Ekskavatörler kazma, kaldırma, yükleme ve iletme gibi işleri tek başına yapabilen ve yaptığı işe göre isimlendirilen makinelerdir. Genellikle hafriyat işlerinde kullanılırlar.

Ekskavatör, iş ve inşaat makineleri denildiğinde kuşkusuz ilk akla gelen makinelerdendir. Çoğunlukla toprak kazıp yükleseler de ekskavatörleri bina yıkımında, hurda istiflemede, boru döşemede, deniz dibi taramada ya da gemi boşaltma gibi birçok alanda çalışırken görmek mümkündür.

Ekskavatörlerde motordan aldıkları gücü istenilen devirlerde ve istenilen çalışma modlarında ayarlamaya imkân veren sistemler mevcuttur. Ekskavatör kendi çalışması sırasında yapılan kazının ya da kaldırılan yükün ağırlığına göre kendi motor devrini ayarlayan ve hidrolik pompa devrini yükseltip hidrolik yağ basıncını arttırıp makinenin operatörün yönetimine yardımcı olacak şekilde tam kapasiteyle çalışmasını sağlayan sistemler mevcut olduğu gibi makinenin uzaktan da gps desteği ile verimliliğinin ölçüldüğü ve istenildiğinde uzaktan çalışmasının durdurulabildiği ya da çalışma alanının belirlenip bu çalışma alanları içinde çalışmasını sağlayacak sistemler geliştirilmiştir.

Günümüz ekskavatörleri genellikle 800 rpm ile 2000 rpm motor devirleri arasında çalışmakta olup hidrolik pompası ve motoruyla olan iletişimini çok sayıda bobin ve elektronik sensörün bulunduğu valf sistemleri ve bu sistemleri kontrol eden ana beyin yani bir donanım ve yazılım sistemi ile yönetilmektedir ve bu sayede maksimum verim minimum maliyet hedefiyle karayolu inşaatı yapım işlerinde faaliyet göstermektedir. Örnek bir ekskavatör çalışma alanı yukarıdaki şekilde gösterilmiştir.

Ekskavatörler; büyük ve orta boyutlu kazı, yükleme, bina yıkımı işlerinde olduğu kadar, derin siloların boşaltılmasında da kulanılabilmektedir. Ayrıca ekskavatörlerin konum değiştirmeden dönebilme yeteneği, bu makinaların oldukça yaygın ve verimli şekilde kullanılmasını mümkün kılmaktadır.

Ekskavatörle gerçekleştirilecek verimli bir kazı için, kepçenin mümkün olduğu kadar full ya da full’e yakın miktarda malzemeyle dolması sağlanmalıdır. Eğer makinenin çalıştığı basamak boyu çok düşükse, makine kepçeyi tam doldurmaya çalışırken zaman kaybedecek ya da kepçe tam olarak dolmayacaktır. Eğer basamak gereğinden çok yüksekse, makinenin kazması için ve kepçeyi kaldırması için gereken süre uzayacaktır.

2.Ekskavatör Çeşitleri

Ekskavatörler çalışma alanlarına, yaptıkları iş çeşitliliğine ve birim maliyetindeki verimliliklerine göre çok farklı modellerde piyasaya sunulmaktadır.

Ekskavatörleri yürüyüş sistemlerine göre:

• Paletli ekskavatör
• Lastikli ekskavatör olmak üzere 2 ana grupta;

Tonajlarına göre:

1. Mini ekskavatörler,
2. Küçük boy ekskavatörler,
3. Orta boy ekskavatörler
4. Büyük boy ekskavatörler olmak üzere 4 alt grupta sınıflandırılabilir.

2.1.Paletli Ekskavatörler

2.1.1.Mini Ekskavatörler

Genellikle çalışma ağırlığı 11 tona kadar olan ekskavatörlere mini ekskavatörler denir. Büyük makinelerle yapılamayacak dar alanlardaki kazı ve düzenleme çalışmalarında hareket ve kabiliyet yeteneğinden yararlanılması amacıyla çok kullanışlıdır.

Mini Ekskavatörler Nerelerde Nerelerde Kullanılır?

Mini ekskavatörler;

• karayolu çalışmalarında,
• karayolları peyzaj düzenlemelerinde veya kaldırım çalışmalarında,
• orman işlerinde gradoni şeklinde terasman yapımında
• belediyelerin fen işleriyle birlikte yaptığı çalışmalarda son zamanlarda çok fazla tercih edilir duruma gelmişlerdir.

Daha çok direk düzenleme gerektiren veya çok derin kazı gerektirmeyen işlerde ve kaldırma yükleme
faaliyetlerinde kullanılırlar. Boyutları küçük olduğu ve kova kapasitesi az olduğu için kamyon yüklemede tercih edilmezler. Gerek düşük yakıt kullanımı gerekse boyutları bakımından karayolu ve ilgili yol yapım çalışmalarında önemli bir yere sahiplerdir.
Kullanılacak işlere ve alanlara göre mini ekskavatörler farklı boyutlarda, ağırlıklarda ve özelliklerde üretilmektedir.

Mini Ekskavatör Çeşitleri

Mini ekskavatörler de kendi içerisinde farklı çeşitlere sahiptir.

Kaynak: https://www.cat.com/tr_TR/products/new/equipment.html

Yapısal olarak mini ekskavatörlerde; ana şasiye bağlı 2 adet yürüyüş takımı ve bu yürüyüş takımını
areket ettiren hidromotorlar bulunur. Bu yürüyüş takımları genellikle hafif olan mini ekskavatör grubunda kauçuk paletlerden oluşmaktadır. Ana şasinin üstünde operatör kabini, motor, hidrolik pompa ve valflerin olduğu ana gövde bulunur. Bu gövdeye ana şasiden burçlarla bağlanmış olan ve hidrolik pistonlarla hareketi sağlanan modellerine göre uzayıp kısala bilen kazma işinin yapıldığı bom, arm ve kazıcı kova bulunur. Yürüyüş takımlarının önünde kazı sırasında oluşabilecek bazı fazla hafriyatın düzenlenmesini, sergi ve tesviye yapılmasını sağlayan dozer bıçağı bölümü bulunmaktadır. Kazı sırasında makinenin dengesinin sağlayan ve kazma yapılacak yöne doğru kazma ve koparma gücünün ve momentinin makineyi devirmemesini makinelerin tonajlarına ve güçlerine göre makinenin arkasına konumlandırılmış arka ağırlıklar sağlamaktadır. Diğer ekskavatörlerden farklı olarak mini ekskavatörlerin bom ve arm’ları sol ve sağ yönlere belirli derecelerde bir mafsal sayesinde dar alanlarda makinenin gövdesini döndürmeden dönebilme kabiliyetine sahiptirler.

2.2.2.Küçük Boy Ekskavatörler

Küçük boy ekskavatörler genellikle 11 ton ila 18 ton arasındaki ağırlıklarıyla sınıflandırılırlar. Yapısal ve boyutsal ve kazma kabiliyetlerine göre mini ekskavatörlerin çok daha uzun zamanda yapabilecekleri hatta maliyet analizine göre çok yüksek maliyette çalışacakları işlerde tercih edilir.

Küçük boy ekskavatörler; karayolu çalışmalarında taş duvar yapımında çevre düzenleme işlerinde yükleme boşaltma işlerinde yardımcı makine olarak kullanılırlar. Çalışma prensipleri mini ekskavatörlerle aynı olup palet sistemleri ağırlıklarındaki artış nedeni ile geliştirilmiş ve kendi ağırlığının yaratıcağı basınç ve makaralara gelen kesme kuvvetine dayanacak şekilde kauçuk yerine çelikten yapılmıştır. Kova kapasiteleri genellikle 0.50-0.60 m3 aralıklarında olup büyük hafriyatlardan çok küçük hafriyat kazılarında, kanal ve hendek kazılarında, hazır prefabrik sistemlerin yerlerine yerleştirilmesinde, drenaj borularının yerleştirilmesinde, beton büzlerin yerleştirilmesinde, istifleme işlerinde ya da belediye işlerinde şehir içi yol çalışmalarında tercih edilirler.

2.2.3.Orta boy ekskavatörler

Orta boy ekskavatörler ağırlıklarına göre 20 ton ile 35 ton arasında sınıflandırabilir. Yapısal olarak çalışma prensipleri küçük boy ekskavatörlerle aynı olmalarına rağmen boyutları, yürüyüş takımları, bom ve armlarında kullanılan çeliklerin kalınlıkları, motor güçleri ve hidrolik pompa basınçları çok daha fazladır. Karayolu projelerinin vazgeçilmezleri de diyebileceğimiz bu makine grupları dünyada en fazla satışa sahip olan makine gruplarıdır ve büyük hafriyat kazılarında ve büyük karayolu projelerinde; kamyon yüklemelerinde, kaya kırım işlemlerinde zor olan arazilerde güçleriyle proje verimliliğini arttırıp büyük kova hacimleriyle birim kazı maliyetini düşürüp kamyon yüklemelerinde daha az kova sayısı ile daha fazla kamyon yükledikleri için büyük projelerin daha hızlı bitirilmesini sağlamaktadırlar.

Orta boy ekskavatörlerin kova kapasiteleri genellikle 0,70 m3 ile 1,80 m3 arasında değişmektedir ve ortalama kova hacmi 1,50 m3 olan 30 tonluk bir ekskavatör ile altı boş kalmaksızın kamyon beslemesi yapıldığında tam kapasitede 100-120 adet kamyon yüklemesi yapabilir ve ortalama 20 m3 kamyon damper hacminden hesaplandığında ortalama 2000 m3 ila 2500 m3 arasında kazı ve yükleme yapabilmektedir. Kazılacak zeminin sertliğine bağlı olarak toprak ve küskülük malzemede fazla, kaya içeren sert malzemelerde daha az kazı yapabilmektedir. Projelerin çok sert zemin bulunan bölgelerinde ekskavatörlerin gücü ve boyutları büyükte olsa, kova ile kazı ve koparma işi çok yetersiz kalmaktadır. Bu tür durumlara kova yerine daha farklı ataşmanlar takılarak zor ve sert arazi kazıları yapabilmektedirler.

2.2.4.Büyük Boy Ekskavatörler

Büyük boy ekskavatörleri 36 ile 90 ton arasında sınıflandırabiliriz. Bunlar güç, hız ve yakıt verimliliği özellikleriyle büyük hafriyat işleri ve ağır kaldırma uygulamaları için maliyeti düşüren özel seçim makineler olup çok büyük kazı kalemleri içeren büyük projelerde ve büyük ocaklarda kullanılmaktadır. Büyük boy ekskavatörler güçlü ve verimli motorları, gelişmiş hidrolik sistemleri, boyutlarına göre geliştirilmiş yapısı ve teknolojisi ile çeşitli ataşmanlarda kullanılarak büyük ölçekli karayolu projelerinin zamanında tamamlanmasına yardımcı olurlar.

Büyük boy ekskavatörlerin kova kapasiteleri 1,80 m3 ile 6,0 m3 arasında olmakla birlikte motor güçleri de 280 Hp ile 550 Hp arasında yaptıkları işlere ve çalıştıkları zemin çeşitliğine göre değişmektedir. 6,0 m3 kova kapasiteli 550 beygir gücündeki Caterpillar markasının 390F L modeli büyük boy ekskavatörü bu markanın ve dünyanın normal kullanımdaki en büyük ekskavatörlerinden birisi olup kısa bom’u sayesinde çok büyük kayaları ve çok sert zeminleri bile çoğu zaman kırıcı ataşmanı kullanmadan kaya kovası ile sökebilmektedir. 390F L modeli ekskavatör normal kullanım kapasiteli 20 m3 lük bir damperli kamyonu 3 seferde doldurabildiği için günlük kazım ve yükleme kapasitesi normal bir 30 tonluk makineye göre 4 kat fazla olup günde 10.000 m3 lük hafriyat yükleyebilirler.

Ağır hizmet tipi ekskavatörler grubuna da giren büyük boy ekskavatörler uzun veya kısa bomlu olarak da tercihe göre üretilmektedirler. Kısa bomlu ekskavatörler kaya kazılarında ve ağır işlerde boma gelen yükü ve buğrulma momentini azalttığı için daha fazla yükü kendisine zarar vermeden kaldırabilmekte ve sert zeminlerde daha rahat sökme gücü verebilmektedir. Uzun bomlu makineler ise daha fazla yükseklikte çalışma kabiliyeti sağlasalar da çok fazla ağır işlerde yoğun kullanıldığında bom hasarlarına, çatlaklara ve hatta bom kırılmalarına yol açabilmektedirler.

2.3.Lastikli Tekerlekli Ekskavatörler-Lastikli Ekskavatörler

Lastikli tekerlekli ekskavatörler, başka bir araçla nakliye ihtiyacı duyulmadan kendi kendine uzak lokasyonlara gidebilmesi için tasarlanmış, ana şase altına palet yerine hidromotorların tahrik verdiği 4 adet tekerden oluşan ve ana şase üstündeki kazıma organları paletli ekskavatörlerle aynı olan şehir içinde karayolları kanunlarına tabii olan iş makineleridir.

Lastikli Tekerlekli Ekskavatörler Karayolları yük taşıma kanunlarına tabii oldukları için ağırlıkları lastik basına düşen yüke bağlı olarak belirlenmiş kanunların üstüne çıkamamaktadır ve çalışma ağırlıkları 18.000 kg ile 23.000 kg arasında değişmektedir.

Operasyonel olarak karayolu çalışmalarında kendi kendine uzun mesafelerde lowbed dorse ve çekici gerektirmeden gidebildiği için çok fazla tercih edilen bir ekskavatör türüdür. Ağırlığı nedeniyle küçük ve orta boy ekskavatör grubuna girmektedir. Çok büyük hafriyatın olduğu karayolu projelerinde ana kazıcı veya yükleyici ekipmanı olarak tercih edilmeyip daha çok yardımcı işlerde yükleme boşaltmada, taş duvar yapımı işlerinde ve buna benzer işlerde kullanılırlar. Motor güçleri 130 hp ile 170 hp arasında değişmekte olup kova kapasiteleri 0,44 m3 ile 1,57 m3 arasındadır. Normal seyir hızları birkaç kademeli olup vites, devir aralıklarına ve gittikleri yolun zemin durumuna göre 3 km/sa. ile 25 km/sa. arasında hızlarda kendisini yürütebilirler. Lastikli ekskavatörlerde standart olarak önde ana şasi grubuna bağlı dozer bıçağı bulunmakta olup hafriyat ve kazı işlerinde lastiklerin önünde biriken malzemeyi tesviye edip sergi yapabilme ve boş malzemeyi serebilme kabiliyeti bu bıçak sayesinde lastikli ekskavatörlere büyük önem kazanmaktadır.

3.Ekskavatör Parçaları – Elemanları

Ekskavatörün ve uzuvlarının hareketi, kepçe silindiri, kol silindiri, bom silindiri, kule hidrolik motoru ve yürüyüş hidrolik motorları tarafından sağlanmaktadır.

Ekskavatörün elemanları;

• Bom: Mekanizmanın en büyük parçasıdır, tek veya iki parçalı olarak imal edilir. Bir ya da iki adet silindirle hareket verilir. İki parçalı bomun hareket kabiliyeti daha yüksektir. Kazılan yükün taşınması için kullanılır.
• Kol: Hareketini bom üzerine bağlı silindirden alır ve üzerinde kepçeye hareket veren silindir bulunur.
• Kepçe: Kazma, koparma ve taşıma işlemlerinde kullanılır.
• Bom silindiri: Kazılan malzemenin yüklenmesi için boma hareket verir.
• Kol silindiri: Kol silindirinin görevi, kazma sırasında kepçe ucunda istenen belli bir hızla hareket ederken
  sağlamaktır.
• Kepçe silindiri: Kazı işleminin ve boşaltmanın yapılması için kepçeye hareket verir.
• Kule dönüş hidrolik motoru: Ekskavatörün yerinden hareket etmeden kazı ve yükleme işleminin gerçekleşmesi için bir hidrolik motoru ve göbek dişlisi ile kuleyi döndürür.
• Yürüme hidrolik motoru: Ekskavatörün yürümesi sağ ve sol paletleri tahrik eden iki hidrolik motorla sağlanır. Hidrolik motorlar birer dişli kutusu vasıtasıyla cer dişlilerini, cer dişlileri de paletleri hareket ettirir. Cer dişlisinin teğetsel hızı yaklaşık olarak ekskavatörün yürüme hızına eşittir.

Kaynaklar; 
https://www.cat.com/tr_TR/products/new/equipment.html
Yağız Gökberk ERDOĞ-TÜRKİYE’DE KARAYOLU İNŞAATINDA KULLANILAN YENİ TEKNOLOJİ İŞ MAKİNELERİ SEKTÖRÜNÜN DÜNYADAKİ YERİNİN GEÇMİŞTEN BUGÜNE GELİŞİMİ VE GELECEĞİ
MUSTAFA BAYAR-EKSKAVATÖR KEPÇE ROBOT KOL SİSTEMİNİN GELİŞTİRİLMESİ
HAKAN ERGAN-BELEDİYELERDEKİ İŞ MAKİNELERİ VE İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ ÖRNEĞİ

Skreyperlar kazma sırasında genellikle yokuş yukarı yada yokuş aşağı çalışmakta olup kendi çekiş sistemlerinin yanı sıra arkasındaki buldozer yada bunun gibi bir iş makinesi gücünü de kullanarak çalışırlar.

Skreyperlar modellerine, boyutlarına ve kullanıldıkları iş çeşitlerine göre farklılıklar göstermekle birlikte yükleme haznelerinin kapasiteleri 8 m³ ile 34 m³ arasında değişmektedir ve büyük boy skreyperların biri önde ve biri arkada olmak üzere çift motordan elde edilen güçleri 536 Hp’yi bulmaktadır.

Skreyperlar ardı ardına katar oluşturacak bir şekilde çalışabilirler. Skreyperların ön önemli artısı kamyon, dozeri, yükleyici ve ekskavatörlerle birkaç makinenin birlikte yapacağı kazma ve nakliye işini tek başına yapabilmesidir. Bu
nedenle iş makinesi satın alma maliyetlerini düşürmektedir. Bu avantajlarına rağmen Türkiye’de çok kullanılan bir iş makinesi değildir.

Skreyper Tipleri

Skreyperler yürütme elemanları, kontrol ve tahrik şekillerine göre sınıflandırılabilir.

Skreyperların Avantajları ve Dezavantajları

• Skrayperlerın zemin kazıma, kazıdıkları materyalleri taşıma ve serme özelliklerinin bir arada olması iş kolaylığı ve ekonomi sağlar. Fakat bu kazıma ve kazma güçlerinin düşmesi, çalışabildikleri zemin sınıflarını sınırlandırmaktadır.
• Yüksek kohezyonlu zeminlerde, muhtevasında büyük kaya ya da kaya parçaları, büyük kökler gibi yabancı cisim barındıran zeminlerde çalışamazlar.
• Hava şartlarının, çalıştıkları zemini daha kaygan, sulu, çamur hale getirmesi gibi etkenlerden etkilenirler.
• Başka araç ile çekilen skreyperların taşınma mesafeleri sınırlıdır.
•  150-450 m çalışma mesafelerinde verimlidir.

Skreyperlar Nerelerde Kullanılır?

Skreyperlar;

1. Yol inşaatlarının alt yapı safhasında,
2. Toprak dolgu işlerinde,
3. Tesviye işlemlerinde,
4. Yarma ve kanal açımında,
5. Madenler, taş ocakları, agrega tesisleri gibi işletmelerde sıyırma, taşıma, yükleme gibi amaçlarlar kullanılırlar

Skreyperlaın Verimi

Skreyperların yapısına bağlı olarak verimli olarak kullanılabilmesi şu koşullara bağlıdır;

1. Çalışma sahasının büyüklüğü,
2. Çalışma mesafesi,
3. Hava ve iklim faktörleri,
4. Zemin durumu, sertliği, kohezyon durumu ve su içeriği
5. Operatörün eğitim durumu,
6. Kova hacmi,
7. Çalışma alanının eğimi,

Yıkım; planlı ya da plansız zarar verme işlemi ile sonuçlanan yıkım işlemi felaket ve büyük zarar gibi çeşitli şekillerde tanımlanabilmektedir.

Binaların yıkımı, yapıların sökümü, parçalara ayrılması ve ortaya çıkan enkazın tahliyesi işlemlerinden meydana gelmektedir.

Bina yıkımı, ortadan kaldırılması ya da parçalara ayrılması işlemi yapıyı oluşturan malzemelerin ve yapı sisteminin özelliklerine göre belirlenmektedir. Kısmen daha hafif ve narin yapıların yıkımı kolayca yapılabilirken, betonarme ya da çelik gibi ağır yapıların yıkımı zorlaşmaktadır. Yığma yapılarda da kullanılan malzemeye bağlı olarak yıkım süreci farklı özelliklerde gerçekleşebilmektedir.

Bina yıkım süreci, ilgili yapının mevcut durumu, yıkım ve söküm işlemlerinin amacı ve boyutu gibi birçok farklı faktöre bağlı olarak planlanmaktadır. Bu amaçla yapı ve yıkım işlemi ile ilgili çeşitli seçenekler değerlendirilmektedir. Bu seçenekler;

• -Yapının tamamen ortadan kaldırılıp ilgili alanın temizlenmesi,
• -Yeni inşa süreçleri için yıkım ve enkaz kaldırma işlemleri,
• -Yapının kısmen yıkımı ve onarımı,
• -Yapı onarımı ve güçlendirilmesi,

şeklinde sıralanabilmektedir.

Bina yıkımı ile ilgili Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın hazırladığı  YIKIM İŞLEMLERİ İLE HAFRİYAT TOPRAĞI, İNŞAAT VE YIKINTI ATIKLARININ KONTROLÜ YÖNETMELİĞİ’nde  ilgili usul ve esaslara değinilmektedir.

Yıkım işlemi öncesi ilk olarak yapılacak iş herhangi bir nedenle yıkımına karar verilen ilgili yapının, yıkım projesinin hazırlanmasıdır. (Yıkım Ruhsatı İçin Gereken Evraklar)

Bina Yıkım Projesi

Yıkılacak binanın taşıyıcı sistemi ve hasar düzeyi gibi özellikleri yıkım yöntemi ve bu yöntemin seçilme nedeni, yıkım sırasında alınacak, yıkım güvenlik önlemleri ve çevre güvenlik tedbirleri, yapının durumu, ayrıntılı yıkım aşamlarının tarifi ve enkazın uzaklaştırılması ile ilgili bilgiler bulunmalıdır. Ayrıca yıkım esnasında çevrenin kirletilmemesi için toz kontrolü gibi çalışmaların yanında iş güvenliği tedbirleri bu yıkım projesinde belirtilmelidir.

Yapıların yıkımı, öncesi ve sonrasıyla bir projedir ve “yıkım projesi” hazırlanırken birçok farklı yıkım tekniğinden faydalanmak mümkündür. Bunun yanında aynı yıkım alanının çeşitli bölümlerinde farklı yıkım teknikleri de kullanılabilir. Bir yıkım projesi hazırlanırken dikkat edilecek ilk husus can güvenliğidir, keza bunu sağlayabilmek için ise çalışmalara ilk olarak risk değerlendirmeleri yapılarak başlanılmalıdır.

Bina Yıkımında Dikkat Edilecek Hususlar

Yıkım projesinde dikkate alınması gereken diğer hususları şu şekilde sıralayabiliriz;

• -Komşu yapıların durumu değerlendirilip bu yapılar ile ilgili alınması gereken uygun tedbirler belirlenmelidir,
• -Yıkımı yapılacak olan yapıda, yıkım sırasında tehlike doğurma ihtimali olan elektrik, su ve doğalgaz ile kimyasal veya biyolojik faktörler açıklanmalı ve bu noktalarda alınacak önlemler belirtilmelidir,
• –Yıkılacak yapının yakınında bulunabilecek benzin istasyonu, akarsu, baraj, yoğun nüfus veya yerleşim bölgesi  gibi faktörler, yıkım yönteminin seçilmesinde dikkate alınmalıdır
• –Yıkım projesinde hem yıkım yönteminin seçimi hem de seçilecek yıkım yöntemine göre alınacak önlemler açıkça detaylandırılmalıdır.
• –Yıkım işlerinde, ortaya çıkacak inşaat atıklarının geri dönüşümü yapılabilecek malzemelerin listesi çıkartılmalı, hangi aşamada hangi malzemelerin nasıl depolanacağını ve nakledileceği belirtilmelidir.
• -Yıkım projesinin hazırlanmasında, tüm etkenler dikkate alındıktan sonra, güvenlik önlemleri ile çevre koruma önlemlerini de kapsayan “Risk Değerlendirme Raporu” hazırlanmalıdır.

Yıkım İşlemleri ile Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, yapıların yıkıma hazırlanması için alınması gereken önlemleri detaylı bir şekilde vermektedir. Bunlardan bazıları :

• Yıkılacak yapının cepheleri en az 220 cm yüksekliğinde seyyar veya sabit paravan ile çevrilerek, yıkım şantiyesine giriş ve çıkışlar kontrol altına alınır. Çalışanların ve üçüncü şahısların görebilecekleri yere gerektiği kadar uyarı levhaları asılır.
• Yıkım esnasında düşebilecek her türlü malzemenin, yıkım şantiyesi dışında insan ve taşıt trafiğine ulaşması durumunda, bu cephe güvenlik iskelesi ile emniyete alınır. Tehlike oluşturmayan cephelerde koruma filesi kullanılabilir.
• Yıkılacak yapının 18 m ve daha yüksek olması durumunda, düşebilecek her türlü malzemenin, yıkım şantiyesi dışında insan ve taşıt trafiğine ulaşması durumunda, cephe güvenlik iskelesi yerine en az iki adet asma iskele kullanılması zorunludur. Asma iskele yıkım yapılan kat ile bir alt kata kurulur.
• Tozlanmayı en aza indirgemek için, gerekli tedbirlere ilaveten sabit veya seyyar sulama donanımları hazır bulundurulmalıdır.
• Yapıda geri dönüşümü olabilecek bütün malzemeler uygun söküm yöntemiyle sökülerek şantiyeden uzaklaştırılır.
• Şantiye sahasında sökümle veya yıkım işlemleri ile ortaya çıkabilecek yanıcı ve tutuşucu bütün malzemeler şantiye sahasında depolanmadan uygun şekilde uzaklaştırılır.

Bina Yıkımı Nasıl Yapılır?

Bina yıkım teknikleri;

• El Aletleri ile Yıkım,
• Mekanik Yıkım (makine ve robot kullanımı),
• Kimyasal Yöntemlerle Yıkım,
• Birkaç tekniğin beraber kullanımı

şeklindedir.

“Bina yıkımı nasıl yapılır?” sorusuna yanıt bulmak açısından, Yapıların yıkım yönteminin seçiminde etkili olan parametreleri şu şekilde sıralayabiliriz;

• Yapının inşa edildiği zeminin özelikleri,
• Yapının taşıyıcı sistemi,
• Çevresi ve çevresel özellikleri,
• Yapının imalatında kullanılan malzemeler,
• Yapının kullanım amacı.

Yıkım yöntemi ile ilgili dikkate alınması gereken bir diğer konu ise, geri dönüşüm imkanı olan inşaat malzemelerinin toplanmasına imkan verilmesidir.

Asbest içeren yapı elemanları veya cıva ve benzeri ağır metaller içeren florasan gibi malzemelerin insan sağlığına zarar verdikleri için tehlikeli atık niteliğinde bulunduğu unutulmamalıdır. Ayrıca kısmen ya da tamamen geri dönüşüm olanakları göz önünde bulundurulur.

Bina yıkım süreçlerinde önemli bir diğer faktör yukarıda da belirtildiği üzere yapının taşıyıcı ve taşıyıcı olmayan elemanları ve yapı sistemidir. Bu  noktada geri dönüşümlü ya da dönüşümsüz yıkım, yıkım için ayrılan süre ile ilgili olarak makineli, patlayıcılı yıkım gibi alternatifler karşılaştırılmalı olarak değerlendirilip uygulama yöntemi belirlenmektedir. Dolayısıyla bina yıkım tekniğinin, yapı, zaman faktörü, çevre, yapının diğer yapılarla ilişkileri  gibi birçok faktöre bağlı olarak belirlenmesi gerekliliği anlaşılır olmaktadır.

Yıkım Yöntemleri- Bina Yıkım Teknikleri

• El ile Yıkım
  • Elmas Disk Kesici ile Yıkım (Elmas Bıçak Yöntemi)
  • Çekiç
  • Elmas Tel Testere
• Makine ile Yıkım
  • Delme-Kesme Yöntemleri
  • Robotlar ve Uzaktan Kumandalı Araçlar ile Yıkım
  • Birleşik Makinalar
  • Uzun Erişimli Yıkım Araçları
  • Kajim Yöntemi
• Kimyasal Maddeler Yardımı ile Yıkım
  • Sıcak Kesme Yöntemi,
  • Patlayıcılı Yıkım
• Yüksek Basınçlı Su Jeti ile Yıkım

1-El ile Bina Yıkımı

El ile bina yıkımında yapı yukarıdan aşağıya şekilde aşamalı olarak el aletleri ile yıkılır. Güçlü makinalar ya da patlayıcılar içermeyen bu yöntemde riskler sınırlı olsa da uzun zaman ihtiyacı bu yöntemin kullanılabilirliğini sınırlamaktadır. İşgücüne bağlı olduğundan ekonomik olarak değrelendirilebilmektedir. Özellikler betonarme gibi yüksek kütleler ve dayanımların söz konusu olduğu yapılarda el ile komple yıkım söz konusu olmamakta, ancak tadilat ve dönüşüm işlemlerinde eli ile yıkımdan yararlanılabilmektedir.

Yıkım makinalarının ulaşamayacağı bölgelerde, hassasiyet içeren bitişik bina yıkımlarında yararlanılan el ile yıkım yönteminde özellikle moloz birikimi hem taşıyıcı sistemin beklenilmeyen kuvvetlere maruz kalmasına hem de çalışma alanlarının kısıtlanmasına neden olabilmektedir. Bu nedenle el ile yıkım işleminde, yıkım atıklarının düzenli ve istenen şekilde uzaklaştırılması süreç öncesinde planlanmalıdır.

El ile Bina Yıkımında Hangi Yıkım Sırası İzlenir?

Bina yıkım sırasında, yapının taşıyıcı sistemi en önemli faktördür. Yıkım, elemanların, yapı içerisinde taşıdıkları yüklerin boyutuna göre sırasyla gerçekleştirilir. Dolayısıyla genel olarak binaların yıkım sırası

1. Duvar yıkımı
2. Döşeme yıkımı
3. Kiriş yıkımı
4. Kolon yıkımı

şeklinde gerçekleştirilir.

El ile Bina Yıkımında Kullanılan Malzemeler

Bina yıkım araçları nelerdir?

Elmas disk kesici (Elmas bıçak)

Elmas disk kesiciler betonarme kesim yetisine sahip çeşitli çaplardaki diskin dönerek ilgili kesitlerin kesimini gerçekleştiren elemanlardır. Yıkım ve söküm işlemlerde kalın betonarme elemanların kesilmeside, derz açma işlemlerinde hızlı bir yöntem olarak sıkça tercih edilmektedir.

El çekiçleri

El çekiçleri kısmi yıkımlarda yapıların belirli bölümlerinin zayıflatılması amacıyla kullanılmaktadır. Bu araçların;

• Elektrikli çekiç – Elektrikli Darbeli Kırıcı
• Pnömatik çekiç – Kompresörlü Darbeli Kırıcı
• Benzinli çekiç
  
• Hidrolik çekiç

şeklinde çeşitleri bulunmaktadır.

Elmas tel testere

Betonarme gibi yüksek mukavemete sahip malzemlerden oluşan elemanların  parçalanması ya da kesilmesi için motorlu araçlar ile kullanılan elmas testereler, daire testerelerden daha büyük kesitlerin bölünmesi ve yıkımında kullanılabilmektedir.

Düşük toz, titreşim ve ses üretimi sayesinde hassas alanlarda elmas tel testere ile yıkım tercih edilebilmektedir.

2-Makine İle Bina Yıkımı

Makine ile yıkım el ile yıkımın mümkün olmadığı, hız ve yüksek güç gerektiren yıkım işlemlerinde kullanılan yöntemlerdir.  Makine ile bina yıkımda dikkat edilemesi gereken temel etkenler şu şekildedir;

• İlgili yapı ve çevresine uygun yıkım makinalarının seçilmesi,
• Yapı, makina ve elemanlara uygun olarak hazılanmış ve ilgili riskleri göz önene alan yıkım projesi,
• Yıkım işleminde görev alacak elemanlar ve ilgili makinaların kullanımındaki uzmanlık seviyeleri,
• Yıkım alanı yakınındaki diğer canlılar ve yapılar ile makinaların ilşkileri

Makine ile yıkımda, ilgili makinaların yıkım süresince stabilitelerinin planlanması gerekmektedir. Örneğin yükseğe ya da uzağa erişme kapasitesine sahip uzun ya da yüksek makinaların kullanımında devrilme ve yıkılmaların önlenmesi hayati öneme sahiptir.

2.a.Delme ve Kesme Yöntemleri

Delme, sondaj ve kesme yöntemleri kısıtlı çalışma alanlarında sıkça kullanılan tekniklerdir. Bu teknikler ayrıca, mekanik ve elektrik tesisatlar için gereken boşlukların açılmasında, yapıya sonradan eklenecek kapı pencere boşluklarının oluşturulmasında ve yapıların belirli bölümlerinin koparılmasında kullanılmaktadır. Bu yöntemler ve kullanılan araçlar;

• Elmas kesici ile delme

• Elmas, yol ve zemin kesici;

Elmas parça kesici,

Elle tutulan halka zincirli kesici (Testere);

Tungsten Matkabı,

şeklinde sıralanabilir.

2.b. Robotlar ve Uzaktan Kumandalı Araçlar ile Yıkım

Bu teknikler yıkım personeli için risk içeren durumlarda, yıkımın uzaktan kontrollü olarak yapılmasını sağlayan yöntemlerdir.

Kablosuz ve kablolu yönetim ve iletişim sistemlerine sahip olan bu araçlarda temel prensip iş güvenliğinin sağlanmasıdır.

2.c. Birleşik Makinalar

Birleşik makinalar kesme, taşıma, istifleme ve sıyırma gibi farklı işlemleri bünyesinde gerçekleştirme kapasitesine sahip makinalardır.

2.d. Uzun erişimli makineler

15 metreden yüksek erişime sahip ve bu mesafelerden yıkım işlemi gerçekleştirebilen makinalar yüksek erişimli makinalar olarak değerlendirilmektedir. Yüksek yapıların yıkımında hız ve esneklik sağlayan bu makineler genel olarak kesme, kırma ve ezme işlemlerini, bünyelerindeki hidrolik sistemler aracılığıyla gerçekleştirirler.

Yüksek yapıların yıkımı için özel olarak tasarlanan bu araçların kullanımında dikkat edilmesi gereken hususlar aşağıdaki şekilde sıralanabilir;

• Yıkım işinin kapsamı,
• Ekipman ve teknik personellerin uygunluğu,
• Arazi ve iş makinesinin konumlandırılması ile ilgili faktörler,
• Makina ve elemanların güvenliği

Betonarme ve çelik yapıların yıkımında, yıkım makinalarında;

• itici kol,
• darbeli çekiç,
• makas ağızlı kepçe,
• çengel,
• pülverizatör çeşitleri,
• kırıcı,
• yıkım kazığı

gibi çeşitli makina ekleri kullanılmaktadır.

İtici kol

İtici kollar yapıya yatay kuvvet uygulamak için yıkım makinalarına eklenen çelik eklentilerdir.

Hidrolik Çekiçler

Kesiciler

Hidrolik kesiciler betonarme ve çelik elemanların koparılmasını sağlayan, genel olarak ekskavatörlerin bomuna eklenerek kullanılan araçlardır. yıkımını gerçekleştirebilir.

Pülverizatörler

Pülverizatörler yapı  elemanlarını bir çene yardımıyla ezerek yıkım gerçekleştiren araçlardır.

Kıskaç

Daha çok söküm ve çekip çıkarma işlemleri için tercih edilen kıskaçların 3 kancalı, 4 kancalı gibi çeşitleri bulunmaktadır.

Kule tipi ve diğer uzun erişimli vinçler

Kule tipi ve diğer uzun erişimli vinçler yüksek yapıların yıkımında gerekli araçların ulaştırılması, molozların uzaklaştırılması gibi amaçlarla kullanılmaktadır. Yıkım süreçlerini oldukça hızlandıran vinçler işgücü faktörünü azalttığından iş kazası risklerini de azaltmaktadır.

Çelik top ile yıkım

Çelik top ile yapı yıkımı, bir vincin ucuna asılı çelik topun yapıya uyguladığı darbeler ile yıkım gerçekleştirmektedir.

Ağırlığı 500kg  ile 5000 kg arasında değişebilen çelik toplar ağır yapıların yıkımında tercih edilen en eski yöntemlerdendir. Çelik top düşüş ve salınım şeklinde iki farklı etki ile yapılara kuvvet etkitmekte olup çevre yapılara zarar verme ve yıkımm kontrolünün sağlıklı bir şekilde devam ettirememe riskleri dolaysısyla çok tercih edilmemektedir.

Çelik halat ile yıkım

El ya da hafif yıkım araçları ile zayıflatılmış yapıların çelik halatlar aracılığ ile çekilmesi esasına dayanan bu yöntemde çekiş gücü vinçler, traktörler ya da ekskavatörler aracılığı ile sağlanabilmektedir.

2.j. Kajima yöntemi ile yıkım

Japon Kajima firmasının kendi eski merkez binalarını yıkmak için geliştirdiği bu yıkım yönteminde, yıkım zeminden yukarı şekilde ilerlemektedir.

3-Kimyasal Maddeler ile Yıkım

Kimyasal maddelerle yıkım, sıcak kesme yöntemi ve patlayıcı kullanarak yıkım gibi özel uzmanlık gerektiren yıkım yöntemleridir.

3.1 Sıcak kesme

Sıcak kesme teknikleri yapı yıkımında termik kesiciler ya da diğer termik etkilerin kullanıldığı yıkım yöntemleridir. Genel olarak oksit yakıtlı gazlar kullanılmaktadır.

3.2 Patlayıcı kullanmak sureti ile kontrollü yıkım

Yıkılması istenilen yapının, yapı stabilitesini bozacak katlarında planlı bir şekilde ortaya çıkarılan patlamasıyla oldukça hızlı bir şekilde gerçekleştirilern patlayıcılı yakım sistemi yüksek uzmanlık gerektiren bir tekniktir. Projelendirilmesi, patlayıcı temini ve transferi, çevre yapıların elverişliliğinin değerlendirilmesi gibi detaylı analizler gerektiren bu yöntem daha çok sanayi yapılarının yıkımı ya da yakın çevresinde yerleşim bulunmayan alanlarda tercih edilebilmektedir.

Patlayıcı kullanılarak yapılan yıkımların planlanmasında, patlama anında saçılacak malzemelerin önlenmesi, yapı göçme mekanizmasının planlanan şeklinin dışına çıkmamasının sağlanması ya da patlamanın beklenen zamanda gerçekleşmemesi gibi dikkat edilmesi gereken hassas noktalar bulunmaktadır.

Patlayıcı kullanılan yıkım tekniğinde, “Yapıların Yıktırılmasına İlişkin Yönetmelik Taslağı’nda belirtildiği gibi, bir yapının taşıyıcı sistemini patlayıcılar ile tahrip ederek yapının ağırlık merkezinde çökme etkisi oluşturulması ve kendi ağırlığı ile çökmesi planlanmaktadır.

Bir yapının patlayıcı madde kullanılarak yıkılmasının kararında;

• -Yapının bulunduğu yer ve komşu yapılarla olan ilişkisi ve mesafesi irdelenmeli,
• -Mevcut yapının taşıyıcı sistemi ve yapımında kullanılan malzemeler belirlenmeli,
• -Yıkım için modellemeler yapılarak hangi taşıyıcı elemanlara, hangi sayıda, ne kadar patlayıcı yerleştirileceği ve bu patlayıcıların patlatma sırası incelenerek, bina yıkım projesi hazırlanmalı,
• -Patlayıcı madde kullanılarak yapılacak yıkım işlemlerinde, patlayıcının miktarı, yeri ve patlatma sırası mutlaka uzman kişiler tarafından yapılmalı, patlatma işlemi ve sonrasında, yerleştirilen tüm patlayıcıların patladığından emin olmadan enkaz kaldırma işlemlerine girişilmemesi gerekmektedir.

Yıkım projeleri, betonarme yapı davranışını bilen ve bu konuda çalışma yapan uzman kişilerle, seçilen yıkım yöntemine bağlı olarak, özellikle de patlatma ile yıkım yönteminin seçilmesi durumunda patlayıcı konusunda uzman elemanlarla hazırlanması gerekmektedir.

Kaynak; Prof. Dr. Metin HÜSEM-KENTSEL DÖNÜŞÜM VE YIKIM YÖNTEMLERİ
Ferhat GÜVEN BETONARME YAPILARIN YIKIMI VE YIKIM TEKNİKLERİNİN UYGULANABİLİRLİK, ZAMAN VE MALİYET AÇILARINDAN İRDELENMESİ
Bohart, M., 2007. Demolition Eliminates Final Remnant of Charlotte Hornets. Construction Equipment Guide. USA. September 2007.
BS 6187:2000, 2000. BSI standards publication, Code of practice for demolition. September 2000.
BS 6178:2011, 2011. BSI standards publication, code of practice for full and partial demolition. s. 3,103,107.
Ram Services Limited, 2017. Diamond drilling and sawing, Controlled demolition, ring and chain sawing.
Wikiwand

1. Statik silindirler,
2. Dinamik silindirler,
3. Tokmaklar.

1. Statik Silindirler

Zemin Sıkıştırma Makinelerinden Statik silindirler kendi içerisinde;

1. Demir / çelik bandajlı silindirler,
2. Keçi ayak silindirler,
3. Küt ayak silindirler,
4. Lastik tekerlekli silindirler
5. Kafesli (grid) silindirler olmak üzere beşe ayrılırlar.

1.1 Demir / çelik bandajlı silindirler

Demir / çelik bandajlı silindirler, yüzeysel kompaksiyon yapabilmek için zemini yukardan aşağıya doğru sıkıştıran demir / çelik silindirler;

• tek bandajlı /akslı / tamburlu,
• çift bandajlı / akslı / tamburlu (tandem)
• üç bandajlı / akslı / tamburlu (tridem) olmak üzere 3 çeşittir.

Demir / çelik bandajlı silindirlerin çeşitli etkileri ve kullanılım yerleri mevcuttur. Durağan kütlesi sayesinde, daneler arası sürtünmesi büyük, rölatif kayma hızı küçük olan kırma taş malzemelerinin sıkıştırılmasında etkilidir. Pürüzsüz ve kompakt bir yüzey elde edilir. Diğer yöntemlerle yapılan sıkıştırmalara ek olarak pürüzsüz satıh elde etmek, buruşuklukları gidermek için ütü gibi kullanılabilirler. Her tür asfalt kaplamalarının sıkıştırılmasında uygulanabilmektedir. Kayma hızı küçük olan kırma taş malzemelerde, granüler malzemelerde, kum – çakıl – kil karışımlarında ve kaya dolgularında çok iyi sonuçlar verirler.

1.2 Keçi ayaklı silindirler

Keçi ayaklı silindirler, silindir yüzeyi, değme yüzeyine yüksek basınç aktaran, ucu dairesel çıkıntılardan oluşan ayak formundadır. Statik çizgisel kuvvet uygulamadan ayaklar (çıkıntılar) yardımı ile zemine kompaksiyon işlemini uygularlar.

Ayaklar yuvarlak, ince çaplı ve uzun yapıdadır. İnce daneli ve özellikle killi zeminlerde tercih edilir. Kuru killi zeminlerde en etkilidirler.

Granüler zeminlerde, kompaksiyon işlemi sırasında ayakların altına gelen granüler daneler kayacağı ve ayrışma (segregasyon)’ya neden olacağı için keçi ayaklı silindirlerin kullanılması uygun değildir.

1.3 Küt ayaklı silindirler

Küt ayaklı silindirler, keçi ayaklı silindirlere göre daha kısa, daha geniş ve dikdörtgen yapılı çıkıntılara (ayaklara) sahiptir. Keçi ayak gibi kohezyonsuz zeminlerde kullanılır ve nasıl ki keçi ayak silindirler killi zeminlerde daha etkili iseler, küt ayaklı silindirler de siltli ve ıslak zeminlerde çok daha etkilidir. Küt ayaklı silindirler, bahsedilen özellikler dışında keçi ayaklı silindirlerle aynıdır.

1.4 Lastik tekerlekli (pnömatik) silindirler

Lastik tekerlekli (pnömatik) silindirler, birbirine yakın ve çok sayıda lastik tekerleği bulunan, kendinden yürür veya daha çok eski tiplerde bulunan çekilerek yürüyen modelleri olan bir kompaksiyon ekipmanıdır. Elle ayarlanabilen tipleri olduğu gibi, yürürken kendi kendine otomatik olarak ayarlanan türleri de mevcuttur. İnce ve kaba daneli zeminlerde kullanılabilir ve killi, killi-kum, kohezyonu az daneli zeminlerde iyi bir sıkışma elde edilebilmektedir. Granüler temel ve alt temel tabakalarının sıkıştırılmasında efektif bir şekilde uygulanmaktadır. Kalın tabakaların sıkıştırılmasında diğerlerine göre daha etkindirler. Dansitenin artırılması için, lastik basıncının artması, lastik ağırlığının artmasından daha tesirlidir. Tekerlek basıncı sabitken tekerlek yüzeyini artırmak, kompaksiyon genişliği ve miktarını artırır. Lastik dokunma yüzeyi ve dokunma basıncı, lastik ağırlığı ve teker basıncına bağlıdır. Lastik ağırlığı ve teker basıncı artarsa kompaksiyon artar.

1.5 Kafesli (ızgara) silindirler

Kafesli (ızgara) silindirler, bir çekici tarafından çekilmek üzere ağır çelik ızgaralardan yapılmış silindir veya silindirlerden oluşmaktadır. Genelde bir silindirin ağırlığı ortalama 5500 kg olur ve 11000 kg değerlerine ölü yük ilave edilerek ulaşılabilir.
Kafesli silindirler, ıslak kil ve alüvyonlu zeminler dahil her türlü zemin için uygulanabilmektedir. Ayrıca en iyi kompaksiyon uyguladığı zeminler kaya bloklu zeminler, çakıllar ve kumlardır. Çekilme esnasında yüksek çekme hızlarına çıkılırsa zemin malzemesinde ezilme ve eğrilmelere yol açabilir.

2. Dinamik silindirler

Dinamik silindirler, statik silindirlerden farklı olarak hem statik yükler hem de dinamik kuvvetler etkisi ile altında bulunan zemin malzemesini sıkıştırmaktadır.

Kompaksiyon Makinelerinden dinamik silindirler;

1. Vibrasyonlu silindirler,
2. Plakalı vibratörler,
3. Dahili vibratörler,
4. Elle çekilir vibrasyonlu silindirler olmak üzere dörte ayrılır.

2.1 Vibrasyonlu silindirler

Vibrasyonlu silindirler, pnömatik silindirlerin dışındaki tüm silindirlere vibrasyon (titreşim) tesiri edindirilerek tüm sıkıştırma işlerinde efektif şekilde uygulanabilir. Titreşimli silindirlerin ortaya çıkardığı titreşimler zeminin partiküllerine iletilerek, onların yoğunluğunu artırıcı yönde etki yapar. Bu etkiyi statik silindirlerle yakalamak için daha ağır statik yüklü silindirler gereklidir. Ayrıca zemin daneleri arasındaki sürtünme kuvveti azalmakta ve daha büyük derinliklerde zemin daneleri daha sıkı bir şekilde tekrar oturacaktır.

Vibrasyonlu silindirler nicelik olarak az kohezyonlu zemin bulunduran granüler zeminlerde, özellikle kumlu zeminlerde daha etkilidirler. Fakat sade ince daneli veya sade kaba daneli zeminler için elverişsiz, hatta ince daneli zeminlerde iç stabiliteyi bozarak kötü etki yapmaktadırlar.

2.2 Plakalı vibratörler (kompaktörler)

Plakalı vibratörler (kompaktörler), eksantrik ağırlık dikdörtgen formunda bir levha üzerine oturtulur. Merkezkaç kuvveti bütün ağırlıktan daha fazla tasarlandığı için merkezkaç kuvvetin yukarı yönelmesi ile zemin malzemesi üzerinden bir miktar yukarı yönelen metal levha plakalı vibratöre küçük bir sıçrama hareketi yaptırarak zemini sıkıştırır. Plakalı vibratörler gradasyonu uygun granüler zeminler için efektiftir ve yüksek frekanslı türleri az miktarda ince daneli zemin malzemesi içeren zeminlere de kompaksiyon uygulanabilir. Plakalı kompaktörler hem kaba daneli dolgular, orta genişlikteki kanallarda, boru civarları, zemin ve kaldırım gibi toprak hem de yama ve küçük deliklerin kapatılmasında asfalt kompaksiyon uygulamalarında kullanılabilir.

2.3 Dahili vibratörler

Dahili vibratörler, elle veya vinç yardımıyla zemin malzemesi içerisine sarkıtılarak kompaksiyon işlemi gerçekleştirilir. Esas itibariyle derine inme özelliği açısından kulanılır. Maliyeti yüksek bir sıkıştırma işlemidir ve genelde yeterli ölçüde sıkıştırılamamış, derinde kalan tabakalara bölgesel müdahalelerde, iri taş parçası bulunduran malzeme, toprak baraj oluşumlarında kullanılan bir yöntemdir. Elle veya vinç yardımıyla zemin malzemesi içerisine sarkıtılarak kompaksiyon işlemi gerçekleştirilir.

2.4 Elle çekilir vibrasyonlu silindirler

Elle çekilir vibrasyonlu silindirler, tek tamburlu tür daha taşınabilirdir ve çok küçük tamir işlerinde daha çok tercih edilir. Dolgu, granüler, kohesiv ve karışık toprak yapıları 30 cm katman kalınlığı kadar ya da kanal dolgusu, zemin ve kaldırım projelerinde ise daha kalın katmanlar için kullanılır. Yol onarım, ek yama, park alanları asfalt uygulamaları gibi yerlerde su püskürtmeli elle çekilir silindirlerin kullanması iyi sonuçlar verir.

3. Tokmaklar

Tokmaklar, tokmaklar dinamik kuvvetlerle yüzeysel sıkıştırma yapabilen araçlardır.  Tokmaklar;

1. Sıçrayan tokmaklar
2. Kren tokmakları olmak üzere ikiye ayrılır.

Ayrıca teknolojik gelişmelere ve farklı proje ihtiyaçlarına paralel olarak geliştirilen alternatif yöntemler de mevcuttur.

3.1 Sıçrayan tokmaklar

Sıçrayan tokmaklar, zemin sıkıştırmasında kullanılan tokmaklar zemin malzemesine doyurucu bir kuru birim hacim ağırlığına kadar kompaksiyon uygulayabilen araçlardır. Az miktarda ince daneli zemine sahip granüler zemin malzemeleri ve kaba daneli zeminlerde tercih edilir. İnce daneli zemin malzemeleri için kullanışlı değildir. Yapı geri dolgularında, kanal dolgularında ve yüksekliği az dolgu zeminlerinin kompaksiyonu için uygundur.

3.2 Kren tokmaklar

Kren tokmaklar, ağırlıkları 1,5 ton ila 4 ton arasında değişmektedir. 1 ve 2 m yükseklikten düşüş yapabilen tokmak düşüş hızı 6 – 20 düşüş/dk ve vinç tokmakların taban alanı 0,5 – 2 m²’dir. Sıçrayan tokmak gibi az miktarda ince daneli malzemeye sahip granüler malzemelerde ve kaba daneli zeminlerde tercih edilir, ince daneli zemin malzemeleri için kullanışlı değildir. Fakat tabaka kalınlıkları daha fazla olarak 50 – 250 cm mertebelerinde farklılıklar gösterir. Uygulamada, vinç yardımıyla tokmak belirli bir yüksekliğe kaldırılıp daha sonra düşürülür.

Alternatif yöntemler, teknolojinin gelişmesi ile yüzeysel sıkıştırma işlemi için farklı alternatifler geliştirilmiştir. Bu alternatif yöntemlerin dışında da inşai ihtiyaçlara ve teknolojinin ilerlemesine bağlı olarak daha birçok farklı yöntem geliştirilebilir. Örnek olarak, AMIR (HIPAC) silindirleri, Demir / çelik bandajlı silindirlere alternatif olarak ortaya çıkmıştır. Çok ağır yük gerektiren durumlarda zeminde çatlak oluşmasını önlemek amaçlı geliştirilmiştir. Sıkıştırıcı finişer tablası ise pnömatik silindirlerin en az düzeyde lastik izi bırakması ve demir / çelik bandajlı silindirlerin önünde sıcak karışımın yağlanmaması için, arkasındaki sıkıştırmanın %90 mertebesinde elde edilmesi için geliştirilmiştir.

Kaynak: Mustafa ATICI-JET GROUTİNG, ENJEKSİYON VE TAŞ KOLON UYGULAMALARININ TAŞIMA GÜCÜ VE OTURMA DAVRANIŞLARININ SAYISAL YÖNTEMLERLE KARŞILAŞTIRILMASI

• 1.Hareket Yeteneklerine Göre Vinçler
  • 1.1.Kule Vinçler
  • 1.2.Paletli Vinçler
  • 1.3.Lastik Tekerlekli Vinçler
  • 1.4.Gezer Köprülü Vinçler
  • 1.5.Ray Üzerinde Çalışan Vinçler (Monoray Vinçler)
• 2.Kaldırma Yeteneklerine Göre Vinçler
  • 2.1.Teleskopik Bomlu Vinçler
  • 2.2.Sepetli Vinçler
  • 2.3.Sabit Vinçler
  • 2.4.Kurtarıcılar

1.Hareket Yeteneklerine Göre Vinçler

1.1.Kule Vinçler

Yapı işlerinde kullanılan kule vinçler yüksekliği fazla olan sahalarda kullanılırlar. Yükseklik asgari 20 metreden başlayıp 0,3 tondan başlayan kaldırma kapasiteleri vardır.  Kule vinçler ile ilgili ayrıntılı bilgilere buradan ulaşabilirsiniz. (Kule Vinç Nedir? Çeşitleri Kurulması Sökülmesi ve Parçaları)

1.2.Paletli Vinçler

Paletli vinçler lastik tekerlekçi vinçten farklı olarak paletli sistemle hareket etmektedirler. Yumuşak arazilerde kullanılırlar ve çalışma dönüşleri 360 derece olması sebebiyle daha verimlidirler. Devamlılık isteyen ağır işlerde kullanılması tercih sebepleridir.

1.3.Lastik Tekerlekli Vinçler

Lastik Tekerlekli Vinçler kamyon üzerine monte edilmiş vinçlerdir. Ağır olması yumuşak arazilerde kullanımını zorlaştırır. Genelde kendi geçeceği sahalarda kullanılmaktadırlar.

1.4.Gezer Köprülü Vinçler

Gezer Köprülü Vinçlerin taşıma kapasiteleri 1 ton ile 40 ton arasındadır. Tasarım olarak guse ile çatı makası arasına kurulumu yapılıp kullanılmaktadırlar. Hidroelektrik santralleri, Endüstriyel imalat fabrikaları, atölyeler vinçlerin kullanıldığı alanlardır.

1.5.Ray Üzerinde Çalışan Vinçler (Monoray Vinçler)

Ray Üzerinde Çalışan Vinçler (Monoray Vinçler) Raylı sistemli tek bir hareket yolunda ilerleyen sistemlerdir. Çelik konstrüksiyonlardan imal edilmektedirler. Rayların bulunduğu alanda aşağı yukarı ve ileri geri olacak şekilde 4 yönlü hareket edebilirler. Nemli, yağışlı ve -40 dereceye kadar soğukta çalışma kapasitelerine sahiptirler. Depolar, sanayi fabrikaları, tersaneler, maden ocakları, döküm ocakları gibi geniş bir yelpazede kullanılırlar.

2.Kaldırma Yeteneklerine Göre Vinçler

2.1.Teleskopik Bomlu Vinçler

Teleskopik Bomlu Vinçler Hidrolik silindir sistemiyle uzayıp kısalan, iç içe olan ve yüksek kapasiteli vinçlerdir. 180 metre uzunluk ve bin tona kadar taşıma kapasitesinde çalışabilmektedirler.

2.2.Sepetli Vinçler

Sepetli Vinçler, insanların üzerlerinde rahatlıkla çalışacağı şekilde tasarlanan vinçlerdir. 10 metreden 55 metreye kadar yükselen sepetli vinçler kullanılmaktadır. Dış cephe tadilatı, tabela montajı, cam montajı, klima montajı, film ve dizi çekimleri, çelik konstrüksiyon montajı gibi bir çok alanda kullanılmaktadırlar.

2.3.Sabit Vinçler

Sabit Vinçler, zemine sabitlenmiş yalnızca yürüme yolu üzerinde hareket eden vinçlerdir. Açık veya kapalı alanlarda yük taşıma işlemlerinde tercih edilirler. İmalat fabrikaları, atölyeler, mermerciler, limanlar daha çok kullanım alanlarıdır.

2.4.Kurtarıcılar

Bu vinçler kurtarma ve taşıma özelliklerine sahiptirler.

Kaynak: Serdar ŞATIROĞLU -KULE VİNÇLERİN KURULUM VE SÖKÜM İŞLERİNDE İŞ GÜVENLİĞİ RİSKLERİ VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ: İSTANBUL 3. HAVALİMANI İNŞAATI

Kullanım alanı inşaat mühendislerine, tasarımı makine mühendislerine ait olan kule vinçler inşaat sektöründe çok önemli bir yere sahiptir. Kule vinçler basit bir sisteme da sahip olsa yıllarca süren projelerde önemli hale gelmiş, taşıyıcı işçilerin kaldırma işlemlerini daha az maliyetle ve güvenli bir şekilde yapmayı başarmıştır.

Kolayca temin edilen kule vinçler parçalar halinde şantiye alanına getirilip tek tek birleştirilerek çalışır hale getirilmektedir.  Çok sayıda binanın yapıldığı tek bir bölgede bir kule vinç bile yeterli olmakta, aşılması zor yolların ve ağır yüklerin taşınmasında büyük fayda sağlamaktadır.

Kule vinçler radyo istasyonuna benzeyen büyük bir direği ve bom adı verilen raylı sistemi olan yükü kaldıran yatay bir sistemden meydana gelmektedir. Bom yatay olarak kule vinç gövdesine yerleştirilirken bomun kuyruk kısmına beton ağırlıklar koyularak uzun kısım için denge oluşturulmaktadır. Bom üzerindeki yük alımı kapasitesi gövdeden uzaklaştıkça azalmaktadır. Kule vincin en uzak uçtaki kaldıracağı yük 1 tonu kesinlikle geçemez. Kule vinçler aşırı rüzgârlı havalarda kullanılmamalıdır. Şaryo yardımıyla bom üzerinde ileri geri hareket eden sistem, ağır parçaları gövdeye yakın yerlerde, daha hafif parçaları gövdeye uzak yerlerde kaldırmaktadır.

2.Kule Vincin Hareketleri

3.Kule Vinç Parçaları

1) Kol (Bom) -2) Kol bağlantısı (Gergi Demiri)-3) Karşı kol (Kuyruk)-4) Karşı kol bağlantısı (Kuyruk Gergi Demiri)-5) Gergi direği (Kule Tepesi)-6) Kabin direği -7) Döner platform-8) Çember dişli-9) Çember dişli desteği-10) Kule (Gövde) (Mast)-11) Kule destekleri -12) Ana şasi-13) Tekerlek grubu -14) Araba -15) Kaldırma halatı -16 )Kanca bloğu-17) Kanca-18) Karşı ağırlık (Kuyruk Denge Ağırlığı)-19) Araba yürütme mekanizması-20) Araba yürütme halatı-21) Döndürme Mekanizması (Dönüş Grubu)-22) Kaldırma vinci-23) Elektrik kumanda kabini-24) Kabin-25) Ana ağırlık-26) Temel-27) Temel bağlantısı (Ankraj)-28) Ana şasi-29) Ayak blokları-30) Dönme ekseni

4.Kule Vinç Çeşitleri

Kule vinçler; kule yapılarına, vinç kollarına ve kuruldukları zemin yapılarına göre sınıflandırılmaktadırlar.

4.1.Kule Yapılarına Göre Vinç Çeşitleri

Kule vinçlerin bazıları sabit bazıları ise dönebilen sisteme sahiptir. Sabit kule vinçte kule tepesinde dönen halka düşey mesafede dönme işlemini gerçekleştirmektedir. Dönebilen sistemlerde ise bu halka kule gövdenin altında yer alır. Ayrıca kule vinçler tek kuleli, iç ve dış kuleli ve teleskopik kuleli olmak üzerede sınıflandırılırlar.

4.2.Kollarına Göre Kule Vinç Çeşitleri

Kule vinç kolları hareket kabiliyeti olarak farklılıklar gösterir. Bazıları yatay doğrultuda hareket etmekte, bazıları ise dikey doğrultudadır. Dikey doğrultudaki vinçlere orsa vinç kolu da denilmektedir. Bazı kule vinçler ise eklemli bir yapıya sahiptir.

4.3.Bulundukları Zemine Göre Kule Vinç Çeşitleri

Kule vinçler zemin yapılarına göre mobil ünitelere, sabit tabanlı ve raya sabitlenmiş şekilde sınıflandırılmaktadır. Sabit tabanlı kule vinçler beton malzeme içine koyulan ve daha sonra kullanılmayacak kule parçalarına sabitlenmektedirler. Zemini beton olan tekerleksiz kendine ait bir tabana ankrajlanıp sabitlenir. Sabit tabanlı vinçlerde ayrıca yükselme özelliği de vardır. Yükselen tabanlı olan kule vinçler tırmanma çerçeveleri ve takozlar yardımıyla inşaat halindeki yapıyla birleştirilip desteklenmektedir. Yükseltme aparatının diğer adı da teleskoptur.

Taban kısmına ray sistemi düzeneği kurulur ve raya sabitlenen kule vinçlerde ray yolu kullanılarak hareket ettirilir. Mobil ünitelerde ise kule vinçler palet veya kamyon üzerine monte edilir.

5.Kule Vinç Kurulumu

“Kule Vinç Nasıl Kurulur?”

İnşaat sahası hazır olduğunda kule vinç sahaya getirilir ve teknik ekip tarafından kurma hazırlıkları yapılır. Geniş, boş bir alanda ve başka çalışmanın yapılmayacağı bir zamanda çalışmalar başlar. Kule vinç kurulumu kusursuz bir ekip ve ciddi bir çalışma gerektirir. Bu çalışmanın aşamaları aşağıdaki gibidir:

• Kule vinç parçalar halinde sahaya getirilir, mobil vinç ile montaj yapılacak yere indirilir.
• Kurulacak vincin üreticisi tarafından belirlenen standartlara uygun betonarme zemin hazırlanır.
• Hazırlanan betonarmeye mekanik bağlantılar yapılır ve gerekli cıvata somun bağlantıları standartlara uygun tork değerleriyle sıkılıp vinç gövdesi oluşturulur.
• Taban çerçeveye model, marka ve miktarında değişiklik gösteren beton taban ağırlıklar yerleştirilir.
• Farklı uzunluklardaki modüller teker teker mobil vinç ile üst üste yerleştirilecek, her modülde dört köşe olacak şekilde ikişer adet cıvata somun bağlantıları olacak ve bunlar uygun tork değerleriyle sabitlenecektir.
• Teleskop adı verilen ve vincin kendi kendine yükselmesini sağlayan sistem ana gövde üzerine montajı yapılarak sabitlenecektir. İlerleyen zamanda bina yüksekliğine bağlı olarak modüller teleskop yardımıyla vince eklenecek ve kademeli olarak vinçte yükselme sağlanacaktır. Belli bir yükseklikten sonra vincin salınım yapma ihtimali de göz önüne alınarak kule vinç ile inşaat yapısı arasında vinç-bina bağlantı kolonları yapılacaktır.
• Gövde üzerine dönüş sistemi, kule ve kabin tepesi mobil vincinde yardımıyla yerleştirilmektedir.
• Kuyruk olarak adlandırılan denge ağırlıkları ve halat tamburunun bulunduğu kısım yine mobil vinç yardımıyla ana gövdeye sabitlenmeli, kule tepesinden kuyruk bitimine uzanan gergi demiri pimler yardımıyla bağlanmalı ve kuyruk tamamen gövdenin taşımasına bırakılmalıdır.
• Bom kısmı montajına geçmeden evvel bir adet beton ağırlık mobil vinç yardımıyla kuyruk kısmına yerleştirilmelidir.
• Bom’a ait parçalar zeminde birleştirilmeli yekpare halde mobil vinç yardımıyla yukarıya taşınmalı ve sabitlenmelidir.
• Bom bağlantısı sonrası kule vinç kapasitesine göre beton ağırlıklar kuyruğa eklenmeli ve gerekli denge sağlanmalıdır.
• Beton ağırlıklar mobil vinç yardımıyla taşınmalıdır.
• Kule vince ait elektrik ve topraklama bağlantıları sorumlu teknik ekip tarafında yapılmalı ve motor çalışır hale getirilmelidir.
• Bom üzerine monte edilen kanca sistemi kuyruk kısımda bulunan tambur ile hareket eden halata bağlanmalı kanca hareketli hale getirilmelidir.
• Kumanda kabinindeki uyarı işaretleri, sinyaller, göstergeler, vincin kapasitesine göre belirlenen kaldırma limitleri, taşıma limitleri gibi sistemlerin çalışıp çalışmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.
• Kule vincin en yüksek noktasına anemometre koyulup rüzgar hızı bilgileri alınmalı ve bu bilgiler operatör ekranından kontrol edilecek şekilde yansıtılmalıdır.
• Kule vinç tepesine uçakları uyarmak amaçlı kırmızı ışıklandırma sistemi yapılmalıdır.
• Kule vincin periyodik kontrolleri ve bakımları yapılmalıdır.
• Kullanılacak olan zincir, kanca halat, bez sapan gibi ekipmanlar kontrol edilmeli ve kule vincin çalışması başlamalıdır. (Nazlıoğlu, 2014)

6.Kule Vincin Sökülmesi

“Kule Vinç Nasıl Sökülür?”

Kule vinçler işi bitimi sonrası zaman kaybetmeden sahadan uzaklaştırılmalıdır. Yapılacak çalışmalar aşağıdaki gibidir:

• Söküm yapılacak bölgede başka çalışma olmamalı veya o bölgedeki işler geçici süreyle durdurulmalıdır.
• Kule vinç büyük parçalar bozulmayacak şekilde mobil vinç yardımıyla zemine indirilmelidir. İndirmeyi yapacak mobil vincin kapasitesi, bom uzunluğu, konumlanacağı yer önemlidir. Ayrıca kule vinç parçalarının indirileceği kısım önceden tespit edilmelidir.
• Yükseltmeli kule vinçler yeterli yükseklik seviyesine kadar kendi kendini alçaltmalı kalan kısımlar mobil vinç yardımıyla sökülmelidir.
• Kuyruk kısmında bulunan denge ağırlıkları üreticinin önerdiği sırayla sökülmeli ve mobil vinç yardımıyla indirilmelidir.
• Kuyruk kısmındaki tamburdan hareket edilen halat, bom üstündeki araba ve makara sistemi sökülmeli ve tambura sarılma işlemi yapılmalıdır.
• Mobil vinç ile bağlanan bom ve gergi bağlantıları pimleri sökülmeli, gövdeden ayrılmalı ve dikkatlice yere indirilmelidir.
• Kuyruk kısımdaki elektrik bağlantıları çıkarılmalı, kuyruk bağımsız hale gelmelidir. Sonrasında pimler ve gergi bağlantıları da sökülmeli ve mobil vinçle aşağıya indirilmelidir.
• Gövde kısmı üzerinde bulunan kule tepesi, kabin ve dönüş grubu sökülmeli sonrasında mobil vinç yardımıyla aşağıya indirilmelidir.
• Gövde kısmındaki modüller ve teleskop sırayla sökülerek yere inmesi sağlanmalıdır.
• Tabandaki ağırlıklar ve taban elemanının alınmasıyla da söküm işlemi sonlanmaktadır.
• Kule vinç parçaları bir sonraki sahaya gidecek veya başka projede kullanmak üzere bekletileceği stok sahasına taşımak üzere tırlara yüklenecektir.
• İşi biten mobil vincin sahadan uzaklaşmasıyla birlikte söküm işlemi sona erecektir.

Kaynak:Serdar ŞATIROĞLU-KULE VİNÇLERİN KURULUM VE SÖKÜM İŞLERİNDE İŞ GÜVENLİĞİ RİSKLERİ VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİ: İSTANBUL 3. HAVALİMANI İNŞAATI

Betonyerde karıştırılan kum ve çimento alivaya boşaltılır. Betonyer yoksa kum ve çimento önceden karıştırılıp hazırlanmalıdır. Karıştırma çok iyi yapılmalı ve püskürtülecek malzeme yeknesak olmalıdır. (Püskürtme Betonun (Shotcrete) Kullanım Alanları) Karıştırma en az 1,5 dakika süreyle yapılmalı prizi hızlandıracak katkı maddeleri karıştırma tıraşında eklenmelidir. Kum ve çimento karıştırılmış malzeme, 1 saatten fazla bekletilmemeli ve hemen kullanılmalıdır.

Püskürtme beton makinesi iki tiptir. Bazı tür ekipmanlarda karışım odası birbirinin üzerinde iki katlıdır. Üstteki bölümde karıştırılan malzeme, basınç ile alt bölüme geçer. Bu sırada alt ve üst bölümlerdeki basınç eşit hale gelir

Daha sonra alt ve üst bölmeyi ayıran vana otomatik olarak kapanır ve alt bölmedeki malzeme döner bir besleyici yardımıyla çıkış hortumuna gönderilir. Burada basınçlı hava verilerek püskürtme başlığından püskürtülür.

Karışım suyu, basınç altında ayrı bir hortum ile çıkış başlığına verilir. Kum, çimento ve su püskürtme başlığında karışmış olarak istenilen yüzeye püskürtülür. Bazı makineler ıslak karışım yaparak bu malzemeyi çıkış ağzına gönderir. Üstteki bölmede ıslak karışım elde edilirken, alttaki bölmeden alınan malzeme hortum ve hava yardımıyla basınç altında püskürtülür.

İkinci tip püskürtme beton makinelerinde kum ve çimento karışımı, sonsuz vida yardımıyla, çıkış ağzına gönderilir. Çıkış ağzına gelen malzeme, kompresörden gelen basınçlı hava yardımıyla malzeme hortumuna gelir ve püskürtme başlığında su ilavesi yapıldıktan sonra yüzeye püskürtülür.

Kaynak: Beton ve Beton Teknolojisi-Yrd. Doç. Dr. Osman Şimşek-Seçkin Yayıncılık

Araç-makine ile ilgili aşınma payı maliyetleri ve bu alana yapılan yatırımdan doğan kuramsal maliyetler bu grupta yer almaz.

Genel olarak inşaat yapımında kullanılan makineler kullanılış durumlarına göre; makine parkı ve donanım olarak ikiye ayrılmaktadır.

Makine Parkı; hareket yeteneği olmayan bir yerde sabit olarak duran, yeni bir yerde kullanılabilmesi için sökülüp yeniden kurulması gereken makinelerdir. Yüksek yapıların inşaatında kullanılan sabit vinçler örnek olarak verilebilir. Donanım (ekipman) ise, hareket yeteneğine sahip olan, çalıştırıldığı yerden başka bir yere götürülmesi gerektiğinde herhangi bir araca ihtiyacı olmayan makinelerdir. Kamyon, kepçe, forklift, v.b. makineler buna örnek olarak verilebilir.

Büyük şantiyelerde bazı malzemelerin birleşimleri ile elde edilen bileşenlerin ulaşım, bölgesel, v.b. maliyeti etkileyen problemleri nedeniyle şantiyede üretimleri söz konusu olduğu zaman tesisler kurulmaktadır. (Beton santralleri) Bu tesislere ait maliyetler ise bu gruba girmektedir. Tüm bunlara ek olarak şantiye yönetim binaları, işçi barınakları ve depo binalarının yapımından doğan maliyetler de bu gruba girmektedir. Bu tesisler işletme merkezlerinden ve şehir merkezlerinden uzaklaşıldıkça daha kompleks yapılar halini almaktadır. Dolasıyla tesisler ne kadar büyürse maliyetleride o kadar artacaktır. Birçok işletme makine parkı ve ekipman maliyetlerini beraber hesaplamaktadırlar. Oysa makine parkı maliyetinin sökülmesi, kurulması, sökülüp kurulma işçiliği, nakliyesi gibi ek maliyetler gerektirdiği bilinmelidir. Bu nedenle makine parkı ve ekipman maliyeti için çalıştırma maliyeti diye adlandırabileceğimiz bir kavram ortaya çıkmaktadır.

Çalıştırma maliyeti; çalışma maliyeti, makinenin kullanılabilmesi için zorunlu olarak ödenen maliyetlerdir. Bunlar: Benzin ve yağ maliyeti, taşıma maliyeti, periyodik tamir-bakımların dışında kalan tamir maliyetleri, operatörlere ödenen ücretlerdir. Makine parkı ve donanım maliyetinin net olarak hesaplanabilmesi için makine ve donanımının hangi işte, ne kadar süreyle, hangi dönemlerde kullanıldığı kaydedilmeli ve bu kayıtlar esas alınarak maliyetlerin  denetimi yapılmalıdır. Bu tür bir denetim yapılmaması halinde makineler kontrol dışı çalıştırılabilmekte ve maliyet artmaktadır.

“Arazöz”, karayollarında kullanılan kamyon, traktör gibi araçlara monte edilmiş bir su tankı vasıtasıyla su nakli ve sulama yeteneğine sahip olan araçlara verilen isimdir. Arazözlere genellikle şehirlerde yolları ve yol kenarlarındaki peyzajların sulanması işleminden aşina olsak da yangın söndürme faaliyetlerinde de çokça kullanılmaktadır.

Arazöz Ne Demek ?

Arazözler her türlü arazi koşullarında 4×4 konumunda %60 eğime kadar tırmanabilen ve %30 yan eğimde hareket edebilen ortalama 200 hp motor gücünde araçlardır (OGM, 2011c).

Kullanım amacına göre yol su pompası, sulama aparatları, basınçlı su ve hava sistemleri gibi farklı ekipmanlarla donatılan arazözlerin yangın söndürme işlemi için kullanılan modellerinde hidrolik kesiciler, hidrolik ayırıcılar, hidrolik silindir, kurtarma baltaları gibi çeşitli alet, edevat ve ekipmanlar bulunur.

Su depolarına, şantiyelere ve sulama alanlarına su naklinde de arazözler sıkça kullanılmaktadır.

Arazözler beraberinde taşıdığı ortalama 3,5 ton su, personel, hortumlar ve gerekli el aletleri ile arazide hızlı ve seri hareket edebilmektedirler. Arazözler orman yangınlarına müdahalede hendeklere girip çıkabilme ve araç şasisi ile su tankının birbirinden bağımsız hareket edebilme özellikleri ile şehir içi arazözlerinden ayrılırlar. Arazözlerin temel fonksiyonlarından biri tanktaki suyun pompa vasıtası ile ateş üzerine püskürtülmesi olduğundan, araçta kullanılan pompanın gücü, kalitesi ve özellikleri yangınla mücadelede büyük önem taşımaktadır. Bu araçlarda 40 bar’lık yüksek basınç kademesi ve 8 bar’lık normal basınç kademesi olmak üzere çift basınç kademeli su pompası bulunmaktadır. Arazöz ile hortumun ucundaki tabanca arasındaki her 10 m’lik kot farkı ± 1 bar basınç kaybına veya kazancına neden olmaktadır.

Arazöz ve Su İkmal Araçları

Orman yangınlarında kullanılan Orman arazözleri 4×4 veya 6×6 tahrikli araçlar olup, su tankları 3500 – 12000 litre su kapasitesine ve ayrıca köpük tankına sahiptir. Çift kabinli olanları şoför hariç beş, tek kabinli olanları ise şoför hariç iki kişi kapasitelidir. İtfaiye arazözü, her biri en az 200 metre olan üç çeşit hortum, bu hortumları birbirine bağlayan aparatlar, köpük donanımları, kendini kurtarma vinci ve diğer alet edevatlarla donatılmışlardır. Orman arazözlerindeki su tankları araç ana şasisine oynak bağlantılarla bağlanmış olup arazi şartlarındaki elastikiyet sağlanmıştır.

Su ikmal araçları ise şoför dahil 3 yolcu kapasiteli, her zaman 6×6 veya 6×4 den 6×6 ya geçebilme özelliğindeki araçlar üzerine oynak bağlantılarla bağlanmış 12000 litre su, en az 500 litre köpük kapasiteli tanklarıdır. Pompa, 3500-4000 litre su kapasiteli arazözlerde bulunan pompalar ile aynı özelliklere sahiptir.

Orman yangınlarında yol durumuna göre yangına gelebilecekleri en yakın yere kadar gelerek yangına müdahale veya itfaiye arazözlerine su ikmali görevini görmektedirler. Arazözler ve su ikmal araçları kendi pompaları ile baraj, gölet, göl, akarsu gibi kaynaklardan kısa zamanda dolum yapılabilmektedir. Arazözlere su tanklarından ve şebeke sularından da ikmal yapılmaktadır. Tüm arazöz ve su ikmal araçlarında; araca monteli, araç güç aktarma kutusundan veya yavru şanzıman olarak bilinen şanzımandan güç alarak, hidrolik sistemle veya elektrikli sistemle çalışan, araç tam yüklü vaziyette iken bile aracın batması durumunda aracın kurtulmasını sağlayan 40 metre halata sahip kurtarma vinci mevcuttur.

Asfalt plentlerinin genel amacı; yüksek standartlı yollarda kullanılmak amacıyla bitümlü sıcak karışımların özenli, kaliteli, yüksek performanslı olarak bir tesis içerisinde yüksek kapasitede üretilmesidir.

Asfalt plentlerini iki farklı çeşide ayırmak mümkündür. Bunlar “Ağırlıklı Tip” ve “Sürekli Tip” tesislerdir. Aralarındaki fark ise, agreganın karışım için beslenme biçiminden ve üretim sürecinden kaynaklanmaktadır.

Asfalt plentleri başlıca 6 kısımdan oluşur. Bunlar:
• Soğuk agrega besleme,
• Cehennem (dryer),
• Sıcak elek ve sıcak agrega besleme,
• Asfalt besleme,
• Filler besleme,
• Mikser,

Plent tipine göre değişmeksizin bir tesisin bitümlü sıcak karışım üretmek için yerine getirmesi gereken temel işlevler mevcuttur. Bunlar:
1- Bitümlü sıcak karışımı oluşturan malzemelerin depolanması ve yüklenmesi,

2- Agreganın kurutulması ve ısıtılması,

3- Kurutucudan çıkan tozun etkili bir şekilde kontrol edilmesi ve biriktirilmesi,

4- Agreganın kurutucu için doğru oranlanması ve sürekli beslenmesi,

5- Bitümlü bağlayıcının, sıcak agrega ile doğru oranda karıştırılması ve beslenmesi,

6- Hazırlanmış sıcak asfalt betonunun yüklenmesi ve depolanmasıdır.

7- Gerekli durumlarda plentlerde geri dönüşüm işleminin de gerçekleştirilmesi gerekmektedir,

Asfalt plentinden kaliteli karışım elde etmek için aşağıdaki kontrollerin dikkatlice yapılması gerekir:

• Plentteki tüm ölçüm cihazları (agrega ve asfalt tartısı, filler tartısı, ısı göstergeleri vb.) kalibre edilmiş olmalıdır.
• Karıştırıcı, kazan ve paletleri uygun çalışıyor olmalıdır (Kazan ısıtıcıları, paletlerin konumu ve sayısı, boşaltma kapağı vs).
• Asfalt püskürtme sistemi üniform püskürtme yapmalıdır (Memelerin çapı, püskürtme süresi, açısı, basıncı vb).
• Karıştırma süresi yeterli olmalıdır.
• Agrega doğru olarak oranlandırılmalı, kurutulmalı ve tüm daneler asfaltla kaplı olmalıdır.
• Asfalt miktarı hassas olarak tartılmalı ve uygun viskozite için gerekli ısı sağlanmalıdır.

96 metre ile dünyanın en yüksek kara aracı ünvanını Bagger 288 ile beraber elinde bulunduran Bagger 293, 225 metre uzunluğunda (Bagger 287 ile aynı uzunlukta) 14.200 ton ağırlığındadır. 5 kişilik bir kullanıcı ekibine ve 16.65 megawatt’lık enerjiye ihtiyaç duyan ekskavatörün 21,3 metre çapında ve 15 m3’lük malzeme alan 18 adet adet kovadan oluşan bir kazıcı elemanı bulunuyor.

Bagger 293 günde 240.000 m3 malzeme çıkarma kapasitesi rekorunu Bagger 288 ile paylaşmaktadır.