ve eksiksiz proje bilgisi sunumu yapılabilir.
• Birçok 3D dosya ile veri birleştirme yapılabilir.
• Gerçekçi görselleştirme imkânı sunar.
• Nesne canlandırma ve set oluşturma
• Çakışma ve algılama kontrolü yapılabilir
• Bulut tabanlı YBM yönetimi ile kolay erişim sağlanabilir.
•  Zamanlama ve animasyon ile mükemmel ve gerçekçi sunum yapılabilir

Navisworks Manage programı oluşturulan tüm sistemlerin birbirlerine göre durumlarının gözlenebilmesini ve sistemler arası çakışmaların otomatik olarak tespit edilmesini sağlar. Bu programa modellenen yapıya ait tüm disiplinlerin 3D projeleri aktarılarak daha önce birbirlerine göre konumlandırılan tüm projeler bir araya getirilir. Böylelikle yapımı planlanan binanın tüm sistemlerinin bir arada gözlemlenebileceği görsel bir sanal modeli oluşur. Bu program sistemler arasındaki ve sistemlerin kendi arasında oluşan çakışmaları tespit ederek listeler. Çakışmalar birbirleriyle aynı yeri kaplayan yani sert ve birbirlerine göre konumlarının uygun olmadığının tespit edilmesine yarayan yumuşak çatışmalar şeklinde belirlenebilir. Çakışma tespiti ve çözümü yinelemeli bir süreçtir. Modeller ilk önce tek bir modele birleştirilir ve ardından sistemler arasındaki çakışmayı belirlemek için çakışma algılama programı çalıştırılır. Çakışmalar daha sonra kendi yerel programlarında çözülür ve tüm çakışmalar çözülene kadar yineleme devam eder.

Kaynaklar
https://www.autodesk.com/products/navisworks/overview
Mustafa YEŞİLYURT-4D/5D MODELLEME ARAÇLARININ PERFORMANSLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Hande ALSHAMALI-YAPI BİLGİ MODELLEMESİNİN 3D VE 4D FONKSİYONLARININ ÖRNEK BİR İNŞAAT PROJESİ ÜZERİNDE İNCELENMESİ

Villa Girasole dönebilen ilk yazlık ev olarak kayıtlara geçmiştir. Yazları kullanılması amaçlanarak yapıldığından, dönme hareketini günışığını içeriye alacak şekilde değil bina avlusunu sürekli gölgede tutacak şekilde gerçekleştirir.

Bir merkezi omurgadan iki katlı kanatlar uzanmakta; bu omurgada spiral bir merdiven ve bir asansör bulunmaktadır. Kanatlarda evin çeşitli odaları yer almaktadır. Yapı davula benzer bir temele oturmaktadır. Temeli merkezi kolonun altındaki silindir yatakları tutar. Villanın dönüşü fuayede bulunan üç düğmeli panelle kontrol edilmektedir.

Villa Girasole çapı 44 m’den fazla dairesel bir temele yerleştirilmiş olup, plan şekli “V” harfine benzemektedir. “V” harfinin merkezinde dairesel bir kule bulunmakta olup, dönme hareketi bu kulede gerçekleşmektedir. Merkezi kulenin sağında ve solunda kollar yer almaktadır. Bu kollar 2 katlıdır. Merkezindeki kule 42 m yüksekliğindedir. Evin hareketli kısmının birinci katı “gündüz bölgesi” olarak bilinen mutfak, yemek odası, kiler, müzik odası ile Bay ve Bayan İnvernizzi’nin çalışma odaları bulunmaktadır. Mutfak, kiler, tuvalet merkezi kulenin sağ yanında bulunmaktadır. Yatak odaları ve banyolar ikinci katta yer almaktadır. Villanın iç tasarımı gün boyunca ışığın farklı ilerlemesinin gözlemlenmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Tüm odalar gün ışığını ve gölgeyi eşit miktarlarda paylaşmaktadır.

İki kanat arasında, merkezi silindirin üzerinde bir teras yer almaktadır. Ana odaların tümü terası görmektedir. Teras evin sevilen odak noktasıdır ve açık alan eğlencesi için tercih edilen bir mekandır.

Güneşi takip etmesi için tasarlanmış ev, üç dairesel ray üzerinde dönmektedir. Villa Girasole toplam üç beygir gücündeki iki adet dizel yakıtlı motorla hareket etmekte olup, motorlar dairesel raylar üzerinde evin hareket etmesini sağlamaktadır. Villa Girasole bir tam dönüşünü 9 saat 20 dakikada yapmaktadır. Dönüşünü kontrol etmek için evin hareket kısmında bir manuel kontrol paneli bulunmaktadır. Makine ve dişli çark raylı döner platformlara dayanmaktadır. Yapı vagon tekerlekleri üzerinde dakikada 23 cm hareket etmektedir.

Evin güneş enerjisiyle değil de dizel motorlarla döndürülüyor olması yapının çokta çevreci olmadığını göstermektedir. Ev gün boyu güneşle karşı karşıya olduğundan, evin çatısındaki güneş panelleri enerji depolamaktadır. Bu depolanan enerji sadece gece kullanımı için yeterli enerjiyi sağlamaktadır.

Angelo İnvernizzi evin inşaatına 1931 yılında başlamıştır. İnşaat sadece yaz ayları boyunca devam etmiş, yapımında beton ve fiber katkılı çimento gibi o günün çağdaş malzemeleri kullanmıştır. Dış duvarlarda beton yerine alüminyum kaplama kullanmışlardır. Çünkü beton kullanıldığında dış duvarlarda hareket kaynaklı çatlaklar oluşmuştur.

Bir yapının veya yapı bileşenlerinin herhangi birisinin, bozucu etmenler karşısında, kullanım sırasında belli bir süre içinde, bakım veya onarım için beklenmeyen maliyetler çıkarmaksızın gerekli olan işlevleri gösterme yeteneğine dayanıklılık, kalıcılık veya durabilite denmektedir.

(Binaların Ömrü Ne Kadardır? yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.)

Dayanıklılığın kelime anlamı ise, dış etkiler karşısında yeterli dayanıma sahip olma ve bu sayede uzun ömürlü olma, beklenilen performansları sürdürebilme demektir.

Yapı elemanı açısından ele alındığında dayanıklılık (durabilite); bir bileşenin belirlenen bir süre zarfında ömrünü sürdürebilmesiyle birlikte, bileşenlerden meydana gelen sistemlerin de aynı şekilde dayanıklı olması ve beklenen performansları yerine getirebilmesidir.

Malzemelerin veya kullanım şekline bağlı olarak belirlenmiş olan gereksinimlerin karşılanması yeteneğine dayanan özelliklerinin toplamına ise kalite denilmektedir. Durabilite (dayanıklılık), kullanım kalitesinin ve kullanım ömrünün bir fonksiyonu olarak belirtilebilir. Dayanıklılık ile ilişkili üç kritik kullanım kalite seviyesi vardır:

1. Tipik yeni kullanım koşullarını sunan, tasarımcı veya yasalar ve standartlar tarafından oluşturulan, belirlenmiş kalite;
2. Yenileme veya güçlendirmeye olan ihtiyacı belirten minimum ölçüde kabul edilebilir kalite,
3. Malzemenin tamamen kullanılamaz olarak kabul edildiği, bozulma.

Beton ve Betonarmenin Durabilitesi

Betonarme elemanlardan durabilite açısından beklenen özellik betonun başlangıçta sahip olduğu özelliklerini zaman içerisinde devam ettirebilmesidir.

Beton veya betonarme elemanların islevlerini yerine getirmeleri durabilitelerine baglıdır. Bu elemanların öngörülen servis ömürleri boyunca maruz kalacakları çevresel etkilerin ve bu etkilere karşı alınacak önlemlerin tasarımı yapan mimar ve mühendisler tarafından bilinmesi ve projelendirmenin bu esaslar dahilinde yapılması gerekmektedir (örnegin, kimyasal reaksiyonların baslamasına neden olan suya karsı alınacak izolasyon önlemleri gibi).

Durabilite kavramı irdelendikçe, yapıya etki edecek hesap dışı yüklerin neden olduğu bozulmalar dışında da betonu etkileyerek bozulmasına neden olan faktörlerin bulunduğu, sadece doğru tasıyıcı sistemin seçilmesi, projelendirilmesi ve uygulanması ile durabilitenin sağlanamayacagı tespit edilmiştir.

Betonarme elemanın dayanıklılığını-durabilitesini olumsuz olarak etkileyen etki türleri ve bu etkilere karşı alınabilecek  önlemler aşağıdaki tabloda paylaşılmıştır;

Volta döşemeler; tavan kotunun en alt hizasında 1.50 m. aks aralığında dizilmiş çelik kirişlerin(I profiller) arasına kalıp yapılarak, eski tip dolu tuğlalar hafif kavisli tonozşeklinde dizilerek oluşturulan döşemelerdir. Bu kavisli tonozlar alt katta içbükey üst katta ise dış bükey yapacak şekilde düzenlenir. Üst kata bakan hafif kavisli dış bükey tonozların üstü çeşitli dolgu malzemeleri ile doldurulur ve harçla sıvanarak düzleştirilir.

Tuğlaların örülmesinde bağlayıcı harç olarak çimento dışında yapının dönemine uygun harçlar da tercih edilir. Bu zemin üzerine genellikle; çelik kirişlere paralel veya bu doğrultuya dik ahşap kaplama döşeme tercih edilir. Tuğlaların örülmesinde bağlayıcı harç olarak çimento dışında yapının dönemine uygun harçlar da tercih edilir.

Adi Volta Döşeme

0.50 – 0.56 m. aks aralığındadizilmiş olan profillerden her iki profil arasına ikisi uzunlamasına diğeri enlemesine olmak üzere üç adet tuğla tonoz şeklinde yerleştirilerek yapılan döşeme tipine adi volta döşeme denir. Tuğla bağlayıcı harcı olarak, çimento dışında yapının dönemine göre aslına uygun harçlar da kullanılmaktadır. Tuğlaların üstü putrel başlıklarının seviyesine kadar cüruf betonu ile doldurularak tesviye edilir ve döşeme kaplaması yapılır. Putrellerin altı sıva teli ile kaplanarak tuğlalarla birlikte sıvanmasının yanı sıra yalnız tuğlaların altı sıvanıp putrellerin altı yağlı boya ile de boyanabilir.

Kaynaklar;
Kurugöl Sedat, S. Giray Küçük, (2015), Tarihi Eserlerde Demir Malzeme Kullanım ve Uygulama Teknikleri,
Mahrebel A.Hasan,(2006), Tarihi Yapılarda Taşıyıcı Sistem Özellikleri, Hasarlar, Onarım ve Güçlendirme Teknikleri
OKAN HASTÜRK-TARİHİ KAGİR YAPILARDA METAL ELEMANLARIN BİNA STRÜKTÜR SİSTEMİNE KATKISINI; BEŞİKTAŞ İLÇESİ ORHANİYE KIŞLA CAMİSİ ÖRNEĞİNDE İNCELENMESİ

İmar hakkı transferi; daha fazla imar yoğunluğu için imar haklarının tümünün veya bir kısmının kullanılması, gerçekleştirilecek değişim ile bir parselin imar hakkının başka bir taşınmaz üzerinde kullanılması veya taşınmazın diğer bir bölümünde kullanılmasının oluşturduğu sonuç olarak görülebilir.

İngilizcede “transfer of development rights” olarak ifade edilen bu kavram, dilimizde imar hakkı transferi, imar hakkı aktarımı, yüzen emsal, emsal transferi, emsal aktarımı, yapılanma hakkı aktarımı, donatı transferi, yoğunluk transferi gibi farklı şeklinde kullanılmaktadır.

İmar hakkı transferi, “mülkiyet sahiplerinin taşınmaz üzerindeki ayni haklarının bir kısmından veya tamamından sürekli olarak vazgeçmesi ve bunun karşılığında da denklik esasına dayanarak ve gereğinde kendisine bedel ödenerek önceden ‘‘gelişme alanı (alan bölge)” olarak belirlenmiş bölgelere aktarılması” olarak tanımlanmaktadır. Diğer bir ifade ile, “gönderen bölge olarak planlanan parselden ayrılabilen ve yine planla daha büyük imar yoğunluğu elde etmek için gelişme alanı olarak planlanan diğer bölgeye transfer edilebilen mülkiyet kullanım hakları” olarak tanımlanmaktadır.

İmar hakkı transferi uygulamalarının iki ana amacı bulunmaktadır. Bu amaçların ilki özel bir değeri bulunan arazilerin yapısının korunmasıdır. İkincisi ise çeşitli sebeplerle mülkiyet hakkı sınırlanan hak sahiplerinin kısıtlanan imar haklarının karşılanmasıdır. İlk amaç kamu menfaatini sağlamaya yönelik iken, ikincisi ise mülkiyet hakkını korumaya yöneliktir. Bununla birlikte, kamu yararı ile mülkiyet hakkı arasındaki dengenin oluşturulması da imar hakkı transferiuygulamalarının bir başka amacı sayılmaktadır.

Günümüzde kentsel dönüşüm çalışmaları, tabii afet tehlikesi taşıyan bölgelerde yaşayan nüfusun başka bir yere taşınması işlemleri, sağlıklı kentleşmenin sağlanması amacıyla nüfus yoğunluğunun dengelenmesi ve kentlerde kentsel, sosyal ve teknik alt yapı alanlarının yetersiz olması da imar hakkı aktarımı sisteminin amaçları içerisine dâhil edilmiştir.

“Binaların Ortalama Ömrü Ne Kadar?”
“Bir Binanın-Evin Ömrü Ne Kadar?”

Hizmet (Servis) Ömrü

Bir yapının veya yapı bileşenlerinin herhangi birisinin, bakım veya onarım için beklenmeyen maliyetler veya bozulmalar çıkarmaksızın kullanılabildiği esas süreye hizmet ömrü ya da servis ömrü denmektedir.

Binalar için Servis Hizmet Ömürleri

(BS 7543:2003, TS EN 1991-1-1 ve TS EN 1994-2’e göre yapıların servis ömürleri)

Ancak bu değerlerin optimal değerler olduğu unutulmamalıdır. Örneğin, beton teknolojisi kurallarına uygun şekilde tasarımı yapılarak üretilmiş, sıkıstırılmış, kür edilmiş, geçirimsiz beton daha uzun servis ömrüne sahip olabilecektir.

Esas hizmet (servis) ömrü, kullanılan malzemelere ve maruz kaldıkları çevre şartlarına, bunların yanında tasarım ve inşaat sürecinin uygunluğuna bağlı olmaktadır. Tasarım, yapım ve kullanım süreci yapının servis ömrünü etkiler.Bu süreç aşağıdaki aşamalara ayrılabilir:

1. Gerekli olan performans
2. Kullanılan malzemelerle ilgili strateji
3. Bakım stratejisi
4. Tasarım
5. İnşaat
6. Bakım planı ve
7. Kullanım ve bakım

Hizmet ömrü en azda kabul edilebilir değerlerde makul bir ekonomiyle düzgünce korunmuş bütün gerekli performans özelliklerinin karşılandığı periyod olarak tanımlanabilir. Hizmet ömrü sınırı teknik, ekonomik, fonksiyonel veya estetik bir nedenle belirlenebilir. Doğru bir performans geçmişi olmayan bir malzeme kullanıldığında veya yeni bir dış etkiye maruz kaldığında yeniden hizmet ömrü öngörüsüne ihtiyaç vardır. (Durabilite Nedir?)

Tasarım Ömrü

Beklenen kullanım koşullarına maruz bırakılan ve önceden belirlenmiş olan bir bakım planına göre bakımı yapılan bir yapı bileşeni için tasarımcının belirlemiş olduğu hizmet ömrü tasarım ömrü olarak tanımlanmaktadır.

Binalar için Tasarım Hizmet Ömürleri

Yapı tipine göre tasarım ömrüne bağlı farklı hizmet ömrü tanımları kullanılmaktadır. Aşağıda belirtildiği gibi üç farklı servis ömrü tanımı yapılabilir:

1. Teknik Servis Ömrü: Yapıdaki hasarın kabul edilemeyen bir durumuna kadar serviste geçen süredir.
2. Fonksiyonel Servis Ömrü: Yapının fonksiyonel performansının tüm ilgili taraflar veya yapı sahibinden gelen gereksinimlere yanıt verebildiği sürece hizmette geçirdiği süre olarak tanımlanmaktadır.
3. Ekonomik Servis Ömrü: Yapının mevcut durumunun başka bir işlev için değiştirilinceye kadar hizmette geçirdiği süredir.

Tasarım ömrü bir dış duvarda malzemenin, parçanın, montajın veya inşaatın tasarımcı tarafından hayal edildiği amaçlandığı dönem olarak düşünülebilir. Amaçlanan tasarım ömrüne, tasarım aşamasının erken dönemlerinde karar verilmeli ve malzeme seçimine, tasarım detaylandırmaya, uygulama prosedürlerine ve bakım stratejilerine temel oluşturmalıdır. Bir dış duvarın tasarım ömrü bir bütün olarak binanın kategorisine ve ana inşaat sistemine göre belirlenmelidir. Tasarım aşamasından sonra malzemeler, parçalar ve montajlar, kalıcı, yenilenebilir ve sürdürülebilir, bakılabilir parçalar olarak sınıflandırılmalıdır. Ömür boyu, değiştirilebilir ve bakılabilir farklı parçalar belirlendiği zaman bu değiştirme işlemindeki zorluklar ve harcamalar hesaplanmalıdır. Her parça için performans ihtiyaçları listelenmeli ve hedeflenen tasarım için parçalar ve montajlar fonksiyon ihtiyaçları, maliyet ve ulaşılabilirlik tabanlarında sınıflandırılmalıdır.

Betonarme Binaların-Yapıların Ömrü Ne Kadardır?

Dünyada en yaygın kullanılan yapı malzemelerinin basında beton gelmektedir.

BS 7543-2003 ‘te betonarme elemanlar için tasarım ömrü 60+ yıl olarak belirtimişken gerçekleşen servis ömrü 20-30 yıl olarak belirtilmiştir.

Betonarme elemanların bozulmaları için etken olarak donatı korozyonu ve beton örtüsünün dağılması gösterilmiş, betonarme elemanların servis ömrünün artırılması için beton örtüsünün artırılması ve donatının kaplanması önerilmektedir. (BS 7543-2003 Tablo-4)

Su ve nem kimyasal reaksiyonlarda rol oynayan en önemli iki etkendir. Kimyasal reaksiyonlarla bozulmanın ilk aşamasından sonra, donma ve çözülmenin yıkıcı etkileri belirgin olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle, betonarme malzemenin bulunduğu ortamdan suyu uzaklaştırmak yapımn servis ömrü açısından yararlı olacaktır.

“Su ve Nemin Yapılarda Neden Olduğu Hasarlar” yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.

“Akıllı ev”, ihtiyaçları öngören, cevaplayan bilgisayar ve bilgi teknolojisi ile donatılmış ev olarak tanımlanabilmektedir. Kişilere duyarlı, onlara karmaşık yollarla çözümlemeler sunan, örneğin öğrenme algoritmaları kullanarak kişi davranışlarını öğrenebilen, otomatik olarak ısıtma ve aydınlatma sistemini kontrol edebilen evler akıllı ev olarak nitelendirilmektedir.

“Akıllı bir evi”, sakinlerinin zaten yaptıkları işlerde rahatlığını arttıran veya olmayan işlevleri sağlayan bir ev olarak tanımlayabiliriz. Bir evin akıllı ev olabilmesini ne kadar iyi inşa edildiği, kullanılabilir olduğu veya sürdürülebilir çevre dostu malzemelerin kullanılması belirlemez; akıllı bir ev, çoğu zaman bunları içerir, ancak akıllı kılan, içerdiği etkileşimli teknolojilerdir.

Akıllı Evler Neden Tercih Edilmektedir?

Kullanıcının akıllı evi tercih etmesinin başlıca sebepleri;

• güvenliğin arttırılabilir olması,
• konfor koşullarını karşılayıp zaman tasarrufu ve kullanım kolaylığı oluşturması,
• enerji tasarrufunu sağlayabilen sistemler barındırması,
• fiziksel engelli ve yaşlı bireylere yönelik donanımları içerisinde barındırması,
• ulaşılabilir olması

olarak sıralanabilmektedir.

Akıllı ev sistemleri, daha iyi bir yaşam kalitesi için teknoloji ve hizmetlerin ağ yoluyla bütünleşmesidir. Gündelik ev işlerini ve faaliyetlerini kullanıcı müdahalesi olmadan veya kullanıcının uzaktan kontrolü ile daha kolay bir şekilde gerçekleştirmektedir.

Akıllı Evlerin Özellikleri

Akıllı evlerde kullanılan ürünler ve teknolojiler, gelişen teknoloji ve artan kullanıcı istekleri doğrultusunda her geçen gün artmaktadır.

• Duman sensörü, dedektörler sayesinde en ufak gaz kaçağında uyarı veren, evi her türlü yangına karşı koruyan ve erken uyarı sistemi ile haberdar edebilen sistemdir.
• Siren sistemi, eve izinsiz birinin girmesi durumunda ve gaz kaçağı söz konusu olduğunda sireni çalarak ev sahiplerini ve çevreyi haberdar eden sistemdir.
• Su baskını sensörü, evi, su basmalarına karşı koruyan ve erken uyarı sistemi ile manuel veya otomatik olarak ilgili vanaları kapatabilen sistemdir.
• Kapı giriş kontrolü, belirlenilen mekanlara girişi sınırlandırır ve şifre kontrolü getirir. Kart veya anahtar okutarak güvenliği aktif veya pasif hale getiren sistemdir.
• Manyetik kapı sensörü, evde kapı veya pencereler habersiz açıldığında otomatik olarak kullanıcıya uyarı gönderen sistemdir.
• Garaj giriş sensörü, garaja gelen araçların otomatik algılandığı, garaj kapısının açıldığı veya garaj kapısının kullanıcı telefonundan kontrol edilebildiği sistemdir.
• Hırsız alarm sistemi sayesinde, istenilen sayıda güvenlik sensörü ile güvenlik ayarları yapılarak tam koruma sağlanabilmektedir. Kullanıcı evde yokken evde biri varmış izlenimi vermek için pilot programın çalıştırıldığı sistemdir. Hareket ve hareketsizlik sensörü ile eve giren davetsiz misafirler takip edilebilir ve hareket veya hareketsizlik halinde ışıklar açılıp, kapatılabilir. Kullanıcının eve girişi ile beraber tasarlanan senaryoların devreye girdiği sistemdir. Kamera izleme sistemiyle, evin kapısını çalan misafirler online olarak izlenebilir ve görüntüleri kaydedilebilir. Kullanıcı evde yokken bile evininin her köşesini veya çocuklarını takip edebilen sistemdir.
• Enerji ölçümü, evdeki enerji tüketimini ölçebilir, tasarruf eder. Her odanın sıcaklığını ayrı ayrı kontrol eder, tüketim hakkında detaylı raporlar hazırlar.
• Akıllı priz, evde prizlere takılı tüm elektrikli cihazların uzaktan kontrol edilebildiği, enerji tüketiminin ölçülebildiği, kullanıcı evde yokken cihazları otomatik olarak kapatan sistemdir.
• Panik butonu, acil durumlarda kullanıcının yakınlarına veya güvenlik kurumlarına acil çağrı oluşturabilen, mesaj veya e-mail atabilen sistemdir.
• Sulama, bahçe sulama vanalarını kontrol edebilen, kullanıcının kendi sulama programlarını yapabilen, hava durumuna göre otomatik sulama senaryoları oluşturabilen sistemdir. Havuz ve spa, havuz çevresinin erişimini güvenle kontrol edebilen, ilgili pompalar, filtreler, sıcaklık, güneş enerjisi ve daha fazla kontrole sahip olunabilen sistemdir.
  
  
• Radyatör vanası, evdeki geleneksel radyatör peteklerinin sadece vanalarını değiştirerek, her odanın sıcaklığını ayrı ayrı kontrol edilebilen, programlar oluşturarak tasarruf edilebilen sistemdir.
• Sarsıntı sensörü, herhangi bir sarsıntı halinde erken uyarı alarm sisteminin devreye girdiği, kullanıcıyı haberdar ettiği, daha önceden belirlenen senaryolar ile önlemlerin alındığı sistemdir.
• Perde ve panjur kontrolü, perdelerin, panjurların veya bahçedeki tentenin tek bir tuşla uzaktan kontrol edilebildiği, oluşturulan kurallar ile yağmurdan veya aşırı sıcaktan evin korunduğu sistemdir.
• Havalandırma, split klima ve her türlü havalandırma sistemini kullanıcının programlayıp uzaktan kontrol edebildiği sistemdir.
• Aydınlatma, ışıkların kullanıcı işe giderken veya uyurken otomatik olarak kapandığı kullanıcı eve geldiğinde ise otomatik açıldığı sistemdir. Konforu arttıracak senaryolar ile televizyon izlerken veya kitap okurken kullanıcı kendi özel aydınlatma ayarlarını yapabilmektedir.
• Termometre sistemi, ısıtma ve soğutma sistemini akıllı telefondan kontrol edilebilen ve evin sıcaklığını dış ortam sıcaklığına bağlı olarak belirleyen sistemdir.
• Multimedya kontrolü, evdeki tüm ses, video ve ev sineması sistemlerini uzaktan veya evde akıllı telefonla kontrol edilebildiği sistemdir.
• Yerden ısıtma, kullanıcının evinde dilediği sayıda yerden ısıtma zonu oluşturarak, odalarını ayrı ayrı istediği sıcaklıkta ayarlayabildiği sistemdir.
• Akıllı klozette, otomatik yıkama, kurutma, alttan ısıtma, gece aydınlatması gibi bir çok detay düşünülmüştür. Alttan ısıtma özelliği ile de klozete oturuş konforu biraz daha artmaktadır. Yıkama işlemi bittikten sonra hava kurutucusu ılık hava verilerek kurutma işlemi yapılmaktadır. Akıllı kumanda ile klozet pozisyonu ayarlanabilir ve ayarlar tercihlere kayıt edilerek kişiye özel kullanım özellikleri oluşturulabilir.
• Akıllı ayna sayesinde kıyafetler giyilmeden aynada görünebilir, daha uyumlu seçimler yapılmasına yardımcı olunur ve sağlık asistanı tarafından kilo, protein gibi sağlık analizleri yapılabilir.
• Akıllı buzdolabı ile yiyeceklerin son kullanma günleri görülebilir, internete bağlanıp yemek tarifleri öğrenilebilir ve biten yiyeceklerin siparişi verilebilir.

Yukarıda bahsedilen ev otomasyon sistemleri, kullanıcının ihtiyacına göre eklenerek kişinin yaşam kalitesini arttırmakta ve enerji tasarrufu sağlamaktadır. (İnşaat 4.0 Kavramı Nedir?)

Akıllı Evlerde Kullanılan Başlıca Elektronik Araçlar

Akıllı Ev Çeşitleri

Akıllı evler, gelişmişlik sırasına göre;

1. Uzaktan kumanda ile kontrol edilebilir evler,
2. Programlanabilir evler,
3. Senaryolandırılmış evler,
4. Yapay zekaya sahip akıllı evler

olarak sınıflandırılmaktadır.

1. Uzaktan Kumanda ile Kontrol Edilebilir Evler

Radyo frenkansı ile çalışabilen, ana kontrol ünitesi bulunmayan, sadece kumanda ile kontrol edilebilen bir sisteme sahip olan evlerdir. Herhangi bir programlanma ve senaryolandırma özelliği yoktur. Tıpkı bir televizyon kumandası gibi perdeleri, ışıkları veya başka cihazları kontrol edilebilmektedir. Uzaktan kumanda ile kontrol edilebilen evler, akıllı evin en basit halidir.

“Akıllı ev (smart home) kavramı ilk defa resmi olarak 1984 yılında Amerikan Ev İnşacıları Derneği (American Association of House Builders) tarafından kullanılmıştır. Ancak akıllı ev modeline geçmişte rastlanmaktadır. 1960‟ların başından itibaren araştırmacılar tarafından akıllı evin ilk temelleri olan “kablolu evler (wired homes)” geliştirilmeye başlanmıştır.

2. Programlanabilir Evler

Uzaktan kumanda ile kontrol edilebilen evlerin zamana bağlı programlanabilme özelliği eklenmiş halidir. Zamanlayıcı röleler ile bir veya daha fazla cihaz programlanabilmektedir. Üzerinde bulunan saat ile otomatik olarak istenildiği zamanda açılıp, istenmediğinde de kapanması ayarlanabilen sistemlere sahip evlerdir.

3. Senaryolandırılmış Akıllı Evler

Senaryolandırılmış akıllı evler, daha az gelişmiş olan uzaktan kumanda ile kontrol edilebilen ve zamana bağlı ayarlanabilen programlanabilir evlerin tüm özelliklerini kapsamaktadır. Bunlara ek olarak ana kontrol cihazı, yani akıllı ev sisteminin beyni ile birlikte modülleri ve sensörleri bulunmaktadır. Bu sisteme senaryolar girilir.
Örneğin, ana kontrol cihazının içerisine eklenen CPS takip özelliği sayesinde, eve yakınlaştığımızda klima çalıştırılabilir. Ancak, bunun için akıllı evin ana kontrol cihazına kullanıcı arayüzü ile çeşitli senaryoların önceden girilmesi gerekmekte olup, sonradan bu senaryolardan biri seçilmektedir. (Evden çıkıyorum senaryosu, film gecesi senaryosu, uyku ortamını ayarla senaryosu gibi.) Bunlara ek olarak kullanıcının önceden girmiş olduğu senaryolara göre, örneğin kullanıcı eve 3 km yaklaştığında klimayı çalıştır komutu gibi veya evde olunmadığında hareketsizlik sensörleri ile algılanıp ışıkları otomatik kapat komutu gibi özelliği olan evlerdir.

4. Yapay Zekaya Sahip Akıllı Evler

Senaryolandırılmış akıllı evlerde, senaryolar insanlar tarafından oluşturulurken yapay zekaya sahip evlerin, öğrenme yeteneği vardır. Kullanıcılarını belli bir zaman izleyip, tekrarı olan hareketlerin analizlerini çıkartarak kullanıcılarının göstermiş olduğu tepkilere göre gerçekleşmesi istenen komutu devreye sokmaktadır.
Yapay zekaya sahip akıllı evlerin senaryosunu kullanıcı yazmaz, akıllı evin kendisi tekrarlanan hareketlere göre öğrenerek yazabilmektedir. Bunun için de günümüzde hala çalışmaları devam eden yapay zeka gerekmektedir.
Günümüzün ve geleceğin büyük teknolojilerinden biri olan yapay zeka, akıllı ev sistemine entegre edilecektir. Şu an kullanmakta olduğumuz akıllı telefonlar da yapay zekaya sahiptir denilebilir. Güvenli ve konforlu ev otomasyonuna entegre edilecek yapay zeka, kullanıcısının istekleri doğrultusunda tanıyarak sürekli kontrol edilen cihazların açma kapama işlemini kullanıcısına bildirim şeklinde sunacak ve kontrolleri sağlayabilecektir.

Örneğin, her sabah saat 07:00’de panjurlar açılıp kahve makinesi kahveyi hazırlıyorsa, yapay zeka bu hareketlerinizi hafızasında tutacak ve bir müddet sonra ev sakininin tek tek kontrol etmesi yerine “Günaydın. Kahvenizi hazırlamamı ister misiniz?” şeklinde bildirim yollayarak tek tuşla kahve makinesini açmasını sağlayacaktır. Aynı şekilde kullanıcı her gün saat 16:00’da işten çıkmadan klimayı kombiyi çalıştırıyorsa, bir süre sonra yapay zekaya sahip ev, “Klimanızı/Kombinizi çalıştırmamı ister misiniz?” şeklinde bildirim yollayarak kontrolü sağlayacaktır.

Akıllı Evler ile İlgili Diğer Tanımlar

Akıllı Ev Ağ Aracı (Hub)

Akıllı ev ağ araçları, akıllı ev aletlerini kablosuz iletişimle tek bir merkezden kontrol edebilen, internet bağlantısı olan, mobil veya web uygulamalar ile uzaktan da erişilebilen nesnelerin interneti donanımlarıdır. Akıllı ev ağ aracı; akıllı ev aletini açma, kapama gibi temel işlemlerin yanında, örnek olarak kombiler için ısıyı arttır azalt gibi ek özellikleri de yönetebilir.

Akıllı Ev Aleti

Akılı ev aleti, kablosuz iletişim kurularak, temel fonksiyonlarının çalıştırıldığı, çoğunlukla bir ev ağ aracı vasıtasıyla internete bağlanabilen IoT donanımıdır. Örnek olarak, akıllı ampul verilebilir. Akıllı ampulün nesnelerin interneti sayılabilmesi için internete bağlanabiliyor olması gerekmektedir. Hem tek bir merkez tarafından yönetilebilmesi, hem de tasarımsal zorluklar nedeniyle, akıllı ev aletleri kablosuz bir protokol ile akıllı ev ağ aracına entegre olurlar.

Ev Otomasyon Sistemi

Ev otomasyon sistemi içerisinde, ışık, priz, anahtar, kilit, ev ağ aracı, kamera, klima, kombi, kilit, güvenlik sistemi, yangın sensörü, duman sensörü, televizyon, hoparlör, mikrodalga fırın, buz dolabı, ocak, kahve makinası, alarm, kulaklık gibi cihazlar bulunur.

VUI

Sesli kullanıcı ara yüzü (VUI) insanın iletişim kurarken konuşma dili uygulamaları kullanarak etkileşimde bulunmasıdır.

Akıllı Asistan

Akıllı asistanlar, ev sistemine bağlı olan cihazlara sesli veya yazılı komutlar ile, ilgili cihazların durumlarının sorulması, cihazın durumunun değiştirilmesi, cihazın açılması ve cihazın kapanması gibi operasyonlar gerçekleştiren donanımlardır. VUI ara yüzü kullanırlar.

Kaynaklar;
Nurşah Güçlü-AKILLI EV TEKNOLOJİSİNDE MEKÂN ÇÖZÜMLEMERİNİN İRDELENMESİ VE BİR MODEL ÖNERİSİ
İlkan YILDIRIM-AMAZON ALEXA VE GOOGLE HOME AKILLI EV SİSTEMİ ASİSTANLARININ ADLİ AÇIDAN İNCELENMESİ
Cevdet Tamer GÜVEN-YAPAY ZEKÂ YÖNTEMLERİ KULLANILARAK AKILLI EV SİSTEMİ GELİŞTİRİLMESİ
BENAZİR AKYAZICI-TEKNOLOJİNİN KONUT MEKAN TASARIMINA ETKİSİ VE AKILLI EVLER; İSTANBUL ÖRNEĞİ

Cisimlerin mukavemeti, mekaniğin şekil değiştiren cisimler ile uğraşan dalıdır ve genel olarak mukavemet adı ile anılır.

Şekil değiştirmeyen rijit cisimler, mekaniğin rijit cisim mekaniği bölümünde incelenir. Rijit cisim mekaniğinin birçok probleme çözüm getirememesi nedeniyle cisimlerin mukavemetine gereksinim duyulmaktadır. Rijit cisim mekaniğinin cevap veremediği en önemli iki problem:

1. Cisme gelen dış etkileri cismin taşıyıp, taşıyamayacağı
2. Dış etkiler altında cismin yaptığı şekil değiştirmelerin bulunmasıdır.

Bu ve bunun gibi, cismin dayanımı ve şekil değiştirmesi ile ilgili problemlere cisimlerin mukavemeti ile cevap verilmeye çalışılmaktadır.

Uygulamada mukavemetten beklenen, boyutlandırma ve kontrol problemlemlerinin çözümleridir. Boyutlandırma problemi; tasarlanan sistemin boyutlarının belirlenmesidir. Çok kez tasarlanan sistemin bazı boyutları gereksinim veya mimari nedenler ile önceden belli olabilir. Diğer boyutların belirlenmesi istenir. Örneğin bir oda döşemesinin iki boyutu mimari nedenler ile önceden belirlenir ve döşeme kalınlığı istenir. Silindirik bir kazanın uzunluğu ve yarıçapı işletme gereksinimleri ile belirlenir ve saç kalınlığı istenir. Kontrol pobleminde ise sistemin boyutları belli olup sistemin verilen yükü verilen güvenlik ile taşıyıp taşıyamayacağı sorulur.

Boyutlandırma veya kontrol problemlerine cevap verilirken sistemin yükleri belirli bir güvenlik ile taşıması istendiği gibi aynı zamanda da sistemin şekil. değiştirmelerinin belirli sınırlar içinde kalması ve dengenin kararlı olması şartı istenir.

Boyutlandırma problemine çözüm aranırken güvenlik ve maliyet faktörleri göz önüne alınır. Malzeme kusurları, teoride yapılan kabuller, dış yüklerin tam belirli olmaması, malzemenin zamanla yıpranması, gibi faktörler göz önüne bulundurularak; sistem dış etkilere tam dayanacak şekilde boyutlandırımaz; sistemin boyutları, güvenlik düşüncesiyle, artırılır. İşçilik ve malzeme giderlerinden oluşan maliyetin de az olması istenir. Güvenlik ve maliyet faktörleri birbirinin tersi sonuç verir. Güvenlik artınca maliyetde artar. Tasarımcı bu iki şart için optimum bir çözüm bulmaya çalışır.

Yukarıda belirtilen iki şartın haricinde bazı sistemlerde üçüncü şart olarak, bilhassa yapı sistemlerinde, estetik şart ortaya çıkabilir. Bu gibi durumlarda sistemin estetik olması için maliyet şartından ödün verilir.

Mukavemet Dersi: Mühendislik öğretiminin temel mühendislik derslerinden biri olan cisimlerin mukavemeti veya kısa adı ile mukavemet mekaniğin şeklini değiştiren cisimler ile uğraşan bir bölümüdür. Mukavemet dersinin ana konusu; makina ve yapı tasarımlarındaki boyutlandırma ve boyut kontrolü problemlerinin çözümüdür. Bu problemlere cevap verilirken çok kez aynı zamanda da sistemin şekil değiştirmelerinin belirli sınırlar içinde kalması ve dengenin de kararlı olması (stabilite) istenir. Bunlara ek olarak, mukavemet dersi öğrencileri bazı meslek derslerine de hazırlar (Yapı Statiği I ve II, Betonarme, Çelik Yapılar gibi).

Mukavemeti ile İlgili Diğer Bilim Dalları

Mukavemet ile ilgili bilim dallarının başında riit cisim mekaniği gelir. Rijit cisim mekaniğinden, cismin özellikleri ile ilgili olmayan bilgiler alınır, örneğin denge denklemleri gibi. Cisimlerin şekil değiştirmesi ve kırılması ile ilgili özelliklerinin incelendiği malzemenin mekanik özelliklerinin bilinmesi gerekir. Bu nedenle mukavemet malzeme mekaniği ile de ilgilidir.

Elastisite ve plastisite teorisi de mukavemetin ilgilendiği konular ile ilgilenir yalnız kullandığı matematik yöntemlerde daha kesinlik vardır. Buna karşın sonuçların elde edilmesi daha uzundur. Önemli uygulamalarda veya mukavemetin cevap veremediği problemlerde elastisite, plastisite teorisi kullanılır.

Mukavemetin Tarihçesi

Mukavemetinin uğraştığı konular insanlık tarihi kadar eskidir. İnsanlar yapı yapmaya başladıkları andan itibaren mukavemet ile ilgileri bilgileri toplamaya başlamışlardır. Bir taraftan yeni bilgi toplarken diğer taraftan toplanan bilgilere dayanarak yaptıkları yapılarda ampirik yöntemleri kullanmışlardır. Mısırlılar, Romalılar, Selçuklar, Osmanlılar gibi toplumlar amprik yöntemler ile piramitler, anıtlar, mabetler yapmışlardır. Bu konuda ne kadar başırılı oldukları eski çağlardan günümüze kadar gelen yapılardan ve kullandıkları saptanan aletlerden görmek kabildir.

Mukavemet konusunda ilk metotlu çalışma Rönesans zamanında Leonardo da Vinci (1452-1519) ile başlar. Büyük mimar ve mühendis olan Leonardo da Vince herhangi bir kitap yazmamış buna karşın çalışmaları bıraktığı notları arasında bulunmuştur. Leonardo da Vinci birçok malzemenin mukavemetini ölçmek için deneyler yaptığı ve kolonları eğilmesi ve burkulmasına ait bazı bilgileri bildiği notlarından anlaşılmıştır. Ayrıca manevela ve palangalara virtüel iş ilkesini uygulamıştır.

Mukavemetin bilimsel olarak Galilei (1564-1642) ile başladığı genel olarak kabul edilmektedir. Galilei çekme ve eğilme problemlerinin incelenmesini ve yaptığı bütün çalışmalarını “İki Yeni Bilim” isimli kitabında toplamıştır. Robert Hook (1620-1684) eğilmeye çalışan kirişlerde iki tip normal gerilme olduğunu belirtmiştir (Galilei, iki tip gerilme olduğunu fark etmeyip tek tip gerilme kabul etmiştir.)

Jacob Bernoulli (1664-1705) eğrilik ile moment arasındaki ilişkiyi bulmuş ve kirişlerin eğrilmesinde düzlem kesitlerin düzlem kalacağı varsayımını ileri sürmüştür. Mekaniğin çeşitli bölümlerine önemli ölçüde katkıda bulunan Leonard Euler (1707-1783) elastik eğri ve elastik stabilite problemlerini çözmüştür. Aynca Euler’in yaptığı en önemli katkılar arasında membran ve çubuklardaki titreşimlerin incelenmesi bulunmaktadır. J.L. Lagrange (1736-1813) elastik eğri konusunda çalışmış ve burkulma konusunda yapılan çalışmaları ilerletmiştir.

Onsekizinci yüzyıla gelince bu yüzyıldaki teknolojik gelişmeler, askeri ve yapı mühendislerinde pratik bilgi ve tecrübe yanında yeni problemleri mantıki olarak analiz edecek kabiliyet gerektirmekteydi. Bu nedenle mukavemetin mühendislik uygulamaları hızla yayılmaya başladı. Bu yüzyılda ilk mühendislik okulları açılarak yapı mühendisliği konusunda ilk kitaplar yayınlanmaya başladı. Aynca bazı askeri okullar topçu ve istihkam konularında uzman elaman yetiştirmeye başladılar.

Daha sonraları mukavemet ve elastisite teorisi, teknolojinin gelişmesine paralel olarak hızla gelişmeye başladı. Teorik problemlerin yanında hızla gelişen demiryollarının, makinelerin ortaya çıkardığı problemlerin çözümü ile de uğraşıldı. Bu esnada mukavemet ve elastisite teorisine katkıda bulunan bilim adamlanndan bazılan; Young, Poisson, Navier, Caucy, Lame, Clapeyron, Saint-Venan, Maxwell, Kirchoff, Wöhler, Betti, Coulomb, Mohr, Castigliano dır.

Mukavemet ile ilgili İdeal Kavramlar ve İlkeler

Her bilim; problemleri ile uğraşırken bazı tanımlar yapar, problemlerinin modellendirilmesini kolaştırmak için bazı ideal kavramları kullamr ve bir takım ilkeler (prensipler) koyarak temel problemini çözmeye çalışır.

Mukavemette tanım ve idealleştirmeler daha çok dış etki ile şekil değiştirmeler arasındaki bağıntılarda yapılmaktadır. Şekil değiştirme oluştuktan sonra dış etki kaldırılınca hemen geri dönen şekil değiştirmelere elastik şekil değiştirme ve bu özellikleri taşıyan cisimlere elastik cisim adı verilir. (Elastik ve plastik şekil değiştirmeler ile ilgili yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.)

Katılaşma ilkesi: Bu ilkeye göre; bir cisim şeklini değiştirdikten soma rijit cisim olarak göz önüne alınıp denge denklemleri yazılabilir. Bu ilke yardımıyla rijit cisim mekaniği ile şeklini değiştiren cisimler mekaniği arasında köprü kurularak rijit cisim mekaniğinin denge denklemleri kullanılır.

Ayırma ilkesi: Bu ilkeye göre; bir cisim düşünsel olarak daha küçük parçalara aynlıp her parça yeni bir cisim gibi’ göz önüne alınabilir. Gerçekten ikiye ayrılmış cisimler için bu ilke aşikardır. Ayırma ilkesine kesit ilkesi adı da verilir. Bu ilke rijit cisim mekaniğinde gereken yerlerde kullanıldı; örneğin kafes kirişlerde kesim yöntemi ile çubukların hesaplanmasında. Bu ilke aynı zamanda cismin sürekli bir ortam olduğunu belirtir. Ayırma ilkesi yardımıyla iç kuvvet kavramı tanımlanır.

Saint-Venan ilkesi: Bu ilkeye göre; elastik bir cismin belirli bir bölgesine etkiyen dış kuvvetlerin eşdeğerleri alındığında bu bölgeden yeter uzaklıkta bulunan noktalarda gerilmeler ve şekli değiştirmeler yaklaşık olarak değişmezler.

Statikte kullanılan kaydırma ve statik eşdeğerlerini alma ilkesi şekil değiştiren cisimler mekaniğinde geçerli değildir. Örneğin aşağıdaki şekilde (a)’da görülen çubuğa etki eden kuvvetler kendi doğrultularına kaydırıldığında (b)’de görülen durum elde edilir. 

İki durum şekil değiştiren cisimler mekaniği bakımıdan birbirinden farklıdır. Birinci çubuğun boyu uzamasına karşın ikinci çubuğun boyu kısalır. Saint-Venan ilkesine göre; işlemlerin (hesapların) yapıldığı bölgeden kafi derece uzak yerlerde, kuvvetler kaydırılır veya eşdeğerleri alınır.Aşağıdaki şekilde görülen yayılı yükler yerine Q bileşkesinin konulması çubuk uçlarından uzak noktalarda hesap yapıldığında geçerlidir.
Birinci mertebe teorisi: Şekil değiştirmeler küçük olduğunda, cisimlerin şekil değiştirmiş hali ile şekil değiştirmemiş hali arasındaki fark çok küçüktür. Bu nedenle denge denklemleri şekli değiştirmemiş cisim üzerinde yazılabilir. Bu şekilde yapılan hesaplara birinci mertebe teorisi adı verilir. Aşağıdaki şekilde görülen ankastre kirişte mesnet momenti hesaplanırken L1 uzunluğu yerine L uzunluğuna alınarak momentin PL olarak hesaplanması birinci mertebe teorisine bir örnektir.

Şekil değiştirmelerin büyük olduğu sistemlerde; örneğin yüksek binalar, asma köprüler,  stabilite problemlerinde birinci mertebe problemi uygun sonuç vermez. Bu durumda şekil değiştirmeler küçük kabul edilmeyip denge denklemlerini şekil değiştirmiş cisim üzerinde yazmak gerekir. Bu hesap şekline ikinci mertebe teorisi adı verilir ki şekil değiştirmeler baştan bilinmediğinde hesaplar daha uzundur.

Mukavemette Cisimler

Mukavemette cisim olarak herhangi bir cisim değil mühendislikte kullanılan malzeme göz önüne alınır. Mühendislikte kullanılan malzemeler çeşitli şekillerde sınıflandırılırlar. Bu sınıflamalar içinde malzemelerin mikro yapılarını ve kimyasal bağlarını kriter olarak göz önüne alan sınıflama en tutarlı sınıflamalardan biridir. Bu sınıflamaya göre malzemeler:

• a) Metaller,
• b)Alaşımlar
• c)Seramikler
• d)Kompozitler

olmak üzere dört grupta toplanabilir. Malzemelerin mukavemet bakımından bazı özelliklerini kriter olarak göz önüne alan farklı sınıflamalar da yapılmaktadır.

Şekil değiştiren cisimler mekaniği cisimleri, hesap kolaylığı bakımından, boyutlarına göre üç gruba ayırıp inceler. Bir boyutu diğer boyutlarına göre büyük olan cisimlere çubuk adı verilir. Büyük olan boyut genellikle boy olarak isimlendirilir. Bu gruba örnek olarak; tel, halat, kablo, şaft, kiriş, kolon, kemer gösterilebilir.

Bir boyutu diğer iki boyutuna göre küçük olan elemanlara yüzeysel taşıyıcı elemanlar adı verilir. Küçük olan boyuta kalınlık adı verilir. Yüzeysel taşıyıcı elemanlar kendi içinde levha, plak ve kabuk gibi gruplara ayrılırlar. Levha ve plak düzlem elemanlar olup levhalar kendi düzleminde plaklar ise kendi düzlemine dik yükleri taşırlar. Binalardaki bulunan döşemeler plaklara örnektir. Kabuklar ise kubbeler gibi düzlemsel olmayan yüzeysel elemanlardır.

Boyut bakımından birbirinden farkı olmayan cisimler üçüncü grubu teşkil eder ve bunlara özel bir isim verilmez ve sınıflama da diğer cisimler olarak geçer. Yapılan bu sınıflama elemanların geometrisi ile ilgili olmakla birlikte aynı zamanda bunların hesap yöntemleri ile de ilgilidir.

Bir çubuk, ekseni ve dik kesiti ile tanımlanır: Çubuğun dik kesiti ise sonlu bir düzlem parçasıdır. Dik kesit geometrik merkezi çubuk ekseni üzerinde kalacak ve normali çubuk eksenine teğet olacak şekilde hareket ettirildiğinde çubuk meydana gelir. Çubuklar, ekseninin durumuna göre doğru eksenli, eğri eksenli çubuklar; dik kesite göre sabit kesitle, değişken kesitli çubuklar şeklinde gruplara ayrılırlar. Bu gruplarda kendi alt gruplarına ayrılırlar; düzlem çubuklar, uzay çubuklar; dik kesit değişiminde ise kesiti sürekli değişen çubuklar, kesiti ani değişen çubuklar gibi.

Yüzeysel taşıyıcı sistemlerin tanımı ise kalınlıklarının ortasından geçen orta yüzeyin ve bu yüzeyin her noktasında kalınlığın verilmesi ile yapılır. Bu şekilde yüzeysel taşıyıcı eleman geometrik olarak tamamen belirlenir.

Kaynaklar; 
Cisimlerin mukavemeti-Prof. Dr. Mehmet BAKİOĞLU

Müşavir

Müşavirlik kavramı genel olarak iki ana yaklaşımla açıklanabilmektedir. İlk yaklaşımda müşavirler, geniş bir iş tecrübesi olan ve gerekli yerlerde talep eden kişi ya da kuruluşlara sözel yardımda bulunan kişilerdir; ikinci yaklaşıma göre ise müşavirlik, sözleşmelerle yürütülen bir danışmanlık hizmetidir. Mesleki eğitim almış kalifiye insanlar (müşavirler), sözleşme imzaladıkları firmalara objektif ve bağımsız bir şekilde, problemi belirleyip çözümle ilgili yollar üreterek ve istendiği takdirde çözümlerin uygulanmasında da yardımcı olarak hizmet vermektedirler.

En genel tanımıyla müşavirlik, konusunda uzman bir kimsenin (bir profesyonelin), bir organizasyonun yeni yatırım sahalarının belirlenmesinde ve gerçekleştirilmesinde, yeni uygulanacak teknoloji için gereken eğitiminin verilmesinde, pazar sahasındaki değişikliklerin gerçekleştirilmesinde ya da organizasyonel yapıda değişiklikler yapılmasında, müşterinin ortaya çıkan problemi tek başına çözümleyemediği ve sistem dışı yardıma ihtiyaç duyduğu her durumda hizmet vermesidir.

Müşavirlikte, müşteriden gelen talebe göre tanımlanan problemler üç başlık altında toplanmaktadır:

• Düzeltici Problemler: Kötüleşmiş bir durumu düzeltmeyi, tasfiye etmeyi gerektiren problemler,
• İlerici Problemler: Mevcut bir durumu geliştirmeyi gerektiren problemler,
• Yaratıcı Problemler: Tamamen yeni bir durum yaratmayı gerektiren problemler

Teknik Müşavirlik

Türk Müşavir Mühendis Mimarlar Birliği’nin tanımına göre “teknik müşavir, bilgi ve deneyimi doğrultusunda, doğal veya inşa edilmiş çevre üzerinde teknolojiye dayalı olarak fikirsel hizmet veren kişi ya da kuruluştur”.

Teknik müşavirlik sektörünün dünyada temsil gücü yüksek birçok kurumsal temsilcisi vardır. Bu temsilcilerin her biri teknik müşavirlik hizmetlerini farklı şekilde tanımlamaktadır. Uluslararası teknik müşavirlik sektörünün en önemli temsilcisi konumundaki Müşavir Mühendisler Uluslararası Federasyonu (FIDIC- Internatıonal Federation of Consulting Engineers) teknik müşavirlik firmalarını belirli bir ücret karşılığında teknoloji bazlı fikir hizmeti veren ve karşılığında kâr amacı güden kuruluşlar olarak tanımlamaktadır. FIDIC’e göre teknik müşavirlik kapsamında müşterilerine  sunacağı hizmetleri; araştırma, inceleme, raporlama, tasarım, sözleşmelerin hazırlanması, inşaat sırasında verilen tüm hizmetler, kesin hesap planları olarak sıralayabiliriz.

FIDIC’in Avrupa’daki temsilcisi olan Avrupa Müşavir Mühendis Birlikleri Federasyonu’nun (EFCA – European Federation of Engineering Consultancy Associations) tanımına göre, teknik müşavirler sanayi, altyapı, üstyapı, inşaat gibi faaliyetlerin projelerini tasarlar, yönetir ve denetler. Amaçları, ürettikleri eserlerin kalıcılığının yüksek olmasını sağlamaktır. Bu amaçlar, ürettikleri eserlerin çevresel unsurları göz ardı etmeden çevreyi de koruyarak üretmektir. Ayrıca projelerin fizibilitesini yaparak kâr-maliyet analizinin yapılması, sözleşmelerin hazırlanması ve inşaatların kontrol edilmesi temel görevleri arasındadır.

Ülkemizde teknik müşavirlik ve mühendislik sektörünün temsilcisi olan Türk Müşavir Mühendisler ve Mimarlar Birliği’nin (TMMMB) tanımı aşağıdaki gibidir.

“Müşavir mühendis ve mimarlık hizmeti;

• a. Mühendislik ve mimarlığın bir veya birkaç dalında tecrübesi, yeterli teorik ve pratik bilgisi olmayı, doğal veya inşa edilmiş çevre üzerinde teknolojiye, bilgi ve düşünceye dayalı fikir hizmeti vermeyi,
• b. Teknik Müşavirlik çalışma konularını kapsayan alanlardaki görevleri üstlenmeyi,
• c. Bağımsız müşavir mühendislik ve mimarlık mesleğinin gerek ulusal, gerekse uluslararası düzeyde tanınmış olan meslek ahlakı kurallarına uygun olarak bağımsız müşavir mühendislik ve mimarlık yapmayı, kapsar.

Bağımsız teknik müşavir mühendislik ve mimarlık hizmeti yapanlar ise “müşavir” olarak tanımlanırlar.”

Türk Müşavir Mühendisler ve Mimarlar Birliği Hizmet Alanları

PROJE ÖNCESİ PLANLAMA HİZMETLERİ

1. Proje tanımlanması
2. Yatırım öncesi etüdler
3. Fizibilite etüdleri-değerlendirme
4. Proje ekspertizi
5. Yatırım ekspertizi

PROJE DESTEK HİZMETLERİ

1. Mimarlık
2. Haritacılık
3. Bilgi işlem hizmetleri
4. Kontamine alan değerlendirme
5. Maliyet planlaması
6. Yer Bilimleri
7. Çevresel etki değerlendirmesi
8. Tetkik-değerlendirme
9. Finansal etki etüdleri
10. Piyasa araştırmaları
11. Model testleri
12. Deniz bilimi
13. Fotogrametri
14. Bölgesel-kentsel-kırsal planlama
15. Uzaktan algılama-GIS
16. Kaynak etüdleri
17. İnşaat alanı değerlendirme
18. Teknik etüdler
19. Topografi

PROJE HAZIRLAMA HİZMETLERİ

1. Taslak ve ön tasarımlar
2. Finansman-satın alma danışmanlığı
3. Teknik ekspertiz
4. Detay projeleri
5. İhale dokümanı-teklif değerlendirme

İNŞAAT UYGULAMA HİZMETLERİ

1. Muhasebe ve hesapların incelenmesi
2. İnşaat yönetimi
3. Saha mühendisliği
4. Kontrollük
5. Malzeme testi
6. Tedarik hizmetleri
7. Ürün belgeleme
8. Proje yönetimi
9. Kalite güvence denetimi
10. İnşaat denetimi

İNŞAAT SONRASI HİZMETLER

1. İşletmeye alma
2. İşletme yönetimi
3. İşletme ve bakım
4. İşletme eğitimi

YASAL DESTEK HİZMETLERİ

1. Tahkim hakemlik
2. Sözleşmeler
3. Hasar değerlemesi
4. Bilirkişilik
5. Nihai hukuki ihtilaf çözümlemesi

Müşavir ile Danışmanın Farkı

Şirketlere ve kişilere ihtiyaç duydukları durumlarda dış destek sağlayanlar ve hizmet verenler sadece müşavirler değildir. Danışmanlar da bu tür görevlerde yer almaktadırlar. Ama her danışman bir müşavir değildir.
Danışman kendi karar verme yetkisi olmayan ve karar verme yetkilisine doğru yolu göstermeye çalışan kişidir. Hâlbuki bir müşavir, danışmanlığın çok üstünde, karar veren ve sorumluluk taşıyan kişidir. Bir danışman ve müşavir arasında ayırt edici olan bir başka faktör ise danışmana mevcut problem, müşteri tarafından tanımlanıp yansıtılırken, müşavirin görevi müşterinin ihtiyaç, şikâyet ve isteklerini dinleyip problemi tanımlamak ve talep ediliyorsa çözüm yoları ile beraber bunu müşteriye sunmaktır. Dolayısıyla, danışmanlık, bir müşavirin müşteriye sunduğu hizmetler arasında yer almaktadır. Bir başka deyişle, bir teknik danışman hiçbir zaman çözüme yönelik çalışmaları formüle etmede ya da çözümü uygulamada ya da konuyla ilgili karar almada görev almamaktadır. Hizmeti sadece fikir aşamasındadır ve karar verecek kişiye yol gösterme amacındadır. Hâlbuki müşavir mimar ya da mühendisler, danışmanlığın çok üstünde karar veren ve yaptıkları ya da kontrol ettikleri işle ilgili sorumluluk taşıyan kişilerdir.

Kaynaklar:
Sadık YILMAZ-İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNDE ULAŞTIRMA PROJELERİNİN MALİYET YÖNETİMİ YÖNÜNDEN İNCELENMESİ VE ÖRNEK BİR UYGULAMA
Lenar VALİEV-KENTSEL DÖNÜŞÜM UYGULAMALARINDA, MÜTEAHHİT VE MÜLK SAHİBİ ARASINDAKİ UZLAŞMA PROBLEMLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ ‘’FİKİRTEPE ÖRNEĞİ’’
Övünç AYDIN-ESER SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİNDE İŞ SAHİBİ VE ALT MÜTEAHHİT ARASINDAKİ İLİŞKİ

Yapıların projelendirilmesi ve tasarımında, zeminde oluşan donma ve çözülmenin, yapının zemininde oluşturacağı olumsuz etki ve değişimler hesaba katılmalıdır. Ayrıca donma ve çözülme döngüleri betonarme elemanlar üzerinde de birçok olumsuz etkiye sebep olmaktadır. Dolayısıyla özellikle yüzeysel temel derinliğinin belirlenmesinde don derinliğinin göz önünde bulundurulması oldukça önemlidir.

Zemindeki donma-çözülme olayları, temeller, istinat yapıları, köprü ayakları ve ulaşım yapıları gibi yapının yerin altındaki elemanlarını gerilmelere maruz bırakmaktadır. Bu nedenle temel derinliği seçimi, zemin özellikleri, yer altı su seviyesi (YASS) ve yerel don derinliği göz önüne alınarak saptanmalıdır.

Don kabarmasının zararlı etkilerini azaltabilmek için temelin, en az don derinliğinin altına inşa edilmesi sıklıkla tercih edilen bir yöntemdir. Bu amaçla bölgelere ait don derinliklerinin bilinmesi gerekmektedir.

Ülkemiz güncel yapı yönetmeliklerinde (TBDY, 2018; DBYBHY, 2007 (eski); TS500, 2000) don derinliği ve bu konuda alınacak önlemler ile ilgili bir açıklama bulunmamaktadır.  Eski deprem yönetmeliklerimizden 1975 – Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik (ABYYHY)’te, “Temel derinliği, yerel don derinliği göz önüne alınacağı”, 1997’de yayınlanan ABYYHY’te “Temel derinliği, don derinliğinin altında olmak üzere, en az 80 cm olacağı” belirtilmiş olsa da, binalar için açıklanmış don derinliği haritası olmayıp tamamen tasarımcıların inisiyatifine bırakılmıştır.

Türkiye Don Derinliği Haritası

Türkiye’nin bazı bölgeleri kışın uzun süre don etkisine maruz kalmaktadır. Bu bağlamda ilgili etkilerin göz önüne alınması açısından Türkiye’de sadece esnek ulaşım yapıları için KGM tarafından sınırlı meteorolojik verilerle hazırlanmış donma derinliği haritası kullanılmaktadır. Aşağıda verilen harita üzerinden ilgili derinlikler yaklaşık olarak elde edilmektedir. (Haritaya tıklayarak büyütebilirsiniz)

Yakın zamanda yapılan bir çalışmayla ise zeminde meydana gelen donma-çözülme olaylarının bina temellerinde oluşturacağı hasarı minimum düzeye indirmek amacıyla, Türkiye’deki tüm iller için don penetrasyon derinliği belirlenmiştir. (YEDEK, 2020) Bu çalışmada don derinliğinin belirlenmesi amacıyla değiştirilmiş bir yöntem olan Berggren (ModBerggren) yöntemi kullanılmıştır ve illerin son 80 yılın değişen sıcaklık değerleri dikkate alınmıştır. Her il için, 2018 Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nde yer alan zemin sınıfları dikkate alınmış ve her zemin sınıfına ait parametrik veriler önceki çalışmalarda yer alan değerler göz önünde bulundurularak yönteme dâhil edilmiştir. İlgili çalışmaya göre iller bazında zemin özelliklerinin de hesaba katılmasıyla elde edilen don derinlikleri listesi aşağıdaki şekildedir.

Türkiye’deki Tüm İllerin Zemin Sınıflarına Göre Don Derinlikleri (m)

Donma ve Çözülmenin Yapı Üzerindeki Olumsuz Etkilerine Karşı Nasıl Önlem Alınmaldır?

ISO 13793 (2001), her türlü zeminin don yükselmesine karşı duyarlı olmadığını öngören bina temellerinin tasarımı ile ilgili bir standarttır. Donma tehlikesine karşı alınabilecek çeşitli önlemler bu standartta belirtilmiştir. Önlemlerden birincisi, donma derinliğinin altında olacak şekilde temellerin yeterince derin inşa edilmesidir. İkinci bir önlem ise; donmaya duyarlı zemini, don nüfuz etme derinliğinin altında bir derinliğe kadar çıkarmak ve temelleri inşa etmeden önce donmaya karşı duyarlı olmayan bir malzeme ile değiştirmek olarak sunulmuştur. Donmayı engellemek için üçüncü önlem ise, temellerin izole edilmesidir. ISO 13793’a göre, soğuk iklimlerde ikinci seçenek, daha sığ temellere izin verdiği için genellikle en ekonomik olanıdır.

Mevsimsel donma ve çözülmenin yapı üzerindeki olumsuz etkilerini önlemek veya en aza indirmek, toprağın yapı özelliklerini iyileştirmek, daha rasyonel temel türleri ve yöntemleri hakkında aşağıdaki öneriler sunulabilir;

• Temel derinliği, donma derinliğinin altında ve yeterince derin olarak inşa edilebilir,
• Temel altına gelen toprağın donmaya duyarlı olmayan bir malzeme ile değiştirilebilir veya yalıtım malzemelerinin temel altına donmayı önleyecek şekilde yerleştirilebilir,
• Bodrum katta sıcak su boruları ile yerel ısınma sağlanabilir,
• Yeraltı suyu seviyesi olası donma ihtimaline karşı tahliye edilebilir,
• Dona karşı etkili temel tasarımlarının uygulanabilir (kazık temeller, eğimli kenarlı prefabrik ve monolitik beton temel ve destekleyici ankraj üniteleri vs.).
• Hidrofobik zemin tabakasının temel yüzeyine uygulanabilir,.
• Temelin donmaya karşı dayanıklı olmayan zeminlerle doldurulması.

Kaynaklar;
Seda YEDEK-YAPILARDA DON DERİNLİĞİNİN İNCELENMESİ
Güngör, A.G., Sağlık, A., (2008). Karayolları esnek üstyapılar proje planlama kılavuzu. Karayolları Genel Müdürlüğü, Araştırma Dairesi. Ulaştırma Bakanlığı, Teknik Araştırma Daire Başkanlığı, Ankara.
TS EN ISO 13793- Binaların ısıl performansı - Buzun genleşme etkisini önlemek için temellerin ısıl tasarımı
TDY, 2007. Deprem bölgelerinde inşa edilecek binaların kodları. TC Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Afet İşleri Genel Müdürlüğü, Deprem Araştırma Dairesi Başkanlığı.
TBDY, 2018. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Ankara. Afet ve Acil Durum Yönetimi.
TS500, 2000. TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, Ankara Türkiye.

Trampa sözleşmesi, bir malın ya da hakkın diğer bir mal ya da hakla değiş tokuş edilmesidir. Satım sözleşmesinden farklı olarak trampa sözleşmesinde para-nakit yoktur, bunun yerini karşı edim olarak bir mal ya da hak almıştır.

Ülkemizde trampa sözleşmesi bugün daha çok bir apartman dairesinin otomobille değiş tokuş edilmesi şeklinde görülmektedir. Günlük kullanılan dilde “otomobil daire takası” şeklinde ifade ediliyorsa da, “takas” kelimesi bu hukuk ilişkiyi ifade etmek bakımından hukuk terminolojisi açısından yanlış kullanılmaktadır. “Takas” deniliyorsa da sözleşenlerin yaptığı sözleşme trampa sözleşmesidir. Takas; teknik anlamı ile, dar anlamda “borcun sona ermesi” sebebidir

Trampa sözleşmesinde değiş tokuş ilişkisi içinde bulunan karşılıklı edinimlerden her ikisi de nakitten başka bir şeydir. Dolayısıyla trampa sözleşmesinde taraflardan her ikisi de hem satıcı hem de alıcı konumundadır; sözleşmenin kendisini yükümlülük altına soktuğu şeyin teslimi ve mülkiyetini geçirmeyi borçlanma bakımından satıcı, kendisine teslim ve mülkiyetinin geçirilmesi gereken şey bakımından alıcı konumunda bulunulmaktadır.

Trampa sözleşmesi belli veya belli edilebilir bir eşya veya hakkın mülkiyetini bir başka belli veya belli edilebilir bir eşya veya hakkın mülkiyeti ile değiştirme borcu doğuran bir sözleşmedir. Trampa sözleşmesi rızai bir sözleşmedir. Sözleşenlerin karşılıklı rızasının konusunu mal, hak ve bunların karşılıklı olarak değiştirilmesi oluşturur.

Trampa sözleşmesinde kaide olarak, karşılıklı olarak değiş tokuş yapılan malların birbirleriyle aynı kıymette olması gerekmektedir. Ancak kimi zaman taraflardan birinin vermeyi yüklendiği mal, karşı tarafın vereceği mala kıyasla daha düşük bir kıymette olabilmektedir. Çoğunlukla bu gibi durumlarda, daha düşük kıymette mal veren taraf, aradaki kıymet farkını para ödeyerek kapatmaktadır. İşte bu durumda, ortada karma ya da bileşik bir sözleşme söz konusu olmaktadır. Burada mal değişim sözleşmesinin özelliği üstün gelmektedir. Ancak tarafların gerçek amacı, malla başka bir malın değiş tokuş edilmesi değil de mal karşılığı para ödenmesi ise ve para ile birlikte bir mal da veriliyorsa artık burada satış özelliği üstün gelmektedir.

Trampa sözleşmesinde trampa edenlerden her biri mülkiyetini devretmeyi taahhüt ettiği şeye göre satıcı ve kendisine verilmesi taahhüt olunan şeye göre alıcı hükmünde tutulur. Satım hükümleri kıyasen trampa sözleşmesine uygulanırken, trampa edenler mülkiyetini devretmeyi taahhüt ettikleri şeye göre satıcı gibi değerlendirilecek, mülkiyetini devralmayı taahhüt ettikleri şeye göre de alıcı gibi değerlendirileceklerdir.

İstimval Nedir?

Zemin taneleri arasında boşluklarda yer alan su düşük permeabiliteli ince taneli zeminlerde yükleme sonucu hemen ortamı terk etmez. Bu durum boşluk suyu basıncının artmasına yol açar. Artan boşluk suyu basıncı nedeniyle zeminde bir su akımı meydana gelir ve boşluk suyu zamanla ddışarıya atılır. Konsolidasyon zamana bağlı olarak gelişen bir süreçtir ve bazı zeminlerde 100 yıla varan uzun bir sürede gerçekleşir. Zeminlerin boşluk oranları ve permeabilite katsayıları arttıkça konsolidasyon hızları da buna bağlı olarak artmaktadır

Zeminlerde gerilme-şekil değiştirme ilişkisi beton ya da çelik gibi malzemelere kıyasla karmaşıktır ve zeminin cinsine göre büyük farklılıklar gösterir. Özellikle ince daneli zeminlerde şekil değiştirmeler zamana bağlı olarak gözlenmektedir. Zeminin zamanla ilişkili şekil değiştirmesi (konsolidasyon) özellikle ince daneli zeminlerde oturma hesabında kullanılmaktadır.

Oturma yer altı su seviyesindeki düşüş, titreşim gibi etkilerle de oluşmasına rağmen genellikle dış yükleme nedeniyle belirmektedir. Tipik olarak, lineer olmamakla beraber gerilmenin artmasıyla oturma büyüklüğü artmaktadır. Örneğin, zemin yüzeyine uygulanan herhangi bir yükün sonucu olarak temel altında oturmalar tahmin edilebilmektedir. Bunun yanında kazı ve yer altı su seviyesindeki yükselişten dolayı efektif gerilmedeki azalım gibi nedenlerle yükün kalkması durumunda ise şişme veya kabarma meydana gelebilir.

Zemin hacmi ve efektif gerilme arasındaki zamandan bağımsız ilişki ise sıkışma olarak tanımlanır.

Konsolidasyon Teorisi

Konsolidasyon teorisi, zeminin konsolidasyon sürecindeki davranışı ve konsolidasyondan kaynaklanan oturmaların büyüklük ve zamanlaması hakkında bilgi veren teoremdir. Terzaghi, killerin sıkışmasında oluşan fazla boşluk suyu basınçlarının zamanla sistem dışına atılması sonucu boşluk hacminde azalmaların meydana  geldiğini farkederek bu teoremi geliştirmiştir.

İnce daneli zeminler olarak bilinen kil ve silte bakıldığında permeabilite (geçirimlilik) çok düşük olmakla birlikte, suyun dışarı çıkması çok yavaş ve konsolidasyon süresinin de çok uzun olduğu gözlemlenmektedir.

Teori, zeminin suya doygun olması, drenajın düşey yönde olması ve zeminin yatay yönde genişlemediği gibi varsayımlar yapmaktadır. Teori, killerin yüzde yüz doygun olduğu kabul edilerek geliştirilmiştir. Böylece sıkışmanın havadan kaynaklanmadığı düşüncesi çözüme kolaylık sağlamaktadır. Zeminlerin sıkışması hesaplanırken gerilme, şekil değiştirme ve zaman parametreleri üzerinde durulmaktadır.

Teoremde yapılan kabuller şunlardır:

• a) Zemin homojendir,
• b) Boşlukların hepsi su ile doludur,
• c) Darcy yasası geçerlidir,
• d) Gerilme artışları ani olarak uygulanır,
• e) Sıkışmalar ve zemin hareketi tek yönde oluşur.

Konsolidasyon Deneyi

Ödometre aleti kullanılarak konsolidasyon deneyi gerçekleştirilmektedir. Bir boyutlu ödometre deneyi ilk olarak Terzahgi tarafından uygulanmıştır. Ödometre deneyi, ince daneli zeminlerin 1 boyutlu konsolidasyon davranışının belirlenmesinde kullanılmaktadır.

Arazideki zemin katmanlarının düşey yüklemeler altında sıkışması esasına dayanarak laboratuvardaki doygun zemin numunelerinin yatay genişlemelerinin engellenmesi amaçlanmaktadır. Buna yönelik olarak numuneler bir çelik halka içine yerleştirilerek bu aşama gerçekleştirilir. Numunenin alt ve üst yüzeyine konan gözenekli taşlar ile zemin içindeki suyun düşey doğrultuda dışarı çıkmasını sağlamak hedeflenmektedir.

Ayrıca bu deneyde zeminin tabakalarının düşey yüklemeler altındaki sıkışması tek boyutlu (düşey doğrultuda) olduğu için deney sırasında yanal gerilmelere izin verilmemekte ve belirli düşey yükler altında zeminin boy kısalması hesaplanmaktadır.

Konsolidasyon Süreci

Terzahgi konsolidasyon teorisi, geçirimliliği düşük zeminlerde sıkışmaların yüklenme ile hemen gerçekleşmeyeceğini varsaymakta ve fazla boşluk suyu basınçlarının zaman içerisinde sönümlenmesiyle ortaya çıktığını öne sürmektedir.

Zemin geçirimliliği sıfırdan büyük ise fazla boşluk suyu basıncının zaman içinde sönümlenmesi beklenir. Başlangıçta uygulanan toplam gerilmenin tümü su tarafından taşınırken zaman içinde boşluk suyu basıncının sönümlenmesiyle birlikte boşluk suyu basıncı sıfıra yönelirken efektif gerilme toplam gerilmeye eşit olacaktır. Bunun sonucunda hacimsel azalma meydana gelecektir.

Sıkışma, boşluklardaki suyun dışarı çıkması sonucu, zemin iskeletindeki hacim değişiminden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle, boşluk oranındaki değişim büyük önem kazanmaktadır.

Yukarıdaki şekil incelendiğinde yükleme – zaman, boşluk suyu basıncının artması – zaman, efektif gerilmenin yükselmesi – zaman ve hacim azalması – zaman parametrelerine bağlı olarak konsolidasyon sürecinin tamamlanması görülmektedir.

Yararlanılan Kaynaklar:
İrfan SAVAŞ-SIĞ TEMELLERİN KONSOLİDASYON OTURMASININ HESAPLANMASINDA KULLANILAN GELENEKSEL YÖNTEMLERİN KARŞILAŞTIRILMASI
Özge ÖNCÜ BALİ-YUMUŞAK ZEMİNLER ÜZERİNDEKİ YOL DOLGULARINDA KONSOLİDASYONUN HIZLANDIRILMASI
Yadigar ALTUNDAĞ-SİLTLİ ZEMİNLERİN KONSOLİDASYON KARAKTERİSTİKLERİ

Permeabilite zeminin içerisinden suyun akışını ifade eden bir zemin özelliği olup hız boyutundadır. Zeminde bulunan boşluklar birbirleri ile kılcal bir boru gibi bağlantılıdır. Zemin içerisinde bulunan su, bu boşluklardan hareket ederek yüksek enerjili bir noktadan daha düşük bir noktaya akmaktadır. Akım bir, iki ya da üç boyutlu olabilirken, uygulamalarda üçüncü boyut genelde ihmal edilir.

Doygun zemin içindeki suyun bu hareketi zeminin geçirimliliğiyle ilgilidir. Geçirimlilik zemin cinsine göre farklılık göstermektedir. Geçirimliliğin belirlenmesinde Darcy yasasından faydalanılır.

Permeabiliteye Etki Eden Faktörler

Geçirimlilik akım koşulları yanında zeminin mekanik özelliklerini de etkiler. Zeminlerin geçirimliliğini etkileyen başlıca faktörler:

• Dane boyutları
• Dane yapısı
• Dane dağılımı
• Boşluk oranı
• Zeminin suya doygunluk derecesidir
• Dane boyu büyük ise permeabilite artar.
• Dane boyu homojen oldukça permeabilite artar.
• Genelllikle iyi yuvarlanmış danelerin permeabilitesi yüksektir.

Hidrolik iletkenlik veya farklı bir ifadesiyle permeabilite katsayısı ince daneli zeminler olmak üzere çoğu zeminlerin mühendislik davranışını etkileyen, suyun etkilerinin görülmesi açısından önemli bir büyüklüktür.

Permeabilite (Geçirgenlik) Katsayısı

Permeabilite-Geçirgenlik zemin tipinin bir işlevidir. Geçirgenliğin değeri, gözeneklerin ortalama büyüklüğüne bağlıdır ve dane boyutlarının, dane şeklinin ve zemin yapısının dağılımı ile ilgilidir. Tipik kumların ve çakılların geçirgenliklerinin tipik killere oranı çok büyük mertebeler ile ifade edilebilir (örneğin; %10⁶ veya %10⁸ mertebeleri). Kaba daneli bir zeminde yer alan ince bir malzemenin küçük bir yüzdesi bile, geçirgenlikte önemli bir azalmaya yol açabilir. Dane büyüklüğüne göre farklı zemin tipleri için, geçirgenlik katsayısı büyüklükleri aşağıdaki çizelgede gösterilmiştir. Görüldüğü üzere dane boyutu küçüldükçe permeabilite katsayısı küçülmektedir, en geçirgen malzeme çakıl olarak ortaya çıkarken en geçirimsiz malzeme baraj çekirdeklerinde de kullanılan kildir.

Zeminlerin geçirgenliği, en özellikle geoteknik mühendisliği olmak üzere inşaat mühendisleri için önemli parametrelerden biridir. Bu kadar önemli bir parametre olmasına rağmen, belirlenmesi en zor parametrelerden biridir. Permeabilite, çoğunlukla ilave düşey yük sebebiyle zeminde beklenen konsolidasyon özelliklerinin belirlenmesinde, barajların az geçirgen kil çekirdeklerinin veya toprak dolgu barajlarının stabilize analizlerinde, şevlerin ve dayanma yapılarının stabilite ve sızma hesaplarına kullanılan önemli bir büyüklüktür.

İnşaat Mühendisliğinde suyun zemin içindeki akımı ile birçok durumda karşılaşılır. Toprak yapılar (toprak baraj, toprak set(sedde) vb.) içinden suların sızması, yapıların (baraj, regülatör vb.) altından suların sızması, açılan veya su çekilen kuyu veya çukura suyun sızması yeraltında oluşan su akımlarına örnek olarak verilebilir. Bunların yanında yapılar için açılan destekli kazılarda su seviyesinin düşürülmesi, sistemden uzaklaştırılması, inşa süresi boyunca takibinin projelendirmesinde permeabilite katsayısı önemli bir yer edinmektedir.

Zeminlerin Permeabilitesi ve süresi şişme potansiyelini etkileyen önemli faktördür.

Geçirgenlik Katsayısının Belirlenmesi

Geçirgenlik katsayısı direkt metotla yani yerinde veya laboratuvar ölçümleriyle veya dane büyüklüğü dağılımına dayalı olarak ampirik korelasyonlardan dolaylı olarak belirlenebilir. İngiliz standartlarına göre (British-EUROCODE 7) geçirgenlik katsayısını (hidrolik iletkenlik) belirlemek için yaygın olarak kullanılan dört yöntem vardır:

• pompalama ve sondaj deliği geçirgenlik deneyleri gibi arazi deneyleri;
• dane büyüklüğü dağılımı ile ampirik korelasyonlar;
• bir odeometre deneyinden değerlendirme;
• laboratuvardaki zemin örneklerinde geçirgenlik deneyleri

Permeabilite katsayısı laboratuvarda alışılagelmiş olarak sabit seviyeli permeabilite ve düşen seviyeli permeabilite deneyleri kullanılarak belirlenmektedir. Bu yöntemlerin dışında yine laboratuvarda dolaylı olarak konsolidasyon deneyi ve üç eksenli kesme deneylerinde konsolidasyon aşamasında da belirlenebilmektedir. Arazi şartlarında ise genel olarak kuyu yöntemleri kullanılmaktadır.

Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması ve Kayıtlarının Tutulması Hakkındaki Yönetmeliğe Dair 50 SORU 50 CEVAP

Isparta Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü personeli Dr. Habib DOĞAN tarafından hazırlanan “Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması ve Kayıtlarının Tutulması Hakkındaki Yönetmeliğe Dair” 50 Soru 50 Cevap adlı kitapçıkta bu konuda en sık karşılaşılan sorulara ve yanıtlarına yer verilmiştir. IMO Isparta Temsilciliği sosyal medya hesabı tarafından paylaşılan bu soru ve cevaplar aşağıda sıralanmıştır.

1. Bütün yapım islerinde yapı müteahhitliği yetki belge numarası (YAMBİS) gerekli midir?

Yapı ruhsatına tâbi her türlü yapım işinde, yapı müteahhitliğini üstlenecek olan gerçek ve tüzel kişiler YAMBİS numarası almak zorundadır.

2. Sınıflandırma hangi işler için gerekli değildir?

Bu Yönetmelikte tarif edilen sınıflandırma koşullan 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamındaki işler ile bu Kanunda istisna tutulan işleri; 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu kapsamındaki mevzuata göre yürütülen yapım işlerini ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa tabi olup ortaklarından en az birinin kamu kurum ve kurulusu niteliğinde tüzel kişi olduğu ve ortaklık sennayesine en az %20 oranında iştirak ettiği kuruluşların yaptırdıkları yapım islerini kapsamaz.

• 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun uyarınca yapılacak uygulamalara ilişkin hükümler saklıdır.

3. Geçici Müteahhitlik Yetki Belgesi ne demektir?

Kendi arsasına kendi yapısını yapacak olan gerçek ve tüzel kişiler için verilebilen bir belgedir. Bu belge ile kişiler kendilerine ait yapılarını (bodrum hariç azami 2 katlı ve inşaat alanı maksimum 500 m2) yapabilirler. Sadece o yapım işinde kullanılmak ve beş yıl içinde bir defaya ve tek bir yapıya mahsus olmak üzere, yapı sahibine geçici yetki belgesi numarası verilir.

4. Konut harici yapılar geçici belge ile yapılabilir mi?

EVET.

• Konut harici yapıları inşa etmek üzere, bir ticari işletme işleten vakıf ve derneklere; 6306 sayılı Kanun veya 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanununun 73 üncü maddesi kapsamındaki yapıları veyahut kendilerine ait yapıları inşa etmek üzere, kendi kuruluş kanunları gereğince özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurum ve kuruluşlara; 20/8/2016 tarihli ve 6745 sayılı Yatırımların Proje Bazında Desteklenmesi ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında proje bazında destek alan işler için yapı sahibine veya müteahhidine;
• İl özel idaresi, belediye, köy ve diğer kamu tüzel kişilerine ait ticari işletmelere,
• Ana sözleşmelerinde kendi yapılarını inşa edebileceklerine dair aykın hüküm bulunmamak ve işletme konusu gösterilmek şartıyla 13/6/2006 tarihli ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (k) bendi kapsamındaki yapı kooperatiflerine,
• İskan dışı alanlarda yapılacak entegre tesis niteliğinde olmayan ve imar planı gerektirmeyen tanmsal amaçlı seralar için yapı sahibine, geçici grup yetki belgesi numarası verilir.

5. Kooperatifler için getirilen özel şartlar nelerdir?

Son değişiklikten önce Yapı Kooperatiflerinin inşaat yapacakları arsa tapusu kooperatif üzerine tescilli olmasa da belge alabiliyorlardı. Yapılan değişiklik ile arsa tapusunun kooperatif üzerine tescil zorunluluğu getirildi. Ayrıca, kooperatif yönetim ve denetiminde bulunan kişilerin herhangi bir Müteahhitlik işlemi ile ilgisinin bulunmaması gerekmektedir.

6. Geçici Belge verilmesinde herhangi bir yeterlilik aranıyor mu?

HAYIR. Herhangi bir ekonomik, mali ve mesleki yeterlilik aranmamaktadır.

7. Geçici grup dışında hangi sınıflar mevcuttur?

A, B, B1, C, C1, D, D1, E, E1, F, F1, G, G1 ve H olmak üzere 14 grup mevcuttur.

8. Sınıflandırma kriterleri nelerdir?

En alt sınıf olan H grubu için herhangi bir yeterlilik kriteri aranmamaktadır. Bu grup müteahhitliğe yeni başlayan veya daha önce belge almakla birlikte yeterli kriterleri sağlayamayanlar içindir. Ticaret Odasına kayıt yaptıran her gerçek ve tüzel kişi bu gruba ait belge numarası alabilir.

9. Ticaret Odasına kayıt olmak şart mıdır? Esnaf ve Sanatkârlar Odasına kayıt olmak yeterli olmaz mı?

Ticaret Odasına kayıt olmak şarttır. Bu konu yargıya taşınmış ve Danıştay’ın müteahhitlik mesleğini icra eden kişinin TACİR olduğunu, dolayısıyla Ticaret Odasına kayıt olması gerektiğini belirtir kararı vardır. Esnaf ve Sanatkârlar Odasına kayıt olma bu belgeyi almak için yeterli olmamaktadır.

10. Ortaklık kurarak ortaklık adına ait belge almak mümkün müdür?

EVET. Ortaklık kuracak olan gerçek veya tüzel kişilerin her birisinin ayrı ayrı YAMBİS numarasının olması ve sınıflandırma yapmış olması şartıyla, yönetmelikte belirtilen kriterler dâhilinde ortaklık adına belge almaları mümkündür.

11. Bu şekilde ortaklık kurarak üst sınıflara çıkmak mümkün müdür?

EVET. Ortaklık kurarak üst sınıflara ait belge almak mümkündür. Ortaklığı oluşturan pilot ortağın, çıkılmak istenen üst sınıfın sunması gereken asgari iş deneyiminin %60’nı sağlaması gerekmektedir. Pilot ortak dışındaki diğer ortaklardan her birinin de çıkılmak istenen üst grubun asgari iş deneyim miktarının %25’ini sağlaması zorunludur.

12. Sunulması gereken asgari iş deneyim miktarları nasıl belirlenmektedir?

Yönetmeliğe göre H grubu dışındaki 13 grubun sağlaması gereken ilk kriter asgari iş deneyim miktarıdır. Bu miktar belirlenirken yönetmelikte tanımlanan “Yapı Sınır Bedeli” nin belli katsayılar çerçevesinde belirlenen miktarları esas alınmaktadır.

13. Yapı Sınır Bedeli nasıl belirleniyor?

Belge grubu tespitine esas olmak üzere, Bakanlıkça her yıl yayımlanan mimarlık ve mühendislik hizmet bedellerinin hesabına esas yapı sınıflarından III. ve IV. sınıf yapı gruplarının yaklaşık birim maliyetlerinin ortalamasının 45.000 katı (diploma için 250 katı) alınmak suretiyle elde edilen bedel Yapı Sınır Bedeli olarak tanımlanmıştır.  2020 yılı için bu Yapı Sınır Bedeli, 71.550.000,00 TL olup, diploma için yıllık 397.500,00 TL dir.

14. Diplomalar iş deneyiminde kullanılabilir mi?

EVET. İnşaat Mühendisi ve Mimarlık diplomaları bir önceki soruda belirtilen yıllık miktarlarda olmak kaydı ile iş deneyimi olarak kullanılabilir. (İnşaat Mühendisi ve Mimar İş Deneyim Belgesi Tutarları)

15. Kimler belge almak için başvuramaz?

1. Yetki belgesi numarası için başvuranlardan;
   1. İflas eden, işleri mahkeme tarafından yürütülen, iflası ilân edilen, alacaklılara karşı borçlarından dolayı mahkeme idaresi altında bulunan, ilgili mercilerce hileli iflas ettiğine karar verilen,
   2. Başvuru tarihinden geriye doğru son üç yıl içerisinde kesinleşmiş yargı karan ile tespit edilmek kaydıyla, yetki belgesi numarası kullandığı işlerde;
      • Hile, vaat, tehdit, nüfuz kullanma, çıkar sağlama, anlaşma, rüşvet suretiyle veya başka yollarla sözleşmeye ilişkin işlemlere fesat kanştıran veya buna teşebbüs eden,
      • Sahte belge düzenleyen, kullanan veya bunlara teşebbüs eden,
      • Hileli malzeme, araç veya usuller kullanan, fen ve sanat kurallarına aykırı imalat yapan,gerçek veya tüzel kişilere yetki belgesi numarası tahsis edilmez, yetki belge numarası olanların belgesi iptal edilir.
2. Başvuru sahibinin ticari işletme türüne bağlı olarak 23 üncü maddede sayılanların, birinci fıkradaki kısıtlama hükümleri kapsamına girmeleri halinde o ortaklık veya şirkete de yetki belgesi numarası tahsis edilmez, yetki belge numarası olanların yenileme işlemi yapılmaz.

16. Belge iş ve işlemleri kim tarafından yürütülmektedir?

İş ve işlemler Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüklerinde kurulan Müteahhitlik yetki Belge Komisyonları tarafından yürütülmektedir. Sunulan belgeler komisyon tarafından İncelenmekte ve kriterlerin sağlandığı sınıfa atama yapılmaktadır.

17. Sunduğum belgeler kriterleri sağlamıyorsa, herhangi bir ekonomik kayıp yaşıyor muyum?

EVET. Sunulan belge sahibinden YAMBİS numarası için ayrı, grup tayini için ayrı ve grup kaydı için ayrı olmak üzere üç farklı ücret alınmaktadır. Daha önce YAMBİS numarasına sahip olanlardan sadece grup tayini ve grup kayıt ücreti alınmaktadır. İlk başvuruda grup tayin ücreti alınmakta olup, komisyon incelemesi sonucunda istenilen grup uygunsa grup kayıt ücreti alınmaktadır. Dolayısıyla başvuruda istenilen grubun kriteri sağlanmadığı durumda o gruba ait grup tayin ücretinin fazla kısmı geri iade edilmemektedir. (Örneğin F grubu için müracaat eden kişinin kriterleri F grubu için yeterli olmayıp sistem G grubu verirse, F grubu için yatırılmış olan grup tayin ücretinin G grubuna göre fazla olan kısmı iade edilmemektedir.)

18. Komisyon kararları kesin midir? İtiraz edilebilir mi?

Komisyon kararlarına itiraz edilebilir. Eğer gerçek/tüzel kişi, İl Müdürlüğündeki Komisyonun kararını doğru bulmuyorsa Bakanlık merkezinde kurulu olan itiraz komisyonuna başvurabilir.

19. Belge numarası ve sınıflandırma için hangi belgeler isteniyor?

Mevcut yönetmelik çıkmadan (02.03.2019) önce alman tüm belgeler şu an ruhsat kesme aşamasında sınıflandırma yapılması uyarısı vermektedir. Dolayısıyla ister ilk defa YAMBİS numarası almak, isterse sınıflandırma yapmak için aynı belgeler istenilmektedir. (İhalelerdeki ruhsatlı işler için sınıflandırma şart olmayıp, sadece YAMBİS numarası talep edilmektedir. Bu tür işlerde sınıflandırma kriterleri için gereken ekonomik, mali ve mesleki yeterlilik belgeleri istenilmemektedir.)

İstenen belgeler:

İlk defa numara alacak olan ve H grubu sınıflandırma yapacak olanlar için;

• KEP Adresi,
• Başvuru Formu (Ek 1),
• Ticaret Odası Kayıt/Faaliyet Belgesi,
• Gelir idaresinden veya e-devlet üzerinden alman faal olunduğunu gösterir belge,
• Tüzel Kişilik için Ticaret Sicil Gazetesi,
• Vergi Levhası,
• İmza Sirküleri,
• Dekont (Ücretler-Sınıfa göre değişmektedir.),
• Sicil Durumu Beyannamesi (Ek-5)
• Bildirim Yükümlülüğü Taahhütnamesi (Ek 7).

Diğer Gruplar için bunlara ilave olarak;

• Ekonomik ve mali yeterliğin sağlandığına ilişkin serbest muhasebeci mali müşavir veya yeminli mali müşavirce düzenlenen Ekonomik ve Mali Yeterlik Bildirim Formu (Ek- 2),
• Mali durumunu göstermek üzere bankalardan temin edilecek standart formatta düzenlenen Banka Referans Mektubu (Ek-3),
• Mesleki ve teknik yeterliğe ilişkin iş deneyimini gösteren belgeler ile ortalama yıllık usta iş gücü ve teknik personel yeterliğinin sağlandığına ilişkin serbest muhasebeci mali müşavir veya yeminli mali müşavirce düzenlenen Mesleki ve Teknik Yeterlik Bildirim Formu (Ek-4), istenilmektedir.

20. KEP adresi zorunlu mudur?

EVET. KEP adresi olmadan işlem yapılmamaktadır. Kayıtlı Elektronik Posta adresi yasal tebligat adresi sayılmakta olup PTT şubelerinden alınmaktadır.

21. Ortaklık durumunda da aynı belgeler mi istenilmektedir?

Ortak girişimler tarafından yapılan yetki belgesi numarası başvurularında; noter onaylı ortaklık sözleşmesi, başvuru formu ve ortaklığı oluşturan gerçek veya tüzel kişilerin her biri tarafından imzalanmış Ortak Girişim Beyannamesi (Ek-6) ve ilgisine göre Ticaret Odası faaliyet Belgesi ve Ticaret Sicil Gazetesi belgelerinin ayrı ayrı verilmesi zorunludur. Ortaklık adına yeni bir yetki belgesi numarası alınmasında bu belgelere ek olarak Ek-5 ve Ek-7 istenilmekte olup, başka belge istenilmemektedir.

22. Ekonomik ve Mali yeterlilik olarak nelere bakılmaktadır?

1) Ekonomik ve mali yeterliğin sağlanması kapsamında bilanço, banka referans mektubu ve iş hacmini gösteren belgeler sunulur.

2) Başvurunun yapıldığı yıldan önceki yıla ait bilançoya göre;

1. Cari oranın (dönen varlıklar/kısa vadeli borçlar) en az 0,50,
2. Öz kaynak oranının (öz kaynaklar/toplam aktif) en az 0,10,
3. Kısa vadeli banka borçlarının öz kaynaklara oranının 0,75’ten küçük,

olması gerekir. Bu kriterleri bir önceki yılda sağlayamayanlar, son üç yıla kadar olan yılların belgelerini sunabilirler. Bu takdirde belgeleri sunulan yılların parasal tutarlarının ortalaması üzerinden yeterlik kriterlerinin sağlanıp sağlanmadığına bakılır. Başvuru tarihi yılın ilk dört ayında olanlardan, bir önceki yıla ait belgelerini sunmayanlar, iki önceki yıla ait belgelerini sunabilirler. Bu belgelerde, yeterlik kriterini sağlayamayanlar ise iki önceki yılın belgeleri ile üç önceki ve dört önceki yılın belgelerini sunabilirler. Bu durumda, belgeleri sunulan yılların parasal tutarlarının ortalaması üzerinden yeterlik kriterlerinin sağlanıp sağlanmadığına bakılır.



EK-2 ile verilen bilgilerin komisyon tarafından incelenmesi amacıyla, onaylı bilançolar, gelir gider tabloları ve Yıllık Kurumlar Vergisi Beyannamesi talep edilmektedir. (Not: üstte bahsedilen 3 Kısa vadeli banka borçlarının öz kaynaklara oranının 0,75’ten küçük,” oranı 3 yıl boyunca sorgulanmamaktadır.)

23. Banka referans mektubunda hangi miktarlara bakılmaktadır?

Banka referans mektubu ile; başvuranın bankalar nezdindeki kullanılmamış nakdi veya gayrinakdi kredisi ya da üzerinde kısıtlama bulunmayan mevduatının, başvurulan yetki belgesi grubunda sunulması gereken asgari iş deneyim tutarının % 5’inden az olmaması gerekir. (Örneğin F grubuna başvuran kişinin sağlaması gereken asgari iş deneyimi tutarı 7.155.000,00 TL olduğu için, sunulacak banka referans mektubunda sağlanması gereken minimum miktar 357.750, 00TL olacaktır.)

24. İş hacmi ile ilgili sağlanması gereken bir kriter var mıdır?

EVET. Sunulacak iş hacmini gösteren belgelere göre, başvuru yapılan yıldan önceki yıla ait; başvuru sahibinin iş hacmini gösteren toplam cirosu veya bu Yönetmelik kapsamındaki işlerle ilgili cirosunun başvurulan yetki belgesi grubunda sunulması gereken asgari iş deneyim tutarının F ve F1 grubu için % 10’undan; daha üst gruplar için % 20’sinden az olmaması gerekir. Bu kriteri başvurunun yapıldığı yddan önceki yıl için sağlayamayanlar, başvurunun yapıldığı yıldan önceki yıldan başlamak üzere birbirini takip eden son altı yıla kadarki belgelerini sunabilirler. Bu takdirde, belgeleri sunulan yılların parasal tutarlarının ortalaması üzerinden yeterlik kriterlerinin sağlanıp sağlanmadığına bakılır. Sadece yapım işlerine ait ciro sunanların, başvuru yapılan yıldan önceki son üç yıl içerisinde herhangi bir yılda bu fıkrada belirtilen iş hacminin %80’ini sağlamaları yeterlidir.

25. Mesleki ve Teknik yeterlilik nasıl belirleniyor?

Mesleki ve teknik yeterliğin sağlanması kapsamında iş deneyim belgeleri ve iş gücünü gösteren belgeler sunulur.

İş deneyim belgelerinin değerlendirilmesinde aşağıdaki hususlar esas alınır:

1. a) Gerçek ve tüzel kişilerin yapım işlerinde benzer iş grupları listesinin “(B) Üst yapı (Bina) işleri” başlığı altındaki I. Grup, II. Grup ve III. Grup kapsamında yaptığı işlerle ilgili olarak deneyimini gösteren;

• iş bitirme belgeleri,
• iş durum belgeleri,
• iş denetleme belgeleri,
• iş yönetme belgeleri,

iş deneyimi olarak kabul edilir.

• Mimarlık ve mühendislik hizmet bedellerinin hesabına esas yapı yaklaşık birim maliyetleri listesinde II-B(4), II-C, III-A(ll) ve B(l), IV-A(IO) grubu yapılar değerlendirme dışı tutulur.
• Mezuniyet belgeleri bakımından inşaat mühendisliği ve mimarlık bölümleri benzer iş grubuna denk sayılır.

26. Hangi yapılar iş deneyimi olarak sunulamaz?

Üst yapı sınıfında olmayan yapılar iş deneyimi olarak sunulamaz. Üst yapı grubunda olan;

• II-B(4): Tarımsal endüstri yapılan (Tek katlı, prefabrik beton, betonarme veya çelik depo ve atölyeler, tesisat ağırlıklı ağıllar, fidan yetiştirme ve bekletme tesisleri)
• II-C:
  • Hangar yapıları (Uçak bakım ve onarım maçlı)
  • Sanayi yapılan (Tek katlı, bodrum ve asma katı da olabilen prefabrik beton, betonarme ve çelik yapılar)
  • Bu gruptakilere benzer yapılar.
• III-A(11): Semt postaneleri
• III B(l): Entegre tarımsal endüstri yapıları, Büyük çiftlik yapıları,
• IV-A( 10): Aquaparklar

Gruplarındaki yapılar iş deneyimi olarak sunulamaz.

27. İş deneyim tutarı nasıl hesaplanmaktadır?

İş deneyim tutarı EKAP kaydı olan işlerde doğrudan sistem üzerinden EKAP numarası girilerek belirlenirken, EKAP kaydı dışında kalan işlerde Yapı Ruhsatı, Yapı Kullanma İzin Belgesi ve Noter Onaylı Müteahhitlik Sözleşmesine bakılarak karar verilmektedir. İnşaat Ruhsatındaki miktarın güncellenmiş tutarı dikkate alınmaktadır. Bitmeyen işler (Yapı Kullanma İzni alınmamış) iş bitirme belgesi olarak sunulamadığı için Yapı Kullanma İzin Belgesi istenilmektedir. Sunulan belgelere göre hesaplama iki şekilde yapılmaktadır:

1. Sunulan iş deneyimlerinin değerlendirilmesinde tek sözleşmeye ve/veya yapı ruhsatına dayalı olarak başvuru tarihinden geriye doğru son on beş yıl içerisinde alınmış iş deneyim belgelerinin en fazla miktarda olanın iki katı alınarak
2. Veya daha büyük sonuç vermek şartıyla, bitirilen işler içinde geriye doğru son beş yıl içinde bitirdiği işlerin bedelinin toplamı alınarak iş deneyim tutarı belirlenir. Toplama işleminde son on beş yıl içerisindeki en büyük işin iş deneyim miktarının üç katından fazlası dikkate alınmaz.

Bu duruma dikkat edilirse son beş yılda fazla iş yapmış müteahhitlere avantaj sağlanmaktadır.

ÖRNEK: A kişisi son beş yıl içerisinde her biri 3 Milyon tutarında olan 10 adet iş bitirmiş olsun. B kişisi ise 1 adet 5 milyon, 7 adet de her biri 1 milyon tutarında iş bitirmiş olsun. A kişisinin iş deneyimi en büyük işin 3 katı olarak alınabilir (9 milyon) çünkü toplamda bu tutardan daha fazla iş yapmış son beş yılda. Eğer yaptığı bütün işler 5 yıldan önce olsaydı A kişisinin iş deneyimi 6 milyon olacaktı. B kişisinin iş deneyimi ise 12 milyon TL olacaktır. 3 kat kuralını burada uygulayanlayız. Çünkü son beş yılda yaptığı işlerin toplamı 12 Milyon yapıyor. (Basitleştirilmiş kural: Minimum en büyük işin 2 katı, maksimum en büyük işin 3 katı)

28. İş Bitirme dışındaki belgeler nasıl değerlendirilmektedir?

Mezuniyet belgelerinin iş deneyimini tevsik için sunulması durumunda; mezuniyetten sonra geçen süreye göre 28 inci madde kapsamında hesaplanacak tutara herhangi bir artırım uygulanmaz. (Yani 10 yıllık bir İnşaat Mühendisinin iş deneyim miktarı 10X397,500=3.975.000,00 TL dir. 2 katı veya 3 katı gibi artırımlar uygulanmaz.

• Eğer belgeyi sunan kişinin herhangi bir iş tecrübesi yoksa diplomasının en fazla 15 yılı dikkate alınır. İş tecrübesi olanlarda bu süre uygulanmaz. Mezuniyet tarihinden itibaren geçen tüm süre dikkate almır.
• İş deneyimi olarak sunulacak İş Denetleme ve İş Yönetme belgelerinin 1/5’i dikkate alınır ve herhangi bir artırım uygulanmaz. (Örnek Şantiye şefliği…)

29. Kat karşılığı veya kendi arsasına inşaat yapanların iş deneyimi nasıl hesaplanıyor?

Kat karşılığı veya kendi arsasına inşaat yapanların iş deneyimleri Yapı Ruhsatındaki arsa hariç bedelin güncellenmiş miktarının %75’i alınarak hesaplanmaktadır.

30. Sunulan iş deneyimleri başka yerde kullanılabilir mi?

İş deneyimini gösteren belgeler, kullanıldığı yetki belge numarasının belge grubu geçerlik süresi sonuna kadar başka bir gerçek veya tüzel kişiye kullandırılamaz.

31. Tüzel kişilikte diploma kullanılabilir mi?

Eğer tüzel kişiliğin yarıdan fazla hissesine sahip ise kullanılabilir. Tüzel kişi tarafından sunulan iş deneyimini gösteren belgenin, tüzel kişiliğin yarısından fazla hissesine sahip ortağına ait olması halinde, belge grubu geçerlik süresince bu oranın muhafaza edilmesi zorunludur.

32. Oluşan hisse değişikliği nasıl bilinecek? Bildirmediğim takdirde herhangi bir sorun oluşacak mı?

Sorunun herhangi bir şekilde oluştuğu tespit edildiğinde, Belge YASAKLAMA kapsamına alınacağından ve suç duyurusunda bulunulacağından, oluşan değişikliklerin bildirilmesi gerekmektedir.

33. Herhangi bir sınıfa atandıktan sonra ne kadar süre içerisinde sınıf değiştirebilirim?

Herhangi bir süre kısıtı yoktur. Gerekli kriterleri sağladıktan sonraki süre içerisinde başvurularak sınıf değiştirme yapılabilir.

34. Sınıf değiştirmek için aynı ücretleri tekrar mı yatıracağım?

Grup tayini için yatırılması gereken ücret yeniden yatırılacak. Eğer komisyon değerlendirmesi sonunda sınıf değişikliği uygun görülürse mevcut sınıf ile yeni sınıf arasındaki Grup Kayıt Ücretinin farkı alınmaktadır.

35. Sınıf değiştirme de eski belgelerim geçerli mi yoksa yeniden belge vermek zorunda mıyım?

Her işlem için ayrı dosya tutulduğundan dolayı istenen belgelerin güncel hallerinin tekrar sunulması zorunludur.

36. Yapılan sınıflandırmalar ne kadar süre için geçerlidir?

Yapılan sınıflandırma işlemi minimum 3 yıl olmak üzere sunulan belgelerin geçerlilik tarihi kadar geçerlidir. Bu süre maksimum 5 yılı geçemez. Yani belgeler 10 yıl geçerli olsa da 5 yıl sonra belge yenilenmek zorundadır. Örneğin sunulan iş deneyim belgesi 1 yıl sonra geçerliliğini kaybediyorsa, belge yenilemesi 3 yıl sonra yapılmak zorundadır.

37. İş gücü belgelerinde hangi kriterler aranmaktadır?

İş gücü belgelerinin zorunluluğu yönetmelik yayım tarihinden itibaren 3 yıl sonra başlamakla birlikte başvuru esnasında mevcut durumu bildirir EK-4 belgesinin sunulması zorunludur.

İş gücü belgelerinin değerlendirilmesinde aşağıdaki hususlar esas alınır:

1. Gerçek ve tüzel kişiler tarafından başvurudan bir önceki yıl içinde işveren veya alt işveren tarafından istihdam edilen ortalama yıllık usta iş gücü yeterliğinin sağlanması gerekir. Bu kriteri bir önceki yılda sağlayamayanlar, son üç yıla kadar olan yılların belgelerini sunabilirler. Bu takdirde belgeleri sunulan yılların ortalaması üzerinden yeterlik kriterinin sağlanıp sağlanmadığına bakılır.
2. Sunulan belgelere göre;
   1. Meslekî Yeterlilik Kurumu Meslekî Yeterlilik Belgesi sahipleri ve 5/6/1986 tarihli ve 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanununa göre ustalık belgesi almış olanlar ile Millî Eğitim Bakanlığına bağlı meslekî ve teknik eğitim okullarından mezun olup, diplomalarında veya ustalık belgelerinde belirtilen bölüm, alan ve dallarda çalıştırılanlar usta iş gücü sınıfında değerlendirilir.
   2. Mimar ve mühendisler ile 29/4/1992 tarihli ve 3795 sayılı Bazı Lise, Okul ve Fakülte Mezunlarına Unvan Verilmesi Hakkında Kanunda sayılan tekniker, yüksek tekniker, teknik öğretmenler teknik personel iş gücü sınıfında değerlendirilir.
   3. 31/5/2016 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa göre yapılan işçilik bildirimleri esas alınır.

38. Gruplar için asgari iş deneyimi tutarları ne kadardır?

Her grup için sağlanması gerekli olan asgari iş deneyim tutarı aşağıdaki tabloda verilmiştir.

39. Her grup için tek seferde üstlenebileceği iş miktarı nasıl belirleniyor?

Her grup için tek seferde olmak üzere üstlenebileceği iş miktarı aşağıdaki tabloda verilmiştir. Burada dikkat edilmesi gereken husus bu miktarlann TEK SEFERDE üstlenilebilecek miktarlar olmasıdır. Bu miktarları tek seferde aşmamak şartıyla bir çok iş aynı anda yürütülebilir.

40. Her grubun sağlaması gereken iş gücü oranları nasıl belirlenmiştir?

Her grup için sağlaması gereken iş gücü sayıları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bu sayılar Yönetmelik yayım tarihinden itibaren 3 yıl sonra zorunlu hale gelecek olmasına rağmen şu anki işlemlerde mevcut durumu bildirir EK-4 belgesi zorunlu olarak istenilmektedir. H grubunda ilk başvuru sırasında iş gücü zorunlu olmamakla birlikte, belge yenileme sırasında iş gücü kriterleri zorunludur.

41. Ortaklık durumunda hisse oranları ile ilgili herhangi bir hüküm mevcut mudur?

Bu Yönetmelik kapsamında kurulacak ortaklıkların belge grubunun tespitinde yüksek hisseye sahip ortak pilot ortak olarak; tüm ortakların hisselerinin eşit olduğu durumda ise aksi beyan edilmedikçe belge grubu yüksek olan ortak, pilot ortak olarak kabul edilir. Ortak Girişim Beyannamesinde (Ek-6) ortaklık oranı belirtilmemişse tüm ortakların hissesinin eşit olduğu kabul edilir.

• Ortaklıklarda pilot/koordinatör ortağın ve diğerlerinin asgari iş deneyim tutarları dikkate alınarak ortaklık belge grubu belirlenir. Bu amaçla, ortaklık adına atanacak grubun asgari iş deneyim tutarının en az %60’ının pilot/koordinatör ortak tarafından sağlanmasının yanı sıra, en az % 25’inin diğer ortakların her biri tarafından ayrı ayrı sağlanması zorunludur. Bu hesaplamada H grubunun asgari iş deneyim tutarı olarak üstlenebileceği azami iş tutarının 3/5’i esas alınır.
• Burada dikkat edilmesi gereken husus üst gruba çıkmada mevcut grubun AİD tutarının belirleyici olması hususudur. Örneğin G grubunun AİD tutan 5.008.500,00 TL dir. Ortaklık durumunda eğer G grubu Pilot ortak ise çıkılmak istenen grubun AİD değerinin %60’nın G grubunun AİD değerinden az olması gerekir. F grubunun AİD değeri 7.155.000,00 TL dir. F grubuna ait AİD değerinin %60’ı 4.293.000,00 TL yaptığı ve G grubunun AİD değeri de bu değerden büyük olduğu için G grubu pilot ortak olarak bir ortaklık kurup F grubuna çıkabilir. El grubunun AİD değeri 14.310.000,00 TL olup %60’ı, 8.586.000,00 TL yapmaktadır. Bu değer G grubunun AİD değerinden büyük olduğu için G grubu belgeye sahip bir kişilik pilot ortak olarak El grubuna yükselemez.
• Pilot ortakta %60 şartı bulunurken, pilot ortak dışındakilerin de yükselmek istenilen grubun AİD değerinin %25’ini sağlaması gerekmektedir. Örneğin F grubunun AİD değeri 7.155.000,00 TL olup bu değerin %25’i 1.788.750,00 TL yapmaktadır. H grubunun AİD değeri bulunmamakla birlikte ortaklık hesaplamasında H grubunun asgari iş deneyim tutarı olarak üstlenebileceği azami iş tutarının 3/5’i esas alınır. H grubunun üstlenebileceği azami iş tutarı 2.981.000,00 Tl olup bu değerin 3/5 i; 1.788.750,00 TL yapmaktadır. Demek ki H grubu ile G grubu ortaklık kurarak F grubuna yükselebilir. H grubunun bulunduğu ortaklıklarda çıkılabilecek en yüksek grup F grubudur. H grubu daha üst gruplar için AİD şartını sağlayamamaktadır.
• İki H grubunun bir araya gelerek bir üst gruba çıkması pilot ortağın %60 şartını sağlaması zorunluluğundan dolayı mümkün değildir.

42. Ortaklıklar ile Ortaklıklar bir araya gelip sınıf yükseltmesi yapabilir mi?

HAYIR. Ortaklıklar ile başka ortaklıkların/kişilerin ortaklığı durumunda ise, ortakların bu fıkra hükmüne göre elde ettikleri grup dikkate alınmaz, ortaklığa giren tüm gerçek/tüzel kişilerin yeterliklerine göre elde ettikleri kendi belge grupları üzerinden hesaplama yapılır.

43. Tek bir parseldeki yapılar bölünüp sınıf uygunluğu sağlanabilir mi?

HAYIR. Hesaplamada tek bir sözleşmeye ve/veya yapı ruhsatına dayalı işler dikkate alınır. Birden fazla sözleşmeye veya yapı ruhsatına konu edilse dahi, aynı parselde yer alan veya toplu yapı niteliğinde olan yapılar tek iş olarak dikkate alınır, bunlardan yapı kullanma izin belgesi alanlar hesaba dâhil edilmez.

44. Toplu yapıların iş deneyimi nasıl hesaplanır?

Toplu yapı niteliğindeki yapılar için düzenlenen iş deneyim belgelerinin değerlendirilmesinde, başvuru sahibi adına olanlar toplanarak dikkate alınır. Toplu yapı niteliğindeki yapıların iş deneyim belgelerindeki miktarlar, yetki belge grubunun üstlenebileceği azami iş tutarının üç katına kadar toplanmak suretiyle tek iş deneyimi olarak değerlendirilir. Bu şekilde yapılacak toplama işleminde, tek ruhsata veya sözleşmeye konu edilmeyen ve yapı ruhsatı tarihleri arasında en fazla beş yıl süre olan iş deneyim belgeleri dikkate alınır.

45. Sözleşme kapsamında yapılan iş artışları iş deneyiminde dikkate alınıyor mu?

Aynı işin sözleşmesinin iş artışı sınırı içinde ikmal edilmemesi halinde, sözleşme konusu olan işin devamı olarak yaptırılan işler iş deneyiminde dikkate alınır.

46. Sözleşme şartı aranmayan işlerde iş deneyimi nasıl hesaplanır?

Sözleşme şartı aranmayan işlerden alınan yapı kullanma izin belgeleri, 28 inci maddedeki atıflar kapsamında kat ve/veya arsa karşılığı inşaat işlerine ilişkin iş deneyim tutarının hesabı ile aynı usule göre değerlendirilir.

• 4734 sayılı Kanun kapsamı dışında kalan kamu tüzel kişiliklerine ait işlerden geçici kabulü yapılmış olanların sözleşme bedeli de (bedel içermeyen sözleşmelerle yapılan işlerin yapı yaklaşık maliyeti) bu usule göre değerlendirilir.
• Bu fıkraya göre yapılacak uygulamalarda işin ilgisine göre ilk sözleşme bedelinin veya yapı yaklaşık maliyetinin en az %80’inin sözleşmesinde, ilgili İdarece onaylı yapı ruhsatı ve/veya yapı kullanma izin belgesinde/geçici kabul belgesinde belirtilen müteahhit tarafından yapıldığının yapı ruhsatı, ilgili sigorta müdürlüğünden onaylı iş yeri bildirgesi ve fatura örnekleri gibi diğer ilgili belgelerle de doğrulanması gerekir.
• Mevzuatı gereği bedel içeren sözleşme şartı aranan işlerde, iş deneyim belgelerinde belirtilen tutar esas alınır.

47. Yeni kurulan şirketler eski şirketleri devir alarak ve satın alarak onların yetki belgesini kullanabilir mi?

HAYIR. Yetki belge numarası başkasma devredilemez. Ancak nev’i değişikliklerinde devredilebilir.

48. Şirket birleşmelerinde tasfiye edilen şirketin iş deneyimleri ve bilançoları kullanılabilir mi?

EVET. Kamu İhale Kurumunun 2009- DK-D-143 sayılı kararı tasfıyesiz sona eren şirketlere ait bilanço, ciro ve iş deneyimlerinin yeni şirket tarafından kullanılabileceğini hükme bağlamıştır.

49. Daha önce sözleşme yapılmış işler için sınıflandırma kriterleri uygulanacak mı?

02.12.2019 tarihinden önce yapılmış Noter Onaylı sözleşme mevcut ise, 18 AY SÜRESİNCE uygun sınıfta olma zorunluluğu aranmayacaktır. Ama ruhsat işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi için belge numarasına ait herhangi bir sınıf tayinin de yapılmış olması gerekmektedir.

50. Ücretler nasıl tahsil edilmektedir? Miktarları ne kadardır?

Müteahhitlik Yetki Belgesi numarası alma, sınıflandırma için grup tayini ve grup kayıt ücretleri Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Döner Sennaye işletmesi hesabına HALKBANK üzerinden yatırılmaktadır. Ücret yatırmadan önce www.basvuru.csb.gov.tr adresinden referans numarası alınması ve yatırılan ücretlerin bu referans numaralan ile yatırılması zorunludur. EFT ve havale kabul edilmemekte, dekontların asıllarının başvuru sırasında kullanılması gerekmektedir.

Sınıf A (Bekleme veya nadir, seyrek hizmet) : Bu kategori sınıfı elektrik santralleri, kamu hizmet işletmeleri, türbin odaları, motor odaları, trafo odaları vb. gibi düşük hızda ekipmanların hassas bir şekilde taşınacağı yerleri kapsar.

Sınıf B (Hafif hizmet) : Bu kategori tamir atölyeleri, hafif ağırlıklı montaj işletmeleri, hizmet binaları, hafif ağırlıkların bulunacağı depolar vb. vazifeler, hizmet şartlarının hafif ve düşük hızla yapılacağı yerleri kapsar. Yükler değişkenlik gösterebilir, hiç yük taşıma olmaması durumu ile ara sıra tam kapasiteli yük taşıma olması durumunu da içerir. Saatte ortalama 2 ile 5 kez arası yük taşıma gerçekleşir.

Sınıf C (Orta dereceli hizmet) : Bu kategori makine atölyeleri, kağıt fabrikası makine odaları vb. vazifeler, hizmet taleplerinin orta ağırlıklı olduğu yerleri kapsar. Krenler kapasitelerinin ortalama %50’si oranında taşıma yaparlar ve üzerine çıkmazlar. Saatte ortalama 5 ile 10 kez arası yük taşıma gerçekleşir.

Sınıf D (Ağır hizmet) : Bu kategori ağır makine atölyeleri, dökümhane, üretim tesisleri, çelik depolar, konteyner depoları, kereste fabrikaları vb. vazifeler gibi ağır hizmet vazifelerinin olduğu yerleri kapsar. Krenlerin nominal kapasitelerinin %50’sine yaklaşan yükler çalışma periyotları süresince sürekli taşınmaktadır. Yüksek hız bu hizmet sınıfı krenler için uygun olmaktadır. Saatte ortalama 10 ile 20 kez arası yük taşıma gerçekleşir. Taşınacak yükler krenlerin nominal kapasitelerinin %65’ini aşmaz.

Sınıf E ( Çok ağır hizmet) : Bu kategori krenlerin kullanım ömrü boyunca nominal kapasitelerine yaklaşık yükleri taşıyabilecek olduğu durumu içerir. Çimento fabrikaları, kereste fabrikaları, gübre tesisleri, konteyner taşımacılığı vb. vazifelerin olduğu yerleri kapsar. Saatte ortalama 20 kez ve daha fazla yük taşıma gerçekleşir.

Sınıf F (Sürekli çok ağır hizmet) : Bu kategori krenlerin kullanım ömrü boyunca, çok ağır hizmet koşulları altında nominal kapasitelerine yaklaşık yükleri sürekli bir şekilde taşıyabilecek olduğu durumu kapsar. Bu sınıf krenler özel tasarımlı olabilen ve bütün üretim tesisini etkileyebilen kritik işlerin gerçekleşmesini sağlayabilecek düzeydedir. Bu çeşit krenler yüksek güvenilirlik sağlamalıdırlar.

Yukarıda tabloda K katsayısına bağlı olarak kren hizmet kategorileri gösterilmiştir. Tabloda gösterilen K değeri kren hizmet kategorisini belirlemek için kullanılan ortalama etkin yük katsayısını göstermektedir ve aşağıdaki formül ile hesaplanmaktadır.

• K = Ortalama etkin yük katsayısı,
• Wi = Kren nominal kapasitesinin (rated capacity) kaldırılacak yüke oranı olarak ifade edilen yük büyüklüğü,
• Pi = Kaldırılacak yük çevrim sayısının, toplam taşıyacağı yük çevrim sayısına oranı.
• Örneğin 100.000 toplam yük çevriminin 10.000 adeti tam kapasite ile, 70.000 adeti %30 kapasite ile ve 20.000 adeti ise %10 kapasite ile taşınacak olması durumunda;
• K = ³√(1.03×0.1+0.33×0.7+0.13×0.23) = 0.492 olarak bulunur. Bu K katsayısı değerine ve tablodaki kullanım sınıfına göre kren hizmet kategorisi belirlenebilir.

Krenli endüstriyel yapılarda kren yoluna etki eden enine fren kuvveti kaldırılacak yükün kren tipine ve hizmet sınıfına göre oransal değeri olarak, kaldırılacak yük + kedi ağırlığının oransal değeri olarak ve kaldırılacak yükün ağırlığı + krenin zati ağırlığının oransal değeri olarak aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Boyuna fren kuvveti kren tipine ve hizmet sınıfına göre maksimum tekerlek yükünün %10 ve %20’si alınmak üzere olmak üzere tabloda gösterilmiştir.

Kren Yük Kombinasyonları

Krenli çelik yapı elemanların boyutlandırılmasında kullanılan yükleme kombinasyonları ASCE-7-10/LRFD kombinasyonları birlikte Crane-Supporting steel structure design guide (R.A. MacCrimmon) de belirtilen kombinasyonların birleşiminden oluşmaktadır. Bu kombinasyonlar aşağıda gösterilmiştir.

• 1.4D
• 1.25 D + 1.5C + 0.5 S
• 1.25 D + 1.5C + 0.4 W
• 1.25 D + 1.5C + 0.5 L
• 1.25D + 1.5S
• 1.25D + 1.4W
• 1.25D + 1.5L + 0.5C
• D + Cd +E +0.25S

C aşağıda verilen kombinasyonlardan en elverişsiz olanı tasarımda alınacaktır.

• Cvs + Css + Cls
• Cvs + 0.5 Css

Kombinasyonlarda;

• D: Ölü yükler (Eleman zati ağırlıkları-Sabit Yük vb.),
• L: Hareketli Yükler,
• S: Kar Yükü,
• W: Rüzgar Yükü,
• E: Deprem Yükü,
• Cvs: Kren Düşey Tekerlek Yükü,
• Css: Kren Yatay Fren Kuvveti,
• Cls: Kren Boyuna Fren Kuvveti,
• Cd: Kren Ölü Yükleri (Kendi ağırlığı, kren köprü ağırlığı, kaldırma düzenekleri vb.)

Kaynaklar;
OSMAN ALİ KORKMAZ-KRENLİ ENDÜSTRİ YAPILARININ DEPREME DAYANIKLI TASARIM ESASLARININ İNCELENMESİ
MacCrimmon R.A., (2012), “Guide For The Design Of Crane-Supporting Steel Structures”, CISC- Canadian Institute of Steel Construction.
ASCE/SEI (2010), Minimum Design Load for Building and Other Structures, ASCE/SEI 7-10, American Society of Civil Engineers.

Sıra ev, sokak üzerindeki konut birimlerinin aralıksız yan yana gelişinden meydana gelen “dizi”yi anlatmaktan çok, tipolojik birimlerin yinelenmesi sonucu ortaya çıkan “toplanabilir” bir biçimsel oluşumdur.

Sıra evler, Dünyada bir çok ülke için farklı anlamlar taşımaktadır. Genel olarak sıra evlerde sokağa bakan ve bahçeye bakan iki cephe bulunmaktadır. Barınma ihtiyacı bir veya iki aileye uygun şekilde düşünülerek planlanmıştır. Sıra evlerde ana sokağa bakan ön cephe bahçeye bakan arka cepheye göre daha bezemeli, gösterişlidir. Arka cephe olabildiğince yalın tutulmuştur. Sıra ev anlayışı ilk olarak alt gelir grubu için düşünülmüş olsa da sonraları bulundukları şehrin önemli yerleşim alanlarında da tercih edilmişlerdir.

Sıra evlerin ilk örneklerinin 12. yüzyılda Akdeniz bölgesinde görülen “tüccar evleri” olduğu düşünülmektedir. İngiltere’de 18.yüzyılda ortaya çıkan sıra ev kavramı, tüccar evlerine benzer plan şemasına sahip olmasına rağmen toplumun sosyal yapısı sonucu ortaya çıkması noktasında ayrılmaktadır. Kendiliğinden oluşan tüccar evlerine karşılık, İngiltere’de sıra evler ilk örneklerinde iş alanları çevresinde plansız şekilde yapılaşsa da sonradan düzenli ve planlı olarak inşa edilmiştir.

Sıra evlerin yapım sebebinin genellikle ekonomik nedenlere dayanmasının yanı sıra bu tipolojinin kullanıcıya güven duygusu verdiği düşünülmektedir. Ardı ardına sıralanan duvarlar, güvenlik duygusunu pekiştirmektedir.

Farklı toplumlar için farklı anlamlar ifade eden sıra evler, Filipin, Meksika, Kolombiya gibi ülkelerde yerel konutlardır. Ayrıca bir tipoloji olarak görülmez. Ancak İngiltere, Almanya, Fransa, Hollanda gibi ülkelerde sıra evler Endüstri Devrimi sonucunda ortaya çıkmış bir tipolojiyi ifade etmektedir. Endüstri Devrimi sonucu artan konut ihtiyacına hızlı çözüm bulmak amacıyla yapılan bu evler bir veya birkaç ailenin bir arada kalabileceği şekilde planlanmıştır. Kentlerde parsel bölünmelerine gidilmesiyle ekonomik ve hızlı inşa edilebilen sıra evler, orta/üst gelir grubu ve işçi sınıfı için farklı şekillerdedir. İşçi sınıfı için yapılan “back to back” (sırt sırta) olarak adlandırılan ilk örneklerde ortak yemek pişirme ve yaşam mekânları vardır; banyolar da ana kütlenin dışındadır. Zaman içinde bu örnekler de gelişmiş, yalnızca ortak duvarların kullanıldığı plan tipine evirilmiştir. Orta ve üst sınıfa hitap eden sıra evler ise kentlerde sayıları artan küçük ve orta tüccarların konutlarıdır. Zaman içinde değişen planlarda banyolar konut içlerine alınmıştır.

Sıra Ev Örnekleri

Tasarım depreminden daha büyük bir depremin meydana gelmesi durumunda, birleşim bölgesinin kapasitesine erişerek veya birleşim bölgesindeki kolon uç kesitlerinin kapasitelerine erişerek güç tükenmesi meydana gelmesi, taşıyıcı sistemin büyük hasarla toptan göçmesine sebep olur. Bu ise yapının göçmesine neden olup büyük can kaybı yaratacağından istenmeyen bir durumdur. Bunun yerine, aşırı zorlanma durumunda birleşim bölgesindeki kiriş mesnet kesitlerinde güç tükenmesine erişilmesinin sağlanması, taşıyıcı sistemde toptan göçmeye sebep olmayacak kontrollü hasarın oluşmasına sebep olur. Bu amaçla kolonların kirişlerden daha güçlü olması ve böylece elastik ötesi şekil değiştirme oluşan plastik mafsal bölgelerinin kirişlerde oluşması için Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 7.3.5’te;

(Mra + Mrü ) ≥ 1.2(Mri+ Mrj)     (Koşul 1)

koşulu belirtilmiştir. Bu koşulun uygulanabilmesi için, düğüm noktasında birleşen kirişlerin süneklik düzeyi yüksek kirişler için gerekli enkesit koşullarının sağlanması zorunludur.

Burada;

• Mra = Kolonun veya perdenin serbest yüksekliğinin alt ucunda fcd ve fyd ’ye göre hesaplanan taşıma gücü momenti,
• Mrü = Kolonun veya perdenin serbest yüksekliğinin üst ucunda fcd ve fyd ’ye göre hesaplanan taşıma gücü momenti,
• Mri = Kirişin sol ucu i’deki kolon veya perde yüzünde fcd ve fyd ’ye göre hesaplanan pozitif veya negatif taşıma gücü momenti,
• Mrj = Kirişin sağ ucu j’deki kolon veya perde yüzünde fcd ve fyd ’ye göre hesaplanan negatif veya pozitif taşıma gücü momenti

Bu koşul ile hasarların kolonlara göre daha sünek davranış gösteren kirişlerde oluşmasının sağlanması amaçlanmaktadır.

Yukarıdaki bağıntı her bir deprem doğrultusunda ve depremin her iki yönü için elverişsiz sonuç verecek şekilde, ayrı ayrı uygulanmalıdır. Kolon taşıma gücü momentlerinin hesabında, depremin yönü ile uyumlu olarak bu momentleri en küçük yapan Nd eksenel kuvvetleri gözönüne alınacaktır.

Nd = Yük katsayıları ile çarpılmış düşey yükler ve deprem yüklerinin ortak etkisi altında hesaplanan eksenel kuvvettir.

Kolonların kirişlerden güçlü olması koşulu;

1. Düğüm noktasında birleşen kolonların her ikisinde de Nd≤0.1 Ac fck olması (Koşul 2),
2. Perdeye küçük rijitlik doğrultusunda kirişin birleştiği birleşim bölgelerinde,
3. Tek katlı binalarda,
4. Çok katlı binaların kolonları üst katlara devam etmeyen düğüm noktalarında-en üst katlarda

aranmaz.

Formülden de anlaşılacağı üzere ilgili koşulun sağlanamadığı durumlarda düğüm noktası bazında çözüm yöntemi olarak;

• Kolon moment taşıma kapasitelerinin artırılması,
• Kiriş moment taşıma kapasitelerinin azaltılması amacıyla döşemelerden kirişlere yük dağılımının değiştirilmesi,

değerlendirilebilir.

Ayrıca sadece çerçevelerden veya perde ve çerçevelerin birleşiminden oluşan taşıyıcı sistemlerde, gözönüne alınan deprem doğrultusunda binanın bir i. katında;

αi=Vis/Vik≥0.70  (Koşul 3)

koşulu sağlanıyorsa ilgili katın alt ve üst bazı düğüm noktalarında koşul 1’in sağlanamamasına izin verilmektedir. Burada;

• Vis: Binanın i’inci katında, koşul 1’in hem alttaki hem de üstteki düğüm noktalarında sağlandığı kolonlarda, gözönüne alınan deprem doğrultusunda hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplamı
• Vik: Binanın i’inci katındaki tüm kolonlarda gözönüne alınan deprem doğrultusunda hesaplanan kesme kuvvetlerinin toplamını

ifade etmektedir.

Koşul 2’yi sağlayan kolonlar, koşul 1’i sağlamasa bile Vis hesabında gözönüne alınabilir.

Koşul 3’ün sağlanması durumunda 0.7<αi<1.0 aralığında koşul 1’in hem alttaki hem üstteki düğüm noktalarında sağlandığı kolonlara etkiyen eğilme momentleri ve kesme kuvvetlerinin 1/αi ile çarpılarak artırılması gerekmektedir. Koşul 1’i sağlamayan kolonlar ise düşey yük ve deprem etkisi altında donatılandırılacaktır.

Eğer αi<0.7 ise  tüm çerçeve süneklik düzeyi sınırlı olarak ele alınır. Bu sistem süneklik düzeyi yüksek perdeler ile birlikte kullanıldığında ise süneklik düzeyi karma sistem olarak kabul edilir.

Kolonların kirişlerden güçlü olması koşulunun sağlanması, kat mekanizması oluşması sonucu tüm sistemin dayanımını kaybetmesini de önlemektedir. Kolonların kirişlerden güçlü olması koşulunun sağlanmadığı sistemlerde hasarlar kolonlarda oluşmaktadır. Oluşacak hasar az sayıda kesitte ortaya çıkacağından, deprem sırasında oluşan enerjinin tüketilmesi ancak plastikleşen kesitlerin büyük dönmeler yapabilmesi ile mümkün olacaktır. Çoğu durumda bu kesitler gereken büyük dönme değerlerine ulaşamamakta veya ulaşabildiği durumda dayanımlarını önemli oranda kaybetmiş olduklarından düşey yükleri de taşıyamaz hale gelmekte ve tüm sistemin dayanımını olumsuz etkilemektedir. Dayanımı kaybeden kolonların sayısı arttığında yapının toptan göçme olasılığı da artmaktadır. Kolonların kirişlerden güçlü olduğu sistemlerde ise hasar daha sünek elemanlar olan kirişlerde oluşmaktadır. Oluşacak hasar çok sayıda kesitte ortaya çıkacağından, deprem sırasında oluşan enerji plastikleşen kesitlerin sınırlı dönmeleri ile tüketilebilmektedir.

Perde duvarlar, plandaki kalınlıkları boylarına göre oldukça büyük olan düşey taşıyıcı elemanlar olup görevleri döşemelerden ve kirişlerden aldıkları yatay ve düşey yükleri zemine aktarmak ve özellikle deprem ve rüzgar gibi yanal yükler etkisinde yapıların yatay ötelenmesini sınırlamaktır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nde perdeler planda uzun kenarlarının kalınlıklarına oranı en az 6 olan düşey taşıyıcı sistem elemanları olarak adlandırılmaktadır. (TBDY-2018 Perde Tanımı ve Kesit Oranları)

Düşey yükler yani yapının kendi ağırlığı olan sabit yükler ile yapıda meydana gelen insan, makine vb. kaynaklı  hareketli yükler için genel olarak kolonlar yeterli dayanımı sağlamaktadır.  Kolonlara oranla büyük kesitlere sahip olan perde duvarlar, tabii ki yapıların düşey yüklere karşı dayanımını da fazlasıyla artırmaktadır. Fakat perdelerin kullanımında asıl amaç yanal yüklere karşı yapının dayanımını ve rijitliğini artırmaktır.

Farklı ülke yönetmeliklerinde perde duvarlar; FEMA 356’da betonarme yapılarda yatay yükleri karşılamada hizmet vermesi amacıyla oluşturulan düzlemsel düşey elemanlar, Eurocode 8’de diğer yapısal elemanlarla mesnetlenmiş ve enkesit olarak uzunluğunun kalınlığına oranı dörtden büyük olan elemanlar, ACI 318’de yapılarda deprem etkilerinin oluşturduğu V, M ve N tesirlerinin kombinasyonlarının oluşturduğu etkileri karşılamak için düzenlenen yapı elemanları, IBC 2000’de düzlemine paralel olan yatay yükleri karşılamak için tasarlanan yapı elemanları olarak tanımlanır.

Bu yazımızın temel amacı perde duvarların tanımını yapmak, perde duvar çeşitlerinden bahsetmek ve perde duvarların yapı davranışına etkilerini kabaca açıklamaktır. Perde duvarların tasarımı ve analizleri ile ilgili kapsamlı diğer teknik içeriklerimizi buradan inceleyebilirsiniz.

Perde duvarlar; “deprem perdesi“, “yapısal duvar” ya da sadece “perde” olarak da isimlendirilebilmektedir. Perde duvar yerine yapısal duvar teriminin kullanılması, bu yapısal elemanın davranışında eğilme momenti ve eksenel kuvvetlere ek olarak, kesme kuvvetlerinin önemini vurgulamak için ortaya atılmıştır.

Perde Duvarların Görevi Nedir? Neden Önemlidir?

Perdelerin ana görevi yatay yükleri taşımak ve yapının yatay ötelenmesini sınırlandırmaktır. Perdeler görece fazla olan yanal rijitliğiyle depremden kaynaklanan moment ve kesme kuvvetleri karşılamada ve kat ötelenmelerini kontrol altında tutmada etkilidir. Perde duvarlar deprem tasarımında çok önemli kriterler olup yapıda rijitlik, dayanım ve süneklik açısından etkin elemanlardır.

Perde duvarlı yapılar, taşıyıcı sistemi sadece çerçevelerden oluşan yapılara göre daha rijittirler. Yani kuvvet etkisi altında şekil değiştirmeye-yer değiştirmeye karşı daha dirençlidirler. (Rijitlik Nedir?) Böylece perde duvarlı yapının fazla büyük olmayan depremler altında aşırı deformasyon yapması engellenmiş olur.

Perdelerin yapıaya kazandırdığı özellikleri ve dolayısı ile önemini yukarıdaki grafik aracılığıyla maddeler halinde açıklayalım;

1. Grafikte eğrilerin ilk bölümlerinden anlaşılabileceği üzere, perdeli sistemler yatay kuvvetler altında daha az yer değiştirme yapmaktadır. Aynı yer değiştirme üzerinden bu yer değiştirmenin meydana geldiği yatay yükler karşılaştırıldığında yapının yatay kuvvetlere karşı dayanımındaki artışın boyutu görülecektir.
2. Eğrilerin yataya doğru döndüğü, yapıların akma noktası olarak bilinen ve elastik ötesi davranışa geçtiği (yapının hasar almaya başladığı) yatay kuvvet perdeli sistemlerde çok daha büyüktür. Dolayısıyla perdeli sistemlerin hasar alması için daha büyük yatay kuvvetler (deprem gibi) oluşması gerekir.
3. İki farklı eğri altında kalan taralı alanlar yaklaşık olarak tüketilen deprem enerjisini göstermektedir. Bu da perdeli sistemlerin daha yüksek deprem enerjisi yutma kapasitesine sahip olduğunu göstermektedir.

Perdeler yatay yükler altında tüm yapı yüksekliği boyunca eğilme davranışı göstermeleri nedeniyle diğer düşey taşıyıcı elemanlardan ayrılırlar. Çerçeveli yapılarda yükseklikle birlikte katlar arasında göreli kat ötelemesi giderek azalırken, perdelerde eğilme davranışının etkili olması sebebiyle yükseklik arttıkça kat ötelenmeleri artmaktadır. Perde ve çerçeveli sistemler birlikte kullanıldıklarında ise üst katlarda çerçeve daha etkin olarak perdenin eğilme ötelenmesini kısıtlar, alt katlarda perde daha etkin olarak çerçevenin kesme ötelenmesini kısıtlar. Perde, çerçeve ve perdeli-çerçeveli sistemlerin yatay yük etkisinde davranışı aşağıdaki şekilde verilmektedir.

Perde duvarların davranışlarıyla ilgili kapsamlı bir yazımıza aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz.

Betonarme Perdelerin Davranışları ve Özellikleri-TBDY-2018

Yapıda Perde Olup Olmadığı Nasıl Anlaşılır? Binada Perde Var mı? Nasıl Anlarım?

Bir yapıda perde bulunup bulunmadığını anlamanın en doğru yolu yapının statik projelerinin incelenmesidir. Perde tanımında da belirtildiği gibi plandaki boyu eninin 6 katı ve üstü düşey elemanların varlığı bu projelerden kolaylıkla görülebilmektedir. Fakat bu konuda dikkat edilmesi gereken husus 1/6 oranının bir kabul olmasıdır. Deprem yönetmeliklerinde yapıların boyutlandırılmasında izlenecek yolların belirlenmesi amacıyla bu şekilde sabit oranların verilmesi gerekliliği duyulmuştur. Bir önceki yönetmeliğimizde (TDY 2007) ise bu oran 1/7’ydi.  Örneğin 1/5.8 oranlı bir düşey eleman da aslında perde görevi görebilirken yönetmelik ve tanımlama gereği perde sayılmamaktadır.

Yapılarda perde duvarlar 25 cm kalınlıktan başlayarak yapı yüksekliğine göre 40 cm ve kimi zaman daha yüksek boyutlara kadar değişebilmektedir. 25 cm kalınlık için 150 cm uzunluk 1/6 oranını sağladığı için bir perde sayılacaktır.

Statik proje üzerinde perdelerin görünüşüne örnek olması açısında aşağıda perdeli ve perdesiz iki farklı kalıp planı örneği gösterilmiştir.

Projeler olmadan bir yapıda perde olup olmadığı ise ancak varsa yapı duvarlarındaki dişlerden anlaşılabilmektedir. İlgili kalınlık genişlik oranlarını sağlayan düşey taşıyıcı elemanlar kontrol edilerek perde duvarlar bulunabilir.

Perde Duvar Çeşitleri Nelerdir?

Perde duvarlar farklı kriterlere göre aşağıdaki şekilde sınıflandırılmaktadır;

1. Geometrik Özelliklerine Göre Perdeler
   • Dolu Gövdeli Perdeler
   • Kısa Perdeler
   • Narin Perdeler
   • Boşluklu-Bağ Kirişli Perdeler
2. En Kesit Şekillerine Göre Perdeler
   • Dikdörtgen Kesitli Perdeler
   • T, L, C, I, H Kesitli Perdeler
   • Çekirdek Duvar
3. Kompozit Perdeler

1. Geometrik Özelliklerine Göre Perdeler

Dolu Gövdeli Perdeler; gövdelerinde boşluk ya da açıklık bulunmayan perdelerdir.

Kısa Perdeler; yükseklikleri, en fazla plandaki uzunluklarının 2 katı olan perdelerdir.

Narin Perdeler; yükseklikleri, plandaki uzunluklarının 2 katından büyük olan perdelerdir.

Boşluklu – Bağ Kirişli perdeler; çeşitli sebeplerle gövdelerinde boşluklar oluşturulmuş perdelerdir.

2. En Kesit Şekillerine Göre Perdeler

Mimari gereksinimlere uygun olarak planda perde duvarlar farklı geometrilerde oluşturulabilmektedir. En çok karşılaşılan perde geometrileri aşağıdaki şekilde gösterilmektedir.

Yukarıda gösterilen perde duvar geometrilerden farklı olarak mimari ihtiyaca göre çok daha farklı geometrilerde perdeler de oluşturulabilmektedir.

3. Kompozit Perde Duvarlar

Geleneksel betonarme perde duvarlar dışında çelik levhalar ya da profillerle de çeşitli perdeler duvarlar inşa edilebilmektedir.

(Çekirdek perde duvarlar)