Permakültür, sürdürülebilir insan yerleşimleri yaratma amaçlı bir tasarım sistemidir ve amaç kendi ihtiyaçlarını karşılayan, çevresini sömürmeyen veya kirletmeyen, dolayısıyla uzun vadede sürdürülebilir, ekolojik olarak sağlıklı ve ekonomik olarak uygulanabilir sistemler yaratmaktır.

Permakültürün temel felsefesi, “doğaya rağmen değil, doğa ile birlikte çalışmaya, kısa süreli-düşüncesiz bir emek yerine uzun süreli-düşünceli bir gözleme, öğeleri tek ürünlük bir sistem olarak görmek yerine bitkilerle hayvanların tüm işlevlerini birlikte değerlendirmeye” dayalı bir yaklaşım olmalıdır.

Permakültür kavramı, İngilizce “permanent” (kalıcı) ve “agriculture” (tarım) kelimelerinin, latincede ise “perm” (sürmek, devam etmek), “culture” (tarım) kelimelerinin birleşmesi ile oluşmuştur.

Permakültür, insanla doğanın uyumunun temel alındığı, doğayı gözlemleyip taklit ederek, doğaya en az müdahalenin uygulandığı, kendi ihtiyaçlarını karşılayabilen sistem tasarımlarıdır.

2. Permakültür Tasarımın Üç Temel Etik Kuralı

Permakültürde üç bölümden oluşan bir etik anlayış benimsenilir:

1. Dünya’ya özen göstermek,
2. İnsana özen göstermek,
3. Adil Paylaşım

2.1. Dünya’ya özen göstermek

Dünyaya özen göstermek, yeryüzündeki canlı ve cansız tüm varlıklara özen göstermeyi ifade etmektedir. Dünyayı gözlemek, ancak kaynakların akıllıca yönetilmesi ile mümkün olabilecektir. Dünya’ya özen gösterme etiğinin uygulanabilmesi için çeşitli yollardan bahsedilmektedir. Bunlar:

• Eylemlerin uzun vadeli sonuçlarının göz önünde bulundurulması.
• Arazide olabildiğince yerel ya da doğal türlerin kullanılması
• Mümkün olan en küçük toprak parçasının işlenerek, yoğunlaştırılmış sistemlerin kurgulanmaya çalışılması.
• Çok yönlü ve polikültürel (farklı ürünlerin bir arada yetiştirildiği) uygulamalar yapılması.
• Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılması.
• Gıda yetiştiriciliğinin şehirlerde yeniden başlatılması.
• Atıkların mümkün olduğunca geri dönüştürülmesi.
• Toprağa verimlilik kazandırmaya ilişkin çalışmalar (ağaçlandırma vs.) yapılması.

2.2. İnsana özen göstermek

İnsan, yaptığı faaliyetlerle dünyanın durumunda ve gidişatında belirleyici role sahiptir. İnsana özen göstermek, insanın ihtiyaçlarını ve gelişimi sağlarken doğa ile uyumlu hareket etmesini içermektedir.

2.3. Adil Paylaşım

Bu etik kuralı, kaynakların tüm insanlar arasında adaletli bir şekilde dağıtılması ve israfın önlenmesini içermektedir. Tüketim sınırlarını belirlemek, esasında diğer etik kurallar olan “dünyaya özen göstermek” ve “insana özen göstermek” in gerçekleşebilmesi için gerekli olan stratejilerin belirlenmesidir.

3. Permakültür İlkeleri

Permakültür ilkeleri:

1. Gözlemleyin ve Etkileşime Girin,
2. Bağıntılı Yerleştirme,
3. Her Ögenin Birden Fazla İşlevi Vardır,
4. Bütün Önemli İşlevler Birden Fazla Öge Tarafından Desteklenmelidir,
5. Enerjiyi Yakalayın ve Muhafaza Edin,
6. Faydalı Çıktı Elde Edin,
7. Kendi Kendinizi Yönetin ve Geribildirimlere Açık Olun,
8. Yenilenebilir Kaynak ve Hizmetleri Kullanın ve Değerlerini Bilin,
9. Atık Üretmeyin,
10. Örüntülerden Ayrıntılara Doğru Tasarım Yapın,
11. Ayırmaktansa Tümleştirin,
12. Küçük Ölçekli Yoğun Sistemler Kurun ve Yavaş Çözümlerden Faydalanın,
13. Çeşitlilikten Faydalanın ve Değerini Bilin,
14. Kenarları Kullanın ve Marjinal Olanın Değerini Bilin,
15. Değişimden Yaratıcı Biçimde Faydalanın ve Ona Cevap Verin

Aşağıdaki şekilde permakültürün uygulama alanları için oluşturulan tasarımda kullanılacak etik kurallar ve ilkeler ileri teknoloji değil doğaya uygun teknoloji ve araçları, kültür ve eğitim, sağlık ve manevi refah, finans ve ekonomi, arazi kullanım hakkı ve toplum, toprak ve doğa yönetimi, yapılı çevre olmak üzere yedi temel konu üzerine kurulmaktadır. Hem bu ilkelerin birbiri ile ilişkisini hem de diğer alt konular ile ilgili ilişkisini de gösterecek örümcek ağı gibi bir sarmal yapı oluşturulmaktadır.

4. Permakültür Projeleri

Permakültür projeleri, hizmet şekline ve amaçlarına göre ayrılan birçok ekoköy ve çiftlikten oluşmaktadır. Bu ekoköy ve çiftliklerde çeşitli faaliyetin yanı sıra permakültür tasarım kursları verilmekte ve permakültür sistemleri uygulanmaktadır. Dünya’da 2485 permakültür projesi bulunmaktadır (permacultureglobal.org, 2018). İlgili kuruluşların internet sitelerindeki bilgilere göre düzenlenen aşağıdaki tabloda Dünya’daki permakültür projelerinden bazı örnekler yer almaktadır.

Kaynaklar:
AYBÜKE FIRAT-TÜRKİYE’DE YER ALAN PERMAKÜLTÜR ALANLARI VE EKOLOJİK YAŞAM ÇİFTLİKLERİNİN
EKOLOJİK SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ
ELMAS ÜLKÜHAN USTA-PERMAKÜLTÜR BAHÇELERİNDE KULLANIM POTANSİYELİ OLAN Stevia rebaudiana Bertoni ve Hypericum perforatum L. BİTKİLERİNİN KURAKLIK STRESİ ALTINDA BÜYÜME KOŞULLARININ BELİRLENMESİ
Yağmur ÖCAL-KENTSEL YERLEŞİMLERDE PERMAKÜLTÜR TASARIM POTANSİYELİ: BURDUR KARAMANLI ÖRNEĞİ
ŞERİFE CİCİK-TATUTA ÇİFTLİKLERİNDEKİ UYGULAMALARIN PERMAKÜLTÜR GÖNÜLLÜLERİNİN MOTİVASYONLARINA ETKİSİ
N. Nihan PARLAK-EKOLOJİK PEYZAJ TASARIMI VE PERMAKÜLTÜR YAKLAŞIMI
Fevziye GURLAŞ-TRABZONALTERNATİF TURİZM İÇİN SÜRDÜRÜLEBİLİR DENGELİ SKOR KARTIN PERMAKÜLTÜR EKOLOJİK KÖY VE ÇİFTLİKLERİN PASTORAL VADİ ÖRNEĞİ

Şadırvan kelimesi, Farsça kökenli olup çok anlamına gelen “şad” ve akar anlamına gelen “revan” kelimelerinin birleştirilmesi ile oluşturulmuştur.

Şadırvanlar, sudan faydalanmanın yanı sıra estetik amaçlı olarak yapılmış, Anadolu cami, medrese, han, kervansaray gibi dini ve sosyal binaların iç veya dış avlularında yer alan ve ortasında göbekli fıskiyesi, kenarlarında muslukları bulunan, yüksek kenarlı havuzlardır.

Mimari bir terim olarak şadırvanlar, camilerin iç ve dış avlularının orta kısmındaki havuzun, çevresindeki musluk ve göbeğindeki fıskiyeden suların aktığı, üzeri kubbe ile örtülmüş abdest alma bölümlerini ifade ederler.

Klasik bir şadırvanda genellikle bulunan bölümler şunlardır:

1. Su haznesi (havuz)
2. Hazne üzerinde musluklar,
3. Fıskiyeli su lülesi
4. Oturma taşları (yeri),
5. Su yalağı,
6. Hazne üzerinde kafes veya şebeke (koruyucu),
7. Haznenin etrafında revak (tiplere göre olmayabilir),
8. Havuzu dış etkilerden koruyan saçak ve kubbe,
9. Üst örtünün üzerinde alem

Şadırvanlar, camilerde başta olmak üzere medreselerde, meydanlarda, hanlarda görülmektedir. Bazı kaynaklarda tanımı şu şekilde yapılmıştır:

Şadurvan: en çok cami avlularından bulunan, etrafı çok musluklu duvarla çevrili bir su haznesidir.

Şadırvan: üstü çadır şeklinde bir dam ve yahut ahşap bir kubbe ile örtülü yüksek bir mermer bir havuz olup içinde bir fıskiyeden veya bir lüleden akan sular toplanarak dış tarafından sıra ile takılmış musluklardan dışarı akar.

Şadırvan Nedir Kısaca?

Şadırvan, ortasında yüksekçe bir yerden şarıltıyla bol su akan havuz veya çevresi musluklu duvarla çevrilmiş su haznesidir.

Şadırvanları iki grupta incelenmektedir;

1. Konumlarına Göre Şadırvanlar; cami şadırvanları, bir yapıyla birlikte yapılan şadırvanlar ve meydan şadırvanlarıdır.
2. Plan Özelliklerine Göre Şadırvanlar; çokgen planlı şadırvanlar ve dairesel planlı şadırvanlardır.

Şadırvanları biçimlerine göre ise dört grupta toplamak mümkündür:

1. Bir Havuzdan İbaret Şadırvanlar,
2. Üst Örtüsü Havuz Köşelerine Yerleştirilmiş Sütunlarla Taşınan Şadırvanlar,
3. Baldaken Tarzı Şadırvanlar,
4. Münferit Tipteki Şadırvanlar

Emevi saraylarından Hırbet el Mefçer’in ön avlusunda bulunan baldaken planlı üstü kubbe ile örtülü kare havuz İslam mimarlığındaki ilk şadırvan örneği sayılabilir. Anadolu’da bilinen en eski şadırvan örneği ise, Harran Ulu Cami’nde inşa edilen sekizgen planlı şadırvandır.

Şadırvan Ne İşe Yarar? Neden Yapılır? Amacı Nedir?

Şadırvanların amacı, avlusunda bulundukları camide veya medresenin dershane-mescidinde ibadet edeceklerin gerekli abdesti alabilmelerine yardımcı olmaktır. Diğer bir görevleri ise tamamen estetiktir. Etrafı monoton diziler halindeki revaklar ile çevrili avlu ortasındaki boşluğu, zarif ve göz oyalayıcı mimarileri ile gidermektedir. (Revak Nedir?) Üçüncü bir görevi, eski Türk zevkinin her yerde aradığı bir ihtiyacı cevaplandırmaktadır. Bu da sesinin sağladığı dinlendirici huzur ve ruha sükunet veren serinletici ortamdır.

Türk mimarisinde şadırvan, içmek veya temizlik için kullanılan suyun, aynı zamanda sesi ve görünüşü ile zevk verecek, estetik bir biçimde hizmete sunulduğu bir tesis olarak, hemen her türlü yapının içinde veya dışında yer almıştır. Cami, mescit, medrese, tekke gibi dini yapılarda, öncelikle abdest almak için; saray, köşk, hamam gibi sivil yapılarda ise daha çok sesinden, görüntüsünden ve etrafına verdiği serinlikten faydalanmak için şadırvanlar yapılmıştır. İbadetle su, suyun temizliği ve dinlendirici özelliği birleştirilmiştir. İbadet, eğitim, hastane gibi mekanlara giren kişi aynı zamanda su sesleri içinde dinlendirici, huzur dolu bir ortama girmiş olur.

Şadırvan Örnekleri

Biyofili, yaşam ve canlılara karşı duyulan sevgi anlamına gelen biyofili (biophilia) “yaşamı sevmek”, ‘‘yaşam sevgisi’’ veya “canlıyı sevmek” olarak tanımlanmaktadır.

Sözlükte ‘‘Bio’’ ön eki canlı, yaşam ve hayat gibi anlamlara gelen, yaşam ve canlıyla ilgili olandır. ‘‘Philia’’ eki ise sevme, hoşlanma, bir şeye karşı duyulan sevgi anlamındadır. Bu iki ek birleşerek biyofili (biophilia) kelimesini oluşturmaktadır.

Biyofili (biophilia) kavramı, bitki yetiştirmek, hayvanat bahçelerini ziyaret etmek, evcil hayvan beslemek, yeşil alanlarda ve doğal alanlarda doğayla iç içe huzurla gezebilmek gibi doğaya karşı hissedilen olumlu duyguları açıklamaktadır. Örneğin, insanların yaban hayatı ve doğa fotoğraflarına hayranlık göstermelerinin temelinde de biyofili vardır.

Biyofili kavramı, insanların doğal süreçlere karşı duyduğu doğuştan gelen (kalıtsal) eğilimdir ve bu eğilim hayatta kalmanın bir parçasıdır.

Edward O. Wilson (1984)’a ait olan ‘‘Biophilia’’ adlı kitabı ve ekolojist Kellert ile birlikte yazdığı “Biyofili Hipotezi” isimli kitaplarıyla biyofili kavramının yaygınlaşmasını sağlamıştır. Bu kitaplar içerisinde “yaşama karşı duyulan doğuştan gelen doğal eğilim”, “insanoğlunun diğer canlı organizmalara karşı sahip olduğu duygusal bağı” (Kellert ve Wilson 1993) şeklinde açıklamalar ile biyofilinin insanlığın özünde yer edindiğinden ve insanların tüm canlılara olan bağlılığından söz etmektedir. Wilson (1994), insanlar tarafından yaşama ve yaşam benzeri süreçlere karşı duyulan bağ; güven, hayranlık ve bazen de korkuya neden olan bir bağ olarak tanımlamıştır.

Biyofili; mimarlık, iç mimarlık, kentsel tasarım gibi uygulama alanlarına insanın doğaya bağlanma arzusuyla adapte edilebilen psikoloji, felsefe ve biyolojinin çalışma alanına giren bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Yeni bir kavram olan biyofili pratikte insanoğlunun varoluşuna dayanmaktadır. İnsanın evrimsel gelişimine fiziksel ve zihinsel açıdan bakıldığında çevresindeki doğal süreçlerle etkileşimine bağlamaktadır.

Biyofili Hipotezi Nedir?

Biyofili hipotezi, geçmişten gelen izlerin modern zamanda yaşayan insanı nasıl etkilediği, insanların doğaya yakın hissetmeleri ile birlikte yaşam ortamları oluşturmasıyla ilgilenmektedir. En kolay anlamda neden doğaya yakınlık hissediyoruz sorusunun cevabını biyofili hipotezi ile anlamaktayız.

Biyofili hipotezine göre fiziksel ve ruhsal sağlık ile üretkenliğin sürdürülebilmesi, doğal süreçte evrimleşen insan vücudu, zihni ve ruhunun sağlıklı oluşu, insanın doğayla olan etkileşiminin kalitesine bağlıdır.

Biyofili Hipotezi, eski çağlardan beri insanların kentler yerine doğayı tercih etmelerini desteklemektedir. Tarih öncesinde mağara resimlerine ve eski Mısır’daki mezar resimlerine bakıldığında bitki, hayvan ve insan figürlerinin birlikte görülmesi insanların diğer canlı organizmalarla olan bağını eskilere dayandığını göstermektedir. Örneğin; Pompei’deki kalıntılara bakıldığında 2.000 yıl önce de insanların evlerinde ve bahçelerinde bitki yetiştirdikleri görülmektedir. Bir başka örnek Mısırlılarda vefat eden insanların kedileriyle birlikte gömüldükleri bilinmektedir.

Biyofilik Tasarım

Biyofilik tasarım, temellerini doğaya karşı duyulan, doğuştan gelen kalıtımsal eğilim olarak tanımlanan, bu eğilimin sürdürülebilir olmasını savunan biyofili hipotezinden almaktadır.

Biyofilik tasarım yaklaşımının temellerini oluşturan biyofili hipotezi insanın diğer tüm yaşam sistemlerine içgüdüsel olarak bağlı olduğunu ve bu bağın sürdürülmesi gerektiğini iddia etmektedir. Her canlı gibi ekosistem içerisinde yerini alan insanoğlu, canlı ve cansız çevreye ekolojik olarak bağlıdır. Ancak zamanla doğadan kopmuş ve kentleşmenin artmasıyla kendi yaşam alanlarını diğer canlılardan ve doğadan ayrıştırmıştır. Hızlı modernleşme süreci sonunda biyolojik kodlarıyla çelişen mekânlarla çevrelenen insan, fiziksel ve zihinsel açıdan tepkiler vermeye başlamıştır. Yaşanan bu sıkıntılar sonucu geliştirilen biyofilik tasarım yaklaşımı, biyolojik bir organizma olan insanlar için yapılı çevrede iyi bir yaşam alanı yaratmayı amaçlamaktadır.

Biyofilik tasarım, insanın evrimsel dönüşümü boyunca hayatta kalma başarılarının, doğa ile kurdukları bağ ile ilgili olduğu, her insan için bu bağın ortak bir duygu olduğunu savunan tasarım yaklaşımıdır. Gün ışığına maruz kalmak, hayvanlar, ağaçlar, çiçekler, sular, kuşlar vb. doğal süreçleri barındıran yaşam ortamlarında yakın temasta bulunmak ve doğal yaşam ortamlarında kendini daha iyi hissetme olgusu biyofilik tasarım yaklaşımını şekillendirmiştir. Bu yaklaşım, çağdaş yapılarda ve çevre düzenlemelerinde insan ve doğa arasında kazançlı etkileşimi teşvik etmektedir.

Biyofilik tasarım, “kendisinin oluşturduğu kentsel yaşam ortamlarının mimarı insan ve doğa arasındaki bozulan bağın yeniden kurulmasını sağlayarak, insanların psikolojik ve fiziki anlamda sağlıklı olmalarını sağlayan, refah düzeylerini arttırmayı amaçlayan yaklaşım” olarak tanımlanmaktadır.

Biyofilik tasarımın ilkeleri:

1. Sürdürülebilirlik ilkesi, doğayla arasında bağın sürekliliği
2. İyileştirici güç ilkesi, doğanın iyileştirici gücünden yararlanarak insanoğlunun daha iyi hissetmesini sağlamak
3. Bağ kurmak ilkesi, yaşanılan ortam ve mekanlara duyulan bağ
4. Bağlılık ilkesi, birbirleriyle bağlı ve bütünleşik mimari çözümlerin varlığı
5. Etkileşim ilkesi, insan ve diğer canlı organizmaların arasında sorumluluk ve yakın olma hislerinin yayılmasını sağlamak

Biyofilik tasarım uygulamaya aktarılırken kullanılacak tasarım parametrelerinin seçimi, projenin şartlarına, bina işlevine, peyzaj kullanımlarına, proje büyüklüğüne, değişen ekonomik ve lojistik faktörlere, kültürel ve ekolojik koşullara bağlı olarak değişmektedir. Biyofilik tasarımın etkin bir şekilde uygulanması, yukarıda belirtilen ilkelere bağlı kalmayı gerektirir. En önemlisi de tasarım parametrelerinin parça parça veya bağlantısız uygulanmaması, aksine birbirini karşılıklı olarak güçlendirecek ve tamamlayacak şeklinde uygulanmasıdır.

Biyofilik tasarım yaklaşımının uygulamada etkin bir şekilde kullanılması, yukarıda belirtilen ilkelere bağlıdır. Uygulamada kullanılacak tasarım parametreleri seçimine bakıldığında; başta ekolojik koşullara daha sonra alansal kullanımlara, alan şartlarına ve işlevine, alan büyüklüğü ve ekonomik faktörlere, kültürel ve sosyolojik faktörlere bağlı olarak değişmektedir. Tasarım parametreleri birbirinden kopuk şekilde uygulanmamalı hatta birbirini güçlendirebilecek şekilde uygulanmalıdır.

Biyofilik tasarım, modern yapılı çevrede doğayla ilgili bu içsel adaptasyonları tatmin etmeyi ve bunu yaparken insanların fiziksel ve zihinsel açıdan sağlığını ve zindeliğini geliştirmeyi amaçlamaktadır.

Biyofilik Tasarımın 14 Modeli

1. Doğayla Görsel Bağlantı
2. Doğayla Görsel Olmayan Bağlantı
3. Ritmik Olmayan Duyusal Uyarı
4. Termal ve Hava Akışı Değişkenliği
5. Suyun Varlığı
6. Dinamik ve Diffüz Işık
7. Doğal Sistemlerle Bağlantı
8. Biyomorfik Formlar ve Desenler
9. Doğa ile Malzeme Bağlantısı
10. Karmaşıklık ve Düzen
11. Olasılık
12. Sığınak
13. Gizem
14. Risk – Tehlike

Biyofilik Tasarım Elemanları ve Özellikleri

1. Çevresel Özellikler

• Renk
• Su
• Hava
• Gün ışığı
• Bitkiler
• Hayvanlar
• Doğal malzemeler
• Manzaralar
• Cephe yeşillendirmesi
• Jeoloji ve peyzaj
• Habitat ve ekosistem
• Ateş

2. Doğal Şekil ve Biçimler

• Bitkisel motifler
• Ağaç ve dikey taşımalar
• Hayvan motifleri
• Deniz kabuğu ve spiraller
• Oval ve yuvarlak biçimler
• Kemerler, tonozlar, kubbeler
• Düz-dik açılı olmayan formlar
• Doğal özelliklerin benzeşimi
• Biyomorfoloji
• Jeomorfoloji
• Biyomimikri

3. Doğal Örüntü ve Süreçler

• Duyusal çeşitlilik
• Enformasyon zenginliği
• Yaşlanma, değişim, zaman izi
• Büyüme ve üreme
• Merkezi odak noktası
• Sınırlandırılmış mekanlar
• Geçiş mekanları
• Bağlantılı seri ve zincirler
• Parçanın bütüne entegrasyonu
• Birbirini tamamlayan zıtlıklar
• Dinamik denge ve gerilim
• Fraktaller
• Hiyerarşik oran ve orantı

4. Işık ve Mekân

• Doğal ışık
• Filtrelenmiş ve yaygın ışık
• Işık ve gölge
• Yansıyan ışık
• Işık havuzları
• Sıcak ışık
• Biçimsel ışık
• Genişlik
• Mekânsal çeşitlilik
• Biçimsel mekân
• Mekânsal armoni
• İç – dış mekân ilişkisi

5. Yerel (Bağlamsal) İlişkiler

• Mekanla coğrafi bağ
• Mekanla tarihsel bağ
• Mekanla ekolojik bağ
• Mekanla kültürel bağ
• Yerel malzemeler
• Peyzaj yönelimi
• Yapı formunu tanımlayan peyzaj özellikleri
• Peyzaj ekolojisi
• Kültür ve ekolojinin entegrasyonu Mekânın ruhu
• Mekansızlıktan kaçınmak

6. Evrimsel İnsan-Doğa İlişkileri

• Görüş alanı ve sığınak
• Düzen ve karmaşa
• Merak ve heyecan
• Değişim ve metamorfoz
• Güvenlik ve koruma
• Hakimiyet ve kontrol
• Sevgi ve bağlılık
• Çekicilik ve güzellik
• Keşif ve buluş
• Enformasyon ve biliş
• Korku ve hayranlık
• Derin saygı ve manevilik

Kaynaklar:
Hilal KAYA-BİYOFİLİK TASARIM VE İYİLEŞTİREN MİMARLIK: ÇOCUK HASTANELERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
İZEL GÖKTEN-ANKARA İMRAHOR VADİSİ VE İNCESU DERESİ ALAN KULLANIM KARARLARININ BELİRLENMESİ VE BİYOFİLİK TASARIM YAKLAŞIMI İÇİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ

Mansard çatı uygulaması, binanın çatı katında yapıya eğim verilerek oluşturulmaktadır. Mansard ilavesi ile çatı katındaki alanın kullanım alanına dönüştürülmesi ve böylece kullanım alanının artırılması amaçlanmaktadır.

Mansard çatılar, beşik ya da kırma tipi çatıların iki farklı eğimde uygulanmış şekilleridir. Konut ve depo gibi alanlarda kullanıma elverişli alanların oluşturulması sebebiyle tercih edilmektedir. Çatının alt kısmı dik eğimli, üst kısmı ise neredeyse yatay eğimli olarak yapıldığından bu çatılarda, çatı katı alanının maksimum kullanımı sağlanmaktadır.

Mansard çatı, ismini 16. yüzyılda yaşamış mimar François Mansart’dan almıştır. François Mansart, barok mimarinin öne çıkan temsilcilerinden biridir.

Mansard çatının diğer ismi de Fransız çatıdır. Mansard çatıların, Fransız çatı olarak adlandırılmasının nedeni, 3. Napolyonun 1850’lerde Paris’te başlattığı yapılaşma kampanyasında bu çatı tipine sahip anıtsal yapılar inşa edilmesidir. Geleneksel bir görünüm oluşturan mansard çatı tipi Avrupa’da ilk dönemlerde ise daha çok ahırlarda tercih edilmiştir.

Mansard ve Gambrel tipi çatılar, yüzeylerinde eğimli bölgelerin bulunduğu çatı tipleri için kullanılan terimlerdir. Mansard çatının dört yüzeyi eğimli iken, Gambrel tipi çatıların iki yüzeyi eğimlidir. Bu çatıların farkı aşağıdaki şekilde gösterilmektedir.

Mansard Çatıların Avantajları

Mansard çatıların en önemli avantajı, kullanıldığı binaların enerji performansını artırmalarıdır. Bunun yanında;

• Yapılar içerisinde daime ek alanlara ihtiyaç duyulmaktadır. Yüksek eğim avantajıyla mansard çatılar maksimum alan kullanımına olanak sağlamaktadır.
• Kentsel ve kırsal alanlarda kullanımı uygundur.
• Mansard çatı pencereleri, doğal ışığın girmesine izin verecek şekilde, eğimin tam uzunluğu boyunca uzandıkları için gün ışığı ve güneş kullanımında avantaj sağlamaktadır
• Klasik, şık ve zarif bir çatı biçimi olduğundan yapılarda önemli görsel değerler oluşturabilmektedir.
• Isı tasarrufu nedeniyle yapı kullanım ömrü boyunca enerji tasarrufu sağlarken yalıtım özellikleriyle de yapı sağlığının korunmasına yardımcı olur. Bu sebeple uzun vadede ilgili maliyetlerde önemli avantajlar sağlar.
• Binanın servis ömrünü uzatır,
• Kent alanını kaplayan binanın toplam alanını artırır.

Mansard Çatıların Dezavantajları

Mansard çatıların avantajları yanında çeşitli dezavantajları da bulunmaktadır. Bunlar;

• Mansard çatıların kullanımı için yerel yasaların ya da ilgili yerel idarelerin izin alınması gerekebilir. Bu çatı tipinin sağladığı ek alanlar toplam yapı-inşaat alanına dahil olacağından ilgili vergi ve masraflarda artışa sebep olabilmektedir.
• Yerel yönetmeliklerde çatı yüksekliği ile ilgili uygulamalara uyulması gerekliliği bu çatı tipinin kullanımını sınırlandırabilmektedir.
• Dik eğimi nedeniyle kurulumu diğer çatılara göre daha zor ve karmaşık olduğundan inşaası için nitelikli işçilik ve zamana ihtiyaç duyulmaktadır. İlk kurulum maliyetleri de bu sebeple diğer çatı tiplerinden yüksek olabilmektedir.
• Yanal dik eğimleri nedeniyle ağır hava koşullarından daha fazla etkilenebilmektedir. Ayrıca üst bölümdeki düz eğim, kar ve su birikimine olanak sağladığından nemlenme, sızıntı gibi problemler ortaya çıkabilmektedir.

Almanya ve Fransa’da hem mansard hem de gambrel çatılar mansard çatı ismi ile anılmaktadır. Dik stil ve çift yönlü stiller mansard çatılarının iki ana stilidir. Su ve kar drenaj sistemi bu iki tarz arasındaki ayrımı ortaya koymaktadır. İki yüzey arasındaki eğimler ne kadar uzun, keskin ve dik olursa drenaj sistemi de o kadar iyi olmaktadır. Çift yönlü stilde ise bir öncekine göre daha makul bir drenaj sistemi oluşturulmaktadır.

Kullanım gereksinimelerine göre tasarlanan çatılar, çeşitli özelliklere göre farklı şekillerde sınıflandırılmaktadırlar.

Çatı Çeşitleri – Çatı Modelleri

• 1. Eğimlerine Göre Çatılar
  • 1.1. Doğrusal Eğimli Çatılar
    • 1.1.1. Düşük Eğimli (Teras) Çatılar
    • 1.1.2. Tek Eğimli (Sundurma) Çatılar
    • 1.1.3. Çift Eğimli (Beşik) çatılar
    • 1.1.4. Çok Eğimli (Kırma) Çatılar
  • 1.2. Eğrisel Eğimli Çatılar
    • 1.2.1. Tonoz Çatılar
    • 1.2.2. Kubbe Çatılar
• 2. Taşıyıcılıklarına Göre Çatılar
  • 2.1. Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar
  • 2.2. Yüzeysel Taşıyıcılı Çatılar
• 3. Biçimlerine Göre Çatılar
  • 3.1. Haç Biçimli Çatılar
  • 3.2. Şed (Testere dişi) Çatılar
  • 3.3. Katlanmış Plak Çatılar
  • 3.4. Sivri (Topuz) Çatılar
  • 3.5. Mansard Çatılar
  • 3.6. Kelebek Çatılar
• 4. Kullanım Amaç ve Şekillerine Göre Çatılar
  • 4.1. Üzerinde Gezilebilen Çatılar
  • 4.2. Üzerinde Gezilemeyen Çatılar
• 5. Strüktürel Özelliklerine Göre
  • 5.1. Oturtma Çatılar
    • 5.1.1. Ahşap Oturtma Çatılar
    • 5.1.2. Çelik Oturtma Çatılar
  • 5.2. Asma Çatılar
    • 5.2.1. Ahşap Asma Çatılar
    • 5.2.2. Çelik Asma Çatılar
• 6. Çelik Üst Örtüler
  • 6.1. Uzay Çerçeve
  • 6.2. Uzay Makas
  • 6.3. Jeodezik Kubbe
• 7. Suyun Çatıdan Uzaklaştırma Şekline Göre Çatılar
  • 7.1. Dışa Akışlı Çatılar
  • 7.2. İçe Akışlı Çatılar

Yukarıda sıralanan çatı çeşitlerini örnekleriyle beraber kapsamlı bir şekilde inceleyelim. Bu çatı türleri aynı zamanda tasarımlar için fikir verecek çatı modelleri olarak değerlendirilebilecektir.

1. Eğimlerine Göre Çatılar

1.1. Doğrusal Eğimli Çatılar

Doğrusal eğimli çatılar, yüzeylerinde herhangi bir eğriliğin bulunmadığı çatılardır. En geniş ve en çok kullanılan çatı tiplerinden olan bu çatılar, taşıyıcı ve uygulama sistemleri açısından döşeme konstrüksiyonlarıyla benzerlik taşırlar.

1.1.1. Düşük Eğimli (Teras) Çatılar

Düz eğimli teras çatılar, eğimi %5’i geçmeyen çatı tipleridir. Genellikle çatı yapılmasına ihtiyaç duyulmayan bölgelerde (ılıman iklime sahip) tercih edilerek inşa edilir. Teras çatılar, uzun yatay yüzey alanlarını kaplamak için uygulama kolaylığı sağlamaktadır. Bununla birlikte daha küçük hacimlere sahip yapıların üstünü kapatmak için de kullanılmaktadır. Eğimli ve eğrisel yüzeyli çatı sistemlerine göre teras çatılar, daha basit yüzey konfigürasyonuna sahiptir. Teras çatılar, esnek kullanım avantajları nedeniyle ihtiyaca uygun ve yaratıcı çatı modelleri olarak tercih edilmektedir.

1.1.2. Tek Eğimli (Sundurma) Çatılar

Tek eğimli çatılar, doğrusal bir geometride, duvarlar üzerine oturan düzlemlerden oluşur. Çatı eğiminin en az %6 olduğu eğik çatı sistemlerinde, yağmur suyu düz çatılardan daha kolay saçak oluklarına akıtarılarak yapıdan uzaklaştırılabilir.

Ayrık nizam yapılara oranla bitişik nizam yapılarda daha sık kullanılmaktadır. Yapılardan daha çok müştemilat, kış bahçesi, pergola gibi yardımcı mekanların çatıları olarak tercih edilmektedirler.

1.1.3. Çift Eğimli (Beşik) Çatılar

Çift Eeğimli (beşik) çatılar, iki eğimli yüzeyin mahyada birleşmesi ve alınlarda kalan boşlukların kalkan duvarlarıyla kapatılması sonucu oluşturulan çatı tipleridir.

Genellikle, müstakil tek katlı yada iki katlı yapılarda görülmektedir. Bu çatı tipleri her türlü eğime göre uygun olarak inşa edilebilir. Beşik çatılar, her iki uçta kalkan duvarı oluşturacak şekilde, merkezi bir mahyanın iki kenarına doğru eğim yaparlar.

1.1.4. Çok Eğimli (Kırma) Çatılar

Kırma çatılar, çok yüzeyli çatı olarak da adlandırılırlar. 3 veya daha fazla kenardan oluşan alanlar üzerine yapılan, 3 veya daha fazla eğik yüzeyi bulunan çatılardır. 4 yüzeyli olurlarsa basit kırma çatı adını alırlar. 4’ten fazla yüzeyli olursa bu çatı modelleri mürekkep ve birleşik kırma çatı adını alırlar.

Çatı, köşelerden 450’lik açılarla kırılır ve kırılan köşeler tepe noktası mahyada birleştirilir. Mahya ve saçak birbirlerine paralel olacak şekilde konumlandırılır. Bu çatılarda tüm yüzeylerin eğiminin aynı olması tercih edilse de alternatif olan çatılar da vardır.

1.2. Eğrisel Eğimli Çatılar

Eğrisel eğimli çatılar, tek ya da farklı iki eksende eğimli yüzeyleri olan çatılardır. Eğimli yüzeyler, aynı geometrik biçimde olabileceği gibi farklı eğimlerde de olabilir. Tonoz, kubbe çatılar bu tipte en bilinen çatılardır. Eğrisel eğimli çatı çeşitlerinin tercih edilmesindeki en önemli faktör mahyadan saçağa doğru değişen eğriliğin çatı altı bölümün kullanımına daha elverişli olmasıdır.

Eğrisel çatı yüzeylerinin taşıyıcı sistemi, birleşik veya özel üretim çekme çelik kirişlerle, tutkallı tabakalı ahşap kirişlerle veya mekanın ya da çatı formunun kesitine uygun makaslarla oluşturulabilir.

1.2.1. Tonoz Çatılar

Tonoz çatılar, tabandan içbükey olarak oluşturulmuş yarım silindir geometride tavana sahip, bir kemerin tekrarlanmasıyla oluşan çatı sistemidir. Parçalı yapı elemanlarıyla boşlukların kolaylıkla geçilebilmesini sağlayan bu çatı sistemleri, farklı tiplerde uygulanmaktadır. Aynı zamanda tonoz sistemlerinin üzerine kurgulanan polikarbonat. Cam vb. şeffaf malzemeler ile doğal ışıktan faydalanılmasına olanak sağlar.

1.2.2. Kubbe Çatılar

Daire, kare ya da benzeri geometrik tabana sahip olup tamamıyla yekpare olarak yarım küre biçiminde tabanı kapatan çatı örtüsüdür. Genellikle dini yapılarda cemaati tek bir çatı örtüsü altında bir araya toplamak için inşa edile çatı çeşitlerindendir. (Çeşitli Kubbe ve Kabuk Sistemlerin Açıklıkları, Kalınlıkları, Açıklık/Kalınlık Oranları)

2. Taşıyıcılıklarına Göre Çatılar

Çatılar, taşıyıcılıklarına göre 2 ana bölümde incelenebilir.

2.1. Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar

Doğrusal taşıyıcılı çatı çeşitleri, taşıyıcı elemanlarının doğrusal yada çok yönlü olarak aynı yada farklı yönlerde oluşturdukları eğimli yüzeylerce meydana gelen çatılardır. Yapısal taşıyıcılık olarak birbirilerinin aynısı olan bu çatıların farkı yalnızca farklı yönlerde eğimlerinin olmasıdır. Genellikle, tasarımcının tasarım aşamasında karar vermesiyle oluşturulan yada yapının inşa edileceği alandaki uygunluğa göre (bitişik / ayrık nizam) kurgulanır. Doğrusal taşıyıcılar iki şekilde görülmektedir.

• Tek Yönlü Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar
• Çok Yönlü Doğrusal Taşıyıcılı Çatılar

2.2. Yüzeysel Taşıyıcılı Çatılar

Taşıyıcı sistemlerinin düz yada eğimli yüzeylerden oluşan çatılardır. Bu tip çatılar genellikle dekonstrüktif yapıların inşasında yapı hatlarının dış kabukla başlayıp çatıda sonlandırılmasıyla oluşturulan çatı tipleridir. Tasarlanan taşıyıcılar aynı zamanda yapının ana taşıyıcısı olarak da görev alır. Geniş açıklıkların tek parçalı olarak örtülmesi için hedeflenen taşıyıcı sistemlerdir.

• Düzlem yüzeysel taşıyıcılı çatılar
• Eğrilikli yüzeysel taşıyıcılı çatılar
• Asma – Germe çatılar

olmak üzere 3 farklı şekilde tanımlanabilirler.

3. Biçimlerine Göre Çatılar

3.1. Haç Biçimli Çatılar

Haç biçimli çatılar, iki eşit dikdörtgen ya da kare planlı taban üzerine oturtulmuş beşik tipte oluşan çatı modelidir. Genellikle giriş cephesini vurgulamak amacıyla uygulanan bir tasarım yöntemidir.

3.2. Şed (Testere dişi) Çatılar

Şed (testere dişi) çatılar, çok sayıda beşik çatı veya tek yüzeyli eğimli çatıların yan yana sıralanmasından meydana gelmektedir. Endüstriyel yapıların, sanat merkezleri gibi kamuya açık yapıların daha fazla gün ışığından faydalanılması amacıyla bir testerenin dişlerine veya katlanmış plakaya benzeyen çatı tipleridir.

3.3. Katlanmış Plak Çatılar

Katlanmış plak çatılar, kalınlığı az olan düzlemsel malzemelerin birbirine bağlanmasıyla oluşturulan yüzeysel taşıyıcı sistemlerdir.

Yaklaşık kendi ağırlıklarının 300 katı kadar taşıma kapasitesine sahiptirler. Daire planlı yapıların ya da tesislerin üzerine örtmek üzere oluşturulan sistemlerdir. Bu çatı modelleri genellikle stadyum ya da tiyatro gibi yoğun ziyaretçi alan komplekslerin çatılarında tercih edilirler.

3.4. Sivri (Topuz) Çatılar

Sivri (topuz) çatılar, altıgen ya da sekizgen şeklindeki alanları konik ya da piramidal bir geometriyle kapatan çatı sistemleridir. Külah kısımlarının üst noktasından paratoner kullanılan bu çatı sisteminin vurgulanması amacıyla yapılmış yüksek kısımlarında kule ya burç da konumlandırılmıştır.

3.5. Mansard Çatılar

Mansard çatılar, kenar köşelerinden yükselen eğimli çatı yüzeyleridir. Bu çatı tipleri çatı arasının daha verimli kullanılması amacıyla tasarlanmaktadır. Mansard çatılarda, çatı araları oldukça geniş ve kullanıma uygun iç hacim sunmaktadır.

3.6. Kelebek Çatılar

Eğimli iki yüzeyin içe doğru kırılarak derenin gizli bir şekilde ortada konumlandırıldığı çatı tipleridir. Tasarımın ana teması, sistematik olarak yağmur ve kar sularının iç merkezde toplanarak depolara gönderilmesi ve arıtılarak tekrar kullanılması. Genellikle sanayi yapılarında görülmekle birlikte tek katlı yapılarda da sıkça görülmektedir. Aynı zamanda iç bükeyden dışa doğru yükselen saçakların altındaki bölümler gün ışığının yapı içine daha fazla girmesini sağlamak amaçlı tasarlanır.

4. Kullanım Amaç ve Şekillerine Göre Çatılar

Kullanım amaçlarına göre çatılar, üzerinde gezilebilen ve gezilemeyen çatılar olarak iki gruba ayrılmaktadır.

4.1. Üzerinde Gezilebilen Çatılar

Çatı yüzeyinin bahçe, teras, açık veya kapalı otopark olarak kullanılması amacıyla, uygun şekilde tasarlanması ve yüzeyin hareketlere, darbelere, yüklere karşı mukavemet gösteren çatılardır. Bu çatılar günümüz teknolojisinin getirdiği kolaylıklar sayesinde bitkilendirilmiş yeşil çatı olarak kullanılmaktadır.

4.2. Üzerinde Gezilemeyen Çatılar

Çatının yüzeyinde yürünmeyen veya eğimden dolayı yürümeye elverişli olmayan, yalnızca bakım ve onarım amaçlı üzerinde yürünebilen düz veya az eğimli çatı çeşitleridir. Genellikle konut tipi çatılardır.

5. Strüktürel Özelliklerine Göre Çatılar

Strüktürel özelliklerine göre çatılar, oturtma ve asma çatılar olmak üzere ikiye ayrılır. Çatının taşıyıcı konstrüksiyonu oluşturan makaslar çatıdan gelen yüklerin dikmelerle duvar, döşeme veya kirişlere aktarıldığı/oturtulduğu sistemler oturtma çatılar adını alırken, asma çatılar ise çatıdan gelen yüklerin iletileceği/oturtulacağı duvar ve döşemenin olmadığı, dış duvarlara aktarıldığı sistemlerdir.

5.1. Oturtma Çatılar

Oturtma çatılar, merteklerden aşıklara, aşıklardan göğüslemelere oradan dikmelere, dikmelerin tümünden alttaki betonarme döşeme plağına ya da duvarlara oturan, geçilen açıklığın 4.00 m’yi geçmediği çatı sistemleridir. Merteklerden aşıklara gelen çatı yüklerinin çok sayıda dikmeler aracılığı ile betonarme plaklara basması en sık rastlanan bir uygulamadır. Yanı sıra ahşap, çelik, betonarme kiriş gibi eğilmeye dayanıklı yatay elemanlarla kolon ve duvar gibi düşey elemanlara oturtmak da yaygındır. Çatı yüklerinin dikmelerle alttaki taşıyıcı elemanlara aktarıldığı oturtma çatılarda dikme, aşık ve mertekler kuşaklamalarla birbirine bağlanarak çatının taşıyıcı konstrüksiyonu olan üçgen çatı makaslarını oluşturur.

5.1.1. Ahşap Oturtma Çatılar

Oturtma çatılardaki ana prensip; çatıya ait kısa veya uzun dönemli, sabit ve hareketli yüklerin ara mesnetlere iletilmesidir. Çatı yüklerinin alttaki taşıyıcı elemanlara dikmelerle aktarıldığı çatı sistemleridir. Çatıya etki eden rüzgâr, yağmur ve kar yükü gibi hareketli yükler ve çatı elemanlarının kendi öz yükleri sırasıyla çatı örtüsü, örtü altı kaplaması, mertek, aşık ve dikme ile dış ve ara mesnetlere iletilir. Bu mesnetler, iletilen nokta yükleri taşıyabilecek bir döşeme kiriş, kolon veya bu yüklerin tam altına isabet eden taşıyıcı duvarlar olabilir.

5.1.2. Çelik Oturtma Çatılar

Uygulama yapılacak olan taşıyıcı duvarlar, kirişler ya da betonarme döşemeler üzerine direkt olarak arada boşluk bırakılmadan oturtularak yapılan çatı sistemleridir. Duvar veya kiriş üzerine oturan çelik çatılarda mesnet açıklıkları 4.00 m’yi geçmemelidir. Aynı düzlem üzerinde bulunan mertek, aşık, kuşaklarla, göğüsleme, dikme ve bırakma kirişleri ile oluşan üçgen sisteme çatı makası denilmektedir. Çelik oturtma makaslarda, çatı üzerine gelen yükler dikmeler aracılığıyla taşıyıcılara aktarılır.

5.2. Asma Çatılar

Geçilen açıklıkta düşey taşıyıcıların istenmediği, mesnetler arasındaki açıklığın oturtma çatılarla çözülemeyecek kadar büyük olduğu (>4m) durumlarda istenilen serbest mekanların üzerine uygulanan çatı modelidir. Çatı yükleri, makas (kafes kiriş) tarafından kenarlardaki taşıyıcılara aktarılır.

5.2.1. Ahşap Asma Çatılar

Mesnetler arasındaki açıklığın 4.00-4.50 metreden fazla olduğu, oturtma çatı ile çözülemeyecek açıklıkların geçildiği, çatıdan gelen yüklerin iletileceği duvar ve döşemenin olmadığı, yükün yanlama ve makas gibi destek elemanları ile dış duvarlara aktarıldığı çatı sistemleridir. Asma çatının taşıyıcı elemanları, ahşap oturtma çatılarda olduğu gibi çatı makaslarıdır. Asma çatılarda çekmeye çalışan konstrüksiyon elemanı babalar 2-3 metre aralıklarla yükü dış duvarlara aktarır.

Asma çatılar 12.00 metre üzerindeki açıklıklar için uygun değildir, bundan büyük açıklıklar için kafes kiriş vb. sistemler kullanılır.

5.2.2. Çelik Asma Çatılar

Gerilmelere karşı yüksek dayanım gösteren çeliğin malzeme olarak kullanıldığı çatı sistemleri mesnet açıklığı fazla olan yapılarda kullanılır. Çelik oturtma çatılarda olduğu gibi çatıların taşıyıcı sistemlerini çatı makasları oluşturmaktadır.

6. Çelik Üst Örtüler

Üç boyutlu yani farklı düzlemlerde kesişen uzay kafes kirişlerin belirli aralıklarda yerleştirilmesi ile çatı konstrüksiyonları  oluşturulmaktadır.

6.1. Uzay Çerçeve

Uzay kafes sistemler, çok geniş açıklıkları örtmek üzere yapılan, öğeleri birbirlerine bağlı olup her doğrultuda bir bütün halinde çalışan üç boyutlu kafeslere verilen addır.

İki boyutta stabil olan taşıyıcı makaslara ait çubuklar bir düzlem üzerinde yer alıyor ve üçüncü boyutta çapraz bağlantılarla desteklenmesi gerekiyor ise (çubuklar birden çok düzlem üzerinde yer alıyorsa) uzay kirişlerden söz edilebilmektedir. Uzay kafes kirişlerin ızgara planları, iki doğrultulu olarak çalışabilmesi için üçgen, altıgen ve en yaygın olanı karelerden oluşturulabilir. Oldukça geniş biçimsel olanak sağlayan uzay kafes sistemlerden dörtyüzlüler, farklı düzlemlerde bulunan üç çubukla büyütülebilir. Üzerine çatı örtü malzemesi getirilen sistem, mesnetler, düğüm noktaları ve çubuklardan oluşur. Uzay kafes kirişlerin tepe noktalarını birleştiren çubuklar üst başlıklardır ve genellikle basınca çalışırlar, alt noktalarını birleştiren çubuklar ise alt başlıklardır ve genellikle çekmeye çalışırlar. Üst ve alt başlıklar arasında kalan diyagonaller ise basınca, gerektiğinde ise çekmeye çalışarak yükleri düğüm noktalarına iletirler. Üç ayrı düzlemde basınç ve çekmeye çalışan çubukların tek bir noktada yani düğüm noktasında birleştirilmesi ile oluşan sistem, diğer sistemlere göre hem daha hafif hem de sistemi oluşturan üçgen biçimlerden dolayı daha rijittir.

6.2. Uzay Makaslar

Çeşitli çatı profilleri ile geniş açıklıklar geçmeye çalışan uzay kafes kirişler, rijit üçgenler sayesinde eğilmeye karşı kritik noktalardan direnç gösterirler. Uzay kafes sistemi oluşturan makaslar iki boyutta stabil olan taşıyıcılardır. Burulma, düşey ve yatay kuvvetlere karşı direnç gösterebilmektedir.

6.3. Jeodezik Kubbe

Jeodezik kubbeler, yalnızca basınç ve çekmeye çalışan çubukların küresel bir yüzey üzerine yerleştirilmesi ile oluşturulan bir tür uzay kafes sistemlerdir. Kubbe yarım küre olabileceği gibi daha büyük ya da daha küçük yapılabilmektedir. Çubuklar eğri bir kafes kiriş sistem olarak düşünülerek iki katmanlı olarak düzenlenip direnci arttırılabilir. Böylece daha geniş alanlar örtülebilir. Kubbelerin dönüşüm çizgisi üzerinde kalan çubuklar basınca, altında kalan bütün dikey ve dikeye yakın çubuklar ise çekmeye çalışır.

Jeodezik kubbeler 60° açıyla birbirini kesen ve kubbe yüzeyini eşkenar küresel üçgenlere bölen üç büyük temel daire grubunu izleyen taşıyıcı elemanların bulunduğu çelik kubbe sistemleridir. Jeodezik kubbelerde, kafes kubbelerde ve Schwedler kubbelerinde bulunmayan ve taşıyıcı koşullarını güçleştiren düzensiz taban profilleri bulunur.

7. Suyun Uzaklaştırılmasına  Göre Çatılar

Yağmur ve kar suları çatılardan düşey yağmur inişleri ile uzaklaştırılır. Bu yöntem iki farklı türde uygulanmaktadır. İçten akışlı ve dışa akılı olarak. Genellikle içe akışlı sistemler çatı yüzeylerinin alınlarında yağmur oluklarının görünmemesi için tasarlanır. Yağmur sularının çatının orta kısmında toplanıp yapının içinden ya da dış kenarlarından indirilerek uzaklaştırıldığı çatılardır. Böylelikle sistem gizli dere olarak çözümlenir.

Bu sistemin dışında çözüm olarak dışa akışlı sistemler uygulanır. Bu sistemlere de dışarıdan müdahale edilebilmektedir. Bu çatılar istenildiğinde, serbest akışlı olarak da tasarlanabilir. Suyun çatıdan uzaklaştırma şekline göre çatıların iki alt başlıkta sıralandığı görülmektedir.

• Dışa Akışlı Çatılar
• İçe Akışlı Çatılar

Çatı çeşitleri, tipleri ve modelleri için yararlanılan kaynaklar;
Merve GÖKÇEN AYAZ-AHŞAP VE ÇELİK ÇATILARIN STRÜKTÜREL VE KONSTRÜKTİF KARŞILAŞTIRILMASI
Akın ŞİRİN- PARÇALI AHŞAP ÇATI KAPLAMA MALZEMESİNİN UYGULAMA YÖNTEMLERİ VE ÇEVRESEL ETKENLER ALTINDAKİ DAYANIMLARININ İNCELENMESİ
Zeki SOLMAZ-SÜRDÜRÜLEBİLİR ÇATI SİSTEMLERİNİN ÖRNEKLER ÜZERİNDEN KARŞILAŞTIRILMASI
Terim, B. (2006). “Hafif çelik çerçeve sistem”, Ege Mimarlık, sayı 1, s. 56, İzmir.
Koca, G., As, N. (2017). “Çatıda Ahşap Kullanımı”, Çatı& Cephe Dergisi, 11
Alsaç, Ü. (2012). Mimarlık Kültürü, Ankara.
Hasol, D. (2014). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, Yem Yayınevi, 13. Baskı, İstanbul.

Navisworks bir tasarım aracı değil, analiz yapılması amacıyla kullanılan bir yazılımdır. Proje yöneticileri için en önemli araçlardan biri olan bu yazılım; yükleniciler ve tasarım ekibi arasındaki iş birliğini sağlamak, 3 boyutlu tasarımları tek bir ekran üzerinde açarak çakışma kontrollerini yapma imkanı sağlamakta ve simülasyon oluşturma özelliği ile proje ekibinin yaşayacağı olası problemleri önleyebilmekte ve eş zamanlı mühendisliğe olan katkısı ile öne çıkmaktadır.

Navisworks programı proje bilgilerinin daha iyi bir şekilde iletilmesini sağlayan gelişmiş araçlar ve özellikler sunmaktadır. Yapı bilgi modellemesine ait çok disiplinli tasarım verileri, dijital ön model ve yapım uygulamaları tek bir entegre proje model üzerinde birleştirilebilir. Kapsamlı 5D simülasyon, animasyon, foto gerçekçilik yetenekleri kullanıcıların tasarım amaçlarını göstermelerini ve yapıyı simule etmelerini sağlayarak öngörülebilirlik sağlamaya yardımcı olur. Dijital modelde gerçek zamanlı gezinme, proje ekibi arasında iş birliğini desteklemek için inceleme araç setleri ile birleştirilir. Tüm proje verileri inşaat aşamasında ve sonrasında kullanılmak için farklı uzantılı dosyalar halinde elde edilebilir.

İlk olarak İngiltere merkezli Sheffield tarafından oluşturulan yazılım daha sonra 2007 yılında Autodesk firması tarafından satın alınmıştır. 3D veri aktarımında AutoCAD, Revit, SketchUP, IFC gibi birçok formatı destekleyen yazılım; planlama verisi için ise Primavera, Ms Project ve Excel formatlarının aktarımına olanak sağlamaktadır.

Navisworks’ün Özellikleri ve Avantajları

• Proje gerçekleşmeden tecrübe edinebilme imkânı sunar.
• YBM için uygundur. Koordineli, tutarlı ve eksiksiz proje bilgisi sunumu yapılabilir.
• Birçok 3D dosya ile veri birleştirme yapılabilir.
• Gerçekçi görselleştirme imkânı sunar.
• Nesne canlandırma ve set oluşturma
• Çakışma ve algılama kontrolü yapılabilir
• Bulut tabanlı YBM yönetimi ile kolay erişim sağlanabilir.
•  Zamanlama ve animasyon ile mükemmel ve gerçekçi sunum yapılabilir

Navisworks Manage programı oluşturulan tüm sistemlerin birbirlerine göre durumlarının gözlenebilmesini ve sistemler arası çakışmaların otomatik olarak tespit edilmesini sağlar. Bu programa modellenen yapıya ait tüm disiplinlerin 3D projeleri aktarılarak daha önce birbirlerine göre konumlandırılan tüm projeler bir araya getirilir. Böylelikle yapımı planlanan binanın tüm sistemlerinin bir arada gözlemlenebileceği görsel bir sanal modeli oluşur. Bu program sistemler arasındaki ve sistemlerin kendi arasında oluşan çakışmaları tespit ederek listeler. Çakışmalar birbirleriyle aynı yeri kaplayan yani sert ve birbirlerine göre konumlarının uygun olmadığının tespit edilmesine yarayan yumuşak çatışmalar şeklinde belirlenebilir. Çakışma tespiti ve çözümü yinelemeli bir süreçtir. Modeller ilk önce tek bir modele birleştirilir ve ardından sistemler arasındaki çakışmayı belirlemek için çakışma algılama programı çalıştırılır. Çakışmalar daha sonra kendi yerel programlarında çözülür ve tüm çakışmalar çözülene kadar yineleme devam eder.

Kaynaklar
https://www.autodesk.com/products/navisworks/overview
Mustafa YEŞİLYURT-4D/5D MODELLEME ARAÇLARININ PERFORMANSLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Hande ALSHAMALI-YAPI BİLGİ MODELLEMESİNİN 3D VE 4D FONKSİYONLARININ ÖRNEK BİR İNŞAAT PROJESİ ÜZERİNDE İNCELENMESİ

Villa Girasole dönebilen ilk yazlık ev olarak kayıtlara geçmiştir. Yazları kullanılması amaçlanarak yapıldığından, dönme hareketini günışığını içeriye alacak şekilde değil bina avlusunu sürekli gölgede tutacak şekilde gerçekleştirir.

Bir merkezi omurgadan iki katlı kanatlar uzanmakta; bu omurgada spiral bir merdiven ve bir asansör bulunmaktadır. Kanatlarda evin çeşitli odaları yer almaktadır. Yapı davula benzer bir temele oturmaktadır. Temeli merkezi kolonun altındaki silindir yatakları tutar. Villanın dönüşü fuayede bulunan üç düğmeli panelle kontrol edilmektedir.

Villa Girasole çapı 44 m’den fazla dairesel bir temele yerleştirilmiş olup, plan şekli “V” harfine benzemektedir. “V” harfinin merkezinde dairesel bir kule bulunmakta olup, dönme hareketi bu kulede gerçekleşmektedir. Merkezi kulenin sağında ve solunda kollar yer almaktadır. Bu kollar 2 katlıdır. Merkezindeki kule 42 m yüksekliğindedir. Evin hareketli kısmının birinci katı “gündüz bölgesi” olarak bilinen mutfak, yemek odası, kiler, müzik odası ile Bay ve Bayan İnvernizzi’nin çalışma odaları bulunmaktadır. Mutfak, kiler, tuvalet merkezi kulenin sağ yanında bulunmaktadır. Yatak odaları ve banyolar ikinci katta yer almaktadır. Villanın iç tasarımı gün boyunca ışığın farklı ilerlemesinin gözlemlenmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Tüm odalar gün ışığını ve gölgeyi eşit miktarlarda paylaşmaktadır.

İki kanat arasında, merkezi silindirin üzerinde bir teras yer almaktadır. Ana odaların tümü terası görmektedir. Teras evin sevilen odak noktasıdır ve açık alan eğlencesi için tercih edilen bir mekandır.

Güneşi takip etmesi için tasarlanmış ev, üç dairesel ray üzerinde dönmektedir. Villa Girasole toplam üç beygir gücündeki iki adet dizel yakıtlı motorla hareket etmekte olup, motorlar dairesel raylar üzerinde evin hareket etmesini sağlamaktadır. Villa Girasole bir tam dönüşünü 9 saat 20 dakikada yapmaktadır. Dönüşünü kontrol etmek için evin hareket kısmında bir manuel kontrol paneli bulunmaktadır. Makine ve dişli çark raylı döner platformlara dayanmaktadır. Yapı vagon tekerlekleri üzerinde dakikada 23 cm hareket etmektedir.

Evin güneş enerjisiyle değil de dizel motorlarla döndürülüyor olması yapının çokta çevreci olmadığını göstermektedir. Ev gün boyu güneşle karşı karşıya olduğundan, evin çatısındaki güneş panelleri enerji depolamaktadır. Bu depolanan enerji sadece gece kullanımı için yeterli enerjiyi sağlamaktadır.

Angelo İnvernizzi evin inşaatına 1931 yılında başlamıştır. İnşaat sadece yaz ayları boyunca devam etmiş, yapımında beton ve fiber katkılı çimento gibi o günün çağdaş malzemeleri kullanmıştır. Dış duvarlarda beton yerine alüminyum kaplama kullanmışlardır. Çünkü beton kullanıldığında dış duvarlarda hareket kaynaklı çatlaklar oluşmuştur.

Volta döşemeler; tavan kotunun en alt hizasında 1.50 m. aks aralığında dizilmiş çelik kirişlerin(I profiller) arasına kalıp yapılarak, eski tip dolu tuğlalar hafif kavisli tonozşeklinde dizilerek oluşturulan döşemelerdir. Bu kavisli tonozlar alt katta içbükey üst katta ise dış bükey yapacak şekilde düzenlenir. Üst kata bakan hafif kavisli dış bükey tonozların üstü çeşitli dolgu malzemeleri ile doldurulur ve harçla sıvanarak düzleştirilir.

Tuğlaların örülmesinde bağlayıcı harç olarak çimento dışında yapının dönemine uygun harçlar da tercih edilir. Bu zemin üzerine genellikle; çelik kirişlere paralel veya bu doğrultuya dik ahşap kaplama döşeme tercih edilir. Tuğlaların örülmesinde bağlayıcı harç olarak çimento dışında yapının dönemine uygun harçlar da tercih edilir.

Adi Volta Döşeme

0.50 – 0.56 m. aks aralığındadizilmiş olan profillerden her iki profil arasına ikisi uzunlamasına diğeri enlemesine olmak üzere üç adet tuğla tonoz şeklinde yerleştirilerek yapılan döşeme tipine adi volta döşeme denir. Tuğla bağlayıcı harcı olarak, çimento dışında yapının dönemine göre aslına uygun harçlar da kullanılmaktadır. Tuğlaların üstü putrel başlıklarının seviyesine kadar cüruf betonu ile doldurularak tesviye edilir ve döşeme kaplaması yapılır. Putrellerin altı sıva teli ile kaplanarak tuğlalarla birlikte sıvanmasının yanı sıra yalnız tuğlaların altı sıvanıp putrellerin altı yağlı boya ile de boyanabilir.

Kaynaklar;
Kurugöl Sedat, S. Giray Küçük, (2015), Tarihi Eserlerde Demir Malzeme Kullanım ve Uygulama Teknikleri,
Mahrebel A.Hasan,(2006), Tarihi Yapılarda Taşıyıcı Sistem Özellikleri, Hasarlar, Onarım ve Güçlendirme Teknikleri
OKAN HASTÜRK-TARİHİ KAGİR YAPILARDA METAL ELEMANLARIN BİNA STRÜKTÜR SİSTEMİNE KATKISINI; BEŞİKTAŞ İLÇESİ ORHANİYE KIŞLA CAMİSİ ÖRNEĞİNDE İNCELENMESİ

“Akıllı ev”, ihtiyaçları öngören, cevaplayan bilgisayar ve bilgi teknolojisi ile donatılmış ev olarak tanımlanabilmektedir. Kişilere duyarlı, onlara karmaşık yollarla çözümlemeler sunan, örneğin öğrenme algoritmaları kullanarak kişi davranışlarını öğrenebilen, otomatik olarak ısıtma ve aydınlatma sistemini kontrol edebilen evler akıllı ev olarak nitelendirilmektedir.

“Akıllı bir evi”, sakinlerinin zaten yaptıkları işlerde rahatlığını arttıran veya olmayan işlevleri sağlayan bir ev olarak tanımlayabiliriz. Bir evin akıllı ev olabilmesini ne kadar iyi inşa edildiği, kullanılabilir olduğu veya sürdürülebilir çevre dostu malzemelerin kullanılması belirlemez; akıllı bir ev, çoğu zaman bunları içerir, ancak akıllı kılan, içerdiği etkileşimli teknolojilerdir.

Akıllı Evler Neden Tercih Edilmektedir?

Kullanıcının akıllı evi tercih etmesinin başlıca sebepleri;

• güvenliğin arttırılabilir olması,
• konfor koşullarını karşılayıp zaman tasarrufu ve kullanım kolaylığı oluşturması,
• enerji tasarrufunu sağlayabilen sistemler barındırması,
• fiziksel engelli ve yaşlı bireylere yönelik donanımları içerisinde barındırması,
• ulaşılabilir olması

olarak sıralanabilmektedir.

Akıllı ev sistemleri, daha iyi bir yaşam kalitesi için teknoloji ve hizmetlerin ağ yoluyla bütünleşmesidir. Gündelik ev işlerini ve faaliyetlerini kullanıcı müdahalesi olmadan veya kullanıcının uzaktan kontrolü ile daha kolay bir şekilde gerçekleştirmektedir.

Akıllı Evlerin Özellikleri

Akıllı evlerde kullanılan ürünler ve teknolojiler, gelişen teknoloji ve artan kullanıcı istekleri doğrultusunda her geçen gün artmaktadır.

• Duman sensörü, dedektörler sayesinde en ufak gaz kaçağında uyarı veren, evi her türlü yangına karşı koruyan ve erken uyarı sistemi ile haberdar edebilen sistemdir.
• Siren sistemi, eve izinsiz birinin girmesi durumunda ve gaz kaçağı söz konusu olduğunda sireni çalarak ev sahiplerini ve çevreyi haberdar eden sistemdir.
• Su baskını sensörü, evi, su basmalarına karşı koruyan ve erken uyarı sistemi ile manuel veya otomatik olarak ilgili vanaları kapatabilen sistemdir.
• Kapı giriş kontrolü, belirlenilen mekanlara girişi sınırlandırır ve şifre kontrolü getirir. Kart veya anahtar okutarak güvenliği aktif veya pasif hale getiren sistemdir.
• Manyetik kapı sensörü, evde kapı veya pencereler habersiz açıldığında otomatik olarak kullanıcıya uyarı gönderen sistemdir.
• Garaj giriş sensörü, garaja gelen araçların otomatik algılandığı, garaj kapısının açıldığı veya garaj kapısının kullanıcı telefonundan kontrol edilebildiği sistemdir.
• Hırsız alarm sistemi sayesinde, istenilen sayıda güvenlik sensörü ile güvenlik ayarları yapılarak tam koruma sağlanabilmektedir. Kullanıcı evde yokken evde biri varmış izlenimi vermek için pilot programın çalıştırıldığı sistemdir. Hareket ve hareketsizlik sensörü ile eve giren davetsiz misafirler takip edilebilir ve hareket veya hareketsizlik halinde ışıklar açılıp, kapatılabilir. Kullanıcının eve girişi ile beraber tasarlanan senaryoların devreye girdiği sistemdir. Kamera izleme sistemiyle, evin kapısını çalan misafirler online olarak izlenebilir ve görüntüleri kaydedilebilir. Kullanıcı evde yokken bile evininin her köşesini veya çocuklarını takip edebilen sistemdir.
• Enerji ölçümü, evdeki enerji tüketimini ölçebilir, tasarruf eder. Her odanın sıcaklığını ayrı ayrı kontrol eder, tüketim hakkında detaylı raporlar hazırlar.
• Akıllı priz, evde prizlere takılı tüm elektrikli cihazların uzaktan kontrol edilebildiği, enerji tüketiminin ölçülebildiği, kullanıcı evde yokken cihazları otomatik olarak kapatan sistemdir.
• Panik butonu, acil durumlarda kullanıcının yakınlarına veya güvenlik kurumlarına acil çağrı oluşturabilen, mesaj veya e-mail atabilen sistemdir.
• Sulama, bahçe sulama vanalarını kontrol edebilen, kullanıcının kendi sulama programlarını yapabilen, hava durumuna göre otomatik sulama senaryoları oluşturabilen sistemdir. Havuz ve spa, havuz çevresinin erişimini güvenle kontrol edebilen, ilgili pompalar, filtreler, sıcaklık, güneş enerjisi ve daha fazla kontrole sahip olunabilen sistemdir.
  
  
• Radyatör vanası, evdeki geleneksel radyatör peteklerinin sadece vanalarını değiştirerek, her odanın sıcaklığını ayrı ayrı kontrol edilebilen, programlar oluşturarak tasarruf edilebilen sistemdir.
• Sarsıntı sensörü, herhangi bir sarsıntı halinde erken uyarı alarm sisteminin devreye girdiği, kullanıcıyı haberdar ettiği, daha önceden belirlenen senaryolar ile önlemlerin alındığı sistemdir.
• Perde ve panjur kontrolü, perdelerin, panjurların veya bahçedeki tentenin tek bir tuşla uzaktan kontrol edilebildiği, oluşturulan kurallar ile yağmurdan veya aşırı sıcaktan evin korunduğu sistemdir.
• Havalandırma, split klima ve her türlü havalandırma sistemini kullanıcının programlayıp uzaktan kontrol edebildiği sistemdir.
• Aydınlatma, ışıkların kullanıcı işe giderken veya uyurken otomatik olarak kapandığı kullanıcı eve geldiğinde ise otomatik açıldığı sistemdir. Konforu arttıracak senaryolar ile televizyon izlerken veya kitap okurken kullanıcı kendi özel aydınlatma ayarlarını yapabilmektedir.
• Termometre sistemi, ısıtma ve soğutma sistemini akıllı telefondan kontrol edilebilen ve evin sıcaklığını dış ortam sıcaklığına bağlı olarak belirleyen sistemdir.
• Multimedya kontrolü, evdeki tüm ses, video ve ev sineması sistemlerini uzaktan veya evde akıllı telefonla kontrol edilebildiği sistemdir.
• Yerden ısıtma, kullanıcının evinde dilediği sayıda yerden ısıtma zonu oluşturarak, odalarını ayrı ayrı istediği sıcaklıkta ayarlayabildiği sistemdir.
• Akıllı klozette, otomatik yıkama, kurutma, alttan ısıtma, gece aydınlatması gibi bir çok detay düşünülmüştür. Alttan ısıtma özelliği ile de klozete oturuş konforu biraz daha artmaktadır. Yıkama işlemi bittikten sonra hava kurutucusu ılık hava verilerek kurutma işlemi yapılmaktadır. Akıllı kumanda ile klozet pozisyonu ayarlanabilir ve ayarlar tercihlere kayıt edilerek kişiye özel kullanım özellikleri oluşturulabilir.
• Akıllı ayna sayesinde kıyafetler giyilmeden aynada görünebilir, daha uyumlu seçimler yapılmasına yardımcı olunur ve sağlık asistanı tarafından kilo, protein gibi sağlık analizleri yapılabilir.
• Akıllı buzdolabı ile yiyeceklerin son kullanma günleri görülebilir, internete bağlanıp yemek tarifleri öğrenilebilir ve biten yiyeceklerin siparişi verilebilir.

Yukarıda bahsedilen ev otomasyon sistemleri, kullanıcının ihtiyacına göre eklenerek kişinin yaşam kalitesini arttırmakta ve enerji tasarrufu sağlamaktadır. (İnşaat 4.0 Kavramı Nedir?)

Akıllı Evlerde Kullanılan Başlıca Elektronik Araçlar

Akıllı Ev Çeşitleri

Akıllı evler, gelişmişlik sırasına göre;

1. Uzaktan kumanda ile kontrol edilebilir evler,
2. Programlanabilir evler,
3. Senaryolandırılmış evler,
4. Yapay zekaya sahip akıllı evler

olarak sınıflandırılmaktadır.

1. Uzaktan Kumanda ile Kontrol Edilebilir Evler

Radyo frenkansı ile çalışabilen, ana kontrol ünitesi bulunmayan, sadece kumanda ile kontrol edilebilen bir sisteme sahip olan evlerdir. Herhangi bir programlanma ve senaryolandırma özelliği yoktur. Tıpkı bir televizyon kumandası gibi perdeleri, ışıkları veya başka cihazları kontrol edilebilmektedir. Uzaktan kumanda ile kontrol edilebilen evler, akıllı evin en basit halidir.

“Akıllı ev (smart home) kavramı ilk defa resmi olarak 1984 yılında Amerikan Ev İnşacıları Derneği (American Association of House Builders) tarafından kullanılmıştır. Ancak akıllı ev modeline geçmişte rastlanmaktadır. 1960‟ların başından itibaren araştırmacılar tarafından akıllı evin ilk temelleri olan “kablolu evler (wired homes)” geliştirilmeye başlanmıştır.

2. Programlanabilir Evler

Uzaktan kumanda ile kontrol edilebilen evlerin zamana bağlı programlanabilme özelliği eklenmiş halidir. Zamanlayıcı röleler ile bir veya daha fazla cihaz programlanabilmektedir. Üzerinde bulunan saat ile otomatik olarak istenildiği zamanda açılıp, istenmediğinde de kapanması ayarlanabilen sistemlere sahip evlerdir.

3. Senaryolandırılmış Akıllı Evler

Senaryolandırılmış akıllı evler, daha az gelişmiş olan uzaktan kumanda ile kontrol edilebilen ve zamana bağlı ayarlanabilen programlanabilir evlerin tüm özelliklerini kapsamaktadır. Bunlara ek olarak ana kontrol cihazı, yani akıllı ev sisteminin beyni ile birlikte modülleri ve sensörleri bulunmaktadır. Bu sisteme senaryolar girilir.
Örneğin, ana kontrol cihazının içerisine eklenen CPS takip özelliği sayesinde, eve yakınlaştığımızda klima çalıştırılabilir. Ancak, bunun için akıllı evin ana kontrol cihazına kullanıcı arayüzü ile çeşitli senaryoların önceden girilmesi gerekmekte olup, sonradan bu senaryolardan biri seçilmektedir. (Evden çıkıyorum senaryosu, film gecesi senaryosu, uyku ortamını ayarla senaryosu gibi.) Bunlara ek olarak kullanıcının önceden girmiş olduğu senaryolara göre, örneğin kullanıcı eve 3 km yaklaştığında klimayı çalıştır komutu gibi veya evde olunmadığında hareketsizlik sensörleri ile algılanıp ışıkları otomatik kapat komutu gibi özelliği olan evlerdir.

4. Yapay Zekaya Sahip Akıllı Evler

Senaryolandırılmış akıllı evlerde, senaryolar insanlar tarafından oluşturulurken yapay zekaya sahip evlerin, öğrenme yeteneği vardır. Kullanıcılarını belli bir zaman izleyip, tekrarı olan hareketlerin analizlerini çıkartarak kullanıcılarının göstermiş olduğu tepkilere göre gerçekleşmesi istenen komutu devreye sokmaktadır.
Yapay zekaya sahip akıllı evlerin senaryosunu kullanıcı yazmaz, akıllı evin kendisi tekrarlanan hareketlere göre öğrenerek yazabilmektedir. Bunun için de günümüzde hala çalışmaları devam eden yapay zeka gerekmektedir.
Günümüzün ve geleceğin büyük teknolojilerinden biri olan yapay zeka, akıllı ev sistemine entegre edilecektir. Şu an kullanmakta olduğumuz akıllı telefonlar da yapay zekaya sahiptir denilebilir. Güvenli ve konforlu ev otomasyonuna entegre edilecek yapay zeka, kullanıcısının istekleri doğrultusunda tanıyarak sürekli kontrol edilen cihazların açma kapama işlemini kullanıcısına bildirim şeklinde sunacak ve kontrolleri sağlayabilecektir.

Örneğin, her sabah saat 07:00’de panjurlar açılıp kahve makinesi kahveyi hazırlıyorsa, yapay zeka bu hareketlerinizi hafızasında tutacak ve bir müddet sonra ev sakininin tek tek kontrol etmesi yerine “Günaydın. Kahvenizi hazırlamamı ister misiniz?” şeklinde bildirim yollayarak tek tuşla kahve makinesini açmasını sağlayacaktır. Aynı şekilde kullanıcı her gün saat 16:00’da işten çıkmadan klimayı kombiyi çalıştırıyorsa, bir süre sonra yapay zekaya sahip ev, “Klimanızı/Kombinizi çalıştırmamı ister misiniz?” şeklinde bildirim yollayarak kontrolü sağlayacaktır.

Akıllı Evler ile İlgili Diğer Tanımlar

Akıllı Ev Ağ Aracı (Hub)

Akıllı ev ağ araçları, akıllı ev aletlerini kablosuz iletişimle tek bir merkezden kontrol edebilen, internet bağlantısı olan, mobil veya web uygulamalar ile uzaktan da erişilebilen nesnelerin interneti donanımlarıdır. Akıllı ev ağ aracı; akıllı ev aletini açma, kapama gibi temel işlemlerin yanında, örnek olarak kombiler için ısıyı arttır azalt gibi ek özellikleri de yönetebilir.

Akıllı Ev Aleti

Akılı ev aleti, kablosuz iletişim kurularak, temel fonksiyonlarının çalıştırıldığı, çoğunlukla bir ev ağ aracı vasıtasıyla internete bağlanabilen IoT donanımıdır. Örnek olarak, akıllı ampul verilebilir. Akıllı ampulün nesnelerin interneti sayılabilmesi için internete bağlanabiliyor olması gerekmektedir. Hem tek bir merkez tarafından yönetilebilmesi, hem de tasarımsal zorluklar nedeniyle, akıllı ev aletleri kablosuz bir protokol ile akıllı ev ağ aracına entegre olurlar.

Ev Otomasyon Sistemi

Ev otomasyon sistemi içerisinde, ışık, priz, anahtar, kilit, ev ağ aracı, kamera, klima, kombi, kilit, güvenlik sistemi, yangın sensörü, duman sensörü, televizyon, hoparlör, mikrodalga fırın, buz dolabı, ocak, kahve makinası, alarm, kulaklık gibi cihazlar bulunur.

VUI

Sesli kullanıcı ara yüzü (VUI) insanın iletişim kurarken konuşma dili uygulamaları kullanarak etkileşimde bulunmasıdır.

Akıllı Asistan

Akıllı asistanlar, ev sistemine bağlı olan cihazlara sesli veya yazılı komutlar ile, ilgili cihazların durumlarının sorulması, cihazın durumunun değiştirilmesi, cihazın açılması ve cihazın kapanması gibi operasyonlar gerçekleştiren donanımlardır. VUI ara yüzü kullanırlar.

Kaynaklar;
Nurşah Güçlü-AKILLI EV TEKNOLOJİSİNDE MEKÂN ÇÖZÜMLEMERİNİN İRDELENMESİ VE BİR MODEL ÖNERİSİ
İlkan YILDIRIM-AMAZON ALEXA VE GOOGLE HOME AKILLI EV SİSTEMİ ASİSTANLARININ ADLİ AÇIDAN İNCELENMESİ
Cevdet Tamer GÜVEN-YAPAY ZEKÂ YÖNTEMLERİ KULLANILARAK AKILLI EV SİSTEMİ GELİŞTİRİLMESİ
BENAZİR AKYAZICI-TEKNOLOJİNİN KONUT MEKAN TASARIMINA ETKİSİ VE AKILLI EVLER; İSTANBUL ÖRNEĞİ

Sıra ev, sokak üzerindeki konut birimlerinin aralıksız yan yana gelişinden meydana gelen “dizi”yi anlatmaktan çok, tipolojik birimlerin yinelenmesi sonucu ortaya çıkan “toplanabilir” bir biçimsel oluşumdur.

Sıra evler, Dünyada bir çok ülke için farklı anlamlar taşımaktadır. Genel olarak sıra evlerde sokağa bakan ve bahçeye bakan iki cephe bulunmaktadır. Barınma ihtiyacı bir veya iki aileye uygun şekilde düşünülerek planlanmıştır. Sıra evlerde ana sokağa bakan ön cephe bahçeye bakan arka cepheye göre daha bezemeli, gösterişlidir. Arka cephe olabildiğince yalın tutulmuştur. Sıra ev anlayışı ilk olarak alt gelir grubu için düşünülmüş olsa da sonraları bulundukları şehrin önemli yerleşim alanlarında da tercih edilmişlerdir.

Sıra evlerin ilk örneklerinin 12. yüzyılda Akdeniz bölgesinde görülen “tüccar evleri” olduğu düşünülmektedir. İngiltere’de 18.yüzyılda ortaya çıkan sıra ev kavramı, tüccar evlerine benzer plan şemasına sahip olmasına rağmen toplumun sosyal yapısı sonucu ortaya çıkması noktasında ayrılmaktadır. Kendiliğinden oluşan tüccar evlerine karşılık, İngiltere’de sıra evler ilk örneklerinde iş alanları çevresinde plansız şekilde yapılaşsa da sonradan düzenli ve planlı olarak inşa edilmiştir.

Sıra evlerin yapım sebebinin genellikle ekonomik nedenlere dayanmasının yanı sıra bu tipolojinin kullanıcıya güven duygusu verdiği düşünülmektedir. Ardı ardına sıralanan duvarlar, güvenlik duygusunu pekiştirmektedir.

Farklı toplumlar için farklı anlamlar ifade eden sıra evler, Filipin, Meksika, Kolombiya gibi ülkelerde yerel konutlardır. Ayrıca bir tipoloji olarak görülmez. Ancak İngiltere, Almanya, Fransa, Hollanda gibi ülkelerde sıra evler Endüstri Devrimi sonucunda ortaya çıkmış bir tipolojiyi ifade etmektedir. Endüstri Devrimi sonucu artan konut ihtiyacına hızlı çözüm bulmak amacıyla yapılan bu evler bir veya birkaç ailenin bir arada kalabileceği şekilde planlanmıştır. Kentlerde parsel bölünmelerine gidilmesiyle ekonomik ve hızlı inşa edilebilen sıra evler, orta/üst gelir grubu ve işçi sınıfı için farklı şekillerdedir. İşçi sınıfı için yapılan “back to back” (sırt sırta) olarak adlandırılan ilk örneklerde ortak yemek pişirme ve yaşam mekânları vardır; banyolar da ana kütlenin dışındadır. Zaman içinde bu örnekler de gelişmiş, yalnızca ortak duvarların kullanıldığı plan tipine evirilmiştir. Orta ve üst sınıfa hitap eden sıra evler ise kentlerde sayıları artan küçük ve orta tüccarların konutlarıdır. Zaman içinde değişen planlarda banyolar konut içlerine alınmıştır.

Sıra Ev Örnekleri

Büyük Larousse Ansiklopedisi’nde cumba, “ Üç tarafından sokağı gören pencereli çıkma” olarak tanımlanmış, içe dönük yaşam biçiminin egemen olduğu Türk evlerinde cumba gibi çıkmalar vasıtasıyla dış mekânla bağlantı sağlandığı ve cumbaların genelde evin ön cephesinin ortasında bulunan üç yöne açık çıkmalar olduğu belirtilmiştir.

Cumba: Bir binanın üst katlarından dışa taşan kısımdır. Şahnişin, cihannuma, makat, gurfe, rızalit gibi adlar alır.

Cumbalar Anadolu’da geleneksel konut mimarisini oluşturan önemli öğelerdendir. Bu cumbalar sokağı izlemeye olanak verir. Konut ile kentin arayüzü olarak yapılırlar. Cumba’nın yan kanatları üzerinde yapılan pencerenin “kim geldi penceresi” olarak adlandırılmasının sebebi ise bu pencerenin konuta giriş kapısına bakması ve kapı çalındığında bu pencereden bakılarak kimin geldiğinin görülmesidir.

Kapıdaki kişiye bakılması, gidenin yolcu edilmesi, sokakta oynayan ya da okula gönderilen çocuğun izlenmesi gibi birçok konuda işlevsel olan bu mekanlar ayrıca sokakta neler olup bittiğini izlendiği bir çeşit zaman geçirme alanı olarak da kullanılmaktadır.

Cephelere hareket katan cumbalarda genellikle çakma ve oyma tekniğiyle süslemeler göze çarpmaktadır. Cumba, ev halkının dış dünyaya açılan bir başka kapısıdır.

Farsça “aras” sözünün çarşı ve pazar, “aratsak” tabirinin ise sakaf (çatı) ve örtü manasına gelmesinden yola çıkarak arasta kelimesinin çatılı-örtülü çarşı şeklinde tanımlanması da mümkündür. Ayrıca, ordu çarşısı, ordugahta kurulan seyyar çarşı, asker çarşısı olarak da tanımlanmaktadır. Başka bir tanımla arastalar, saf ve sıra manasına gelen ‘roske’ ve müzeyyen anlamına gelen ‘araste’ kelimeleri içermesinden dolayı; bir sırada yer alan, bir çeşit mal satılan dükkânlara denir.

Arastalar sonradan aralarına değişik esnaf kolları karışmış olsa da, genelde aynı malın ticaretini yapan dükkânlardan oluşmaktadır. Bu sebeple de “terlikçiler arastası”, “kürkçüler arastası”,“baharatçılar arastası” gibi isimler almışlardır.

Arastalar, çarşıların içerisindeki bölümler ya da sokaklar olabileceği gibi, Edirne Ali Paşa Arastası gibi bağımsız olarak da inşa edilmiş olabilmektedir.

Ayrıca arastalar, İstanbul Mısır Çarşısı, Süleymaniye Tiryaki Çarşısı gibi bir külliyenin parçası olarak da inşa edilebilmektedir.

Osmanlı döneminde arastalar, menzil külliyelerinin bir parçası olarak da tasarlanmıştır. Menzil külliyeleri arastalarında, sokağın üstünün tamamıyla kapalı (Payas Sokullu Külliyesi Arastası), yarısı açık yarısı kapalı (Ilgın Lala Mustafa Paşa Külliyesi Arastası) veya tümüyle açık (Lüleburgaz Sokullu Külliyesi Arastası) olduğu örnekler de bulunmaktadır. Bu durum arastanın mimari karakterinde sokağın üstünün mutlaka kapalı olmasının gerekmediğini göstermektedir. Sokağın üstünün örtülü olduğu durumlarda ise iki uçta ve ortalarda kapı bulunmaktadır.

Dua kubbesi veya dua meydanı denilen, esnafın sabah dükkânlarını açmadan önce duacı tarafından yapılan duayı dinleyip, dürüst iş yapacaklarına dair dua ettikleri alanlar da arastalarda bulunan bir başka öğedir.

Organizasyon şeması ve plan özellikleri bakımından arasta ve kapalı çarşılar arasında belirgin farklar bulunmamaktadır. Arastalarda sokak üzerindeki dükkânlar arasında belirgin büyük yapılar yer almamaktadır. Ayrıca, arastalardaki yapıların her zaman betondan yapılmasına gerek yoktur. İdari açıdan arastalar genellikle çeşme, mezar, bedesten, medrese, cami gibi yapılardan oluşan vakıf ya da kuruluşun bir parçası ve bu yapıların tamamı aynı kapalı çarşı örneğinde olduğu gibi tamamı külliyeyi oluşturmaktadır. Arastalar yaygın olarak 15.yy’da inşa edilmişlerdir.

Yığma yapılar, yapıdaki ana taşıyıcı elemanları olan duvarların; hem yapıya etkiyen yükleri taşıma, hem de bölücü duvar özelliği gösterdiği yapılardır. Yığma yapılar, bir iskelet sistemine sahip olmayan, yapıyı teşkil eden birimlerin sırayla yükün zemine aktarımıyla yük iletimini yerine getiren sistemlerdir. Bu tip yapılarda taşıyıcı özelliği duvarlar gösterirken duvarı teşkil eden her yapı birimi kendine düşen yükü sonraki birime aktararak yükün zemine iletilmesi sağlanmış olur.

Bu yapılar, yangına dayanıklılığı, kolay, ekonomik ve hızlı bir şekilde imal edilebilmesi ve ısı ve ses yalıtımının iyi olması gibi nedenlerle tercih edilmelerine rağmen; çekme ve kayma gerilmelerini karşılayabilecek yeterli süneklik kapasitesine sahip olmamaları nedeniyle yapıya etkiyen çekme gerilmesine sebep olabilecek yükler altında enerjiyi sönümleyemez ve ani oluşan hasarlara maruz kalır. Bu ani hasarlar kısmi ya da top yekün göçmeye kadar ilerleyebilir.

Yığma yapıların taşıyıcı elemanlarını, döşemeler, bunların mesnetlendiği hatıllar, duvarlar ve duvar temelleri oluşturmaktadır. Döşemeler genellikle kirişli döşemedir ve duvarların üzerinde bulunan yatay hatıl kirişlerine mesnetli durumdadır. Nadiren döşeme olarak dişli döşemenin kullanıldığı durumlar da mevcut olabilir. Kompozit bir eleman olarak modellenebilen taşıyıcı duvarlar, döşemelerden transfer edilen düşey ve yatay etkileri karşılayarak, mesnetlendikleri şerit temellere iletirler.

Yığma yapı, kırılgan ve elastiklikleri düşük olan malzemeler kullanılarak yapılır. Yapımı esnasında ve mukavemetlerinin korunmasında işçiliğin önemi bulunmaktadır. Yığma yapının, hareketli ve zati düşey yükler ile yatay deprem kuvvetlerine karşı mukavemeti; duvar geometrisi, yararlanılan materyal dayanımı, yığma blokların birleştirilme biçimiyle doğru orantıya sahiptir.

2. Yığma Yapı Çeşitleri

Yığma binalarda taşıyıcı sistem duvarlar tarafından teşkil edilmektedir. Taşıyıcı duvarları oluşturan tuğla, taş, briket, gazbeton vb. elemanlara kargir birim adı verilmektedir ve yığma binalar çeşitlendirilirken kullanılan bu kargir birimler esas alınmaktadır.
Yığma binalar genel olarak 4 sınıfa ayrılmaktadır (TBDY, 2018). Yığma yapı türleri sırasıyla;

1. Donatısız yığma binalar,
   1. Taş Yığma Binalar
   2. Kerpiç Yığma Binalar
   3. Tuğla Yığma Binalar
2. Kuşatılmış yığma binalar,
3. Donatılı yığma binalar
4. Donatılı panel sistemli binalardır.

2.1. Donatısız Yıgma Binalar

Donatısız yığma bina, taşıyıcı duvarların yalnızca kargir birim ve harç kullanılması ile teşkil edilen; donatı kullanılmaksızın inşa edilen, süneklik düzeyi sınırlı bina cinsi olarak tanımlanmaktadır (TBDY, 2018).

Donatısız yığma binaların, taşıyıcı duvarlarında kullanılan malzemelerin özelliklerinden dolayı, rijitliklerinin fazla olduğu ve bu sebeple deprem esnasında gevrek davranış sergiledikleri söylenebilir. Bu tip binalarda kullanılacak olan kargir birimlerin yüksek basınç mukavemetine sahip, uygulanması kolay ve baglayıcı harç ile kolay uyum saglayabilir nitelikte olmaları istenilmektedir.

Özellikle ülkemizin kırsal kesimlerinde bu tip binaların genellikle mühendislik hizmeti görmeden yapıldığı bilinmektedir. Donatısız yığma binalar kullanılan kargir birim cinsine göre çesitli sekillerde insa edilebilmektedirler:

2.1.1. Taş Yığma Binalar

Tasıyıcı duvarları genellikle doğal taşlar ile teşkil edilen ve bu kargir birimlerdeki yatay ve düşey derzlerin bağlayıcı harç ile doldurulması ile oluşan yapılardır. Doğal taş kargir birimler ısı ve ses izolasyonu, yangına dayanıklılık gibi olumlu özelliklere sahiptirler (TS EN 771-6, 2015). Bu tarz binalar, ağır ve gevrek malzemelerden oluştuğu için süneklik düzeyi sınırlı binalardır ve deprem gibi yatay kuvvetlere karşı dayanımları düşük binalardır.

Taş yığma binalar genellikle ülkemizin kırsal kesimlerinde, eski zamanlarda yapılmış binalardır. Zira ülkemizde yürürlüğe girmiş deprem yönetmeliklerinde doğal taşların yalnızca yığma bina zemin ve bodrum katlarında kullanılabileceği belirtilmektedir.

En fazla Doğu Anadolu Bölgesi gibi dağlık bölgelerde örneklerine rastlanan bu tür yığma yapılar, inşaatında duvar örgü malzemesi olarak kesme taş veya moloz taş gibi taşın doğal şekli korunarak oluşturulan yapı türüdür. Kullanılan taşın türüne göre yapının mekanik özellikleri ve depreme karşı gösterdiği davranış büyük ölçüde değişiklik göstermektedir. Genellikle düşük maliyetli kırsal alanlarda duvarın iki dik kenarına, duvar ortasında duvar eksenine paralel boşluk bırakılarak iri taşlar çamurla bağlanarak istiflenir. Duvar ortasında kalan boşluğa ise daha küçük taneli taşlar yine çamurla doldurulur. Çamurun inşaatta hiçbir bağlayıcı özelliği bulunmaması nedeniyle, yığma yapı türleri arasında en zayıf kabul edilen tür doğal taş yığma yapı türüdür. Günümüzde doğal taşla yapılan yapılarda çimentonun da uygulamaya dahil edilmesi dekorasyon amaçlı bahçe duvarı ya da müstakil evlerde rağbet görmektedir.

2.1.2. Kerpiç Yığma Binalar

Kerpiç, kasaba ve köy gibi kırsal kesimde kullanılan yapı malzemesidir. Türk Dil Kurumu’na göre kerpiç, kalıplara döküldükten sonra güneste kurutularak olusturulan balçık ve saman karısımı ilkel duvar malzemesi olarak tanımlanmaktadır.

Kerpiç, gerek ekonomik anlamda avantajlı olması, gerekse kışın sıcak tutan bir malzeme olması sebebi ile çogunlukla köy evlerinin yapımında kullanılmaktadır. Ayrıca hammaddesinin kolay bulunabilmesi, sağlıklı ve doğal bir malzeme olması, yangına dayanıklı olması, ses izolasyonu sağlaması vb. faktörler de kerpiç kullanımı konusunda olumlu faktörler olarak sıralanabilir.

Kerpiç malzemenin en büyük dezavantajı ise suya karsı dayanıksız olmasıdır. Ayrıca hava sıcaklıgındaki ani degisimlerle birlikte tuz kristallenmelerine bağlı olarak malzemede bozulmalar gerçeklesmektedir. Kerpiç malzemenin düsey ve yatay yüklere karşı dayanımının düşük olması da kerpiç kullanımı konusunda olumsuz faktörler olarak sıralanabilir.

Ülkemizde köylerde hala kerpiç binalara rastlamak mümkündür. Kerpiç binaların yapımı hakkında 1998 ve 2007 Bina Deprem Yönetmeliklerinde ilgili bölümler bulunmasına ragmen 2018 Türkiye Bina Deprem Yönetmeliğinde kerpicin bir yapı malzemesi olarak kullanımı yasaklanmıstır.

2.1.3. Tuğla Yığma Binalar

Tuğla inorganik silikat ve metal oksitlerin 800° ile 1200° pisirilmesi ile elde edilen seramik türü yapı malzemesidir. Basınç dayanımı çok yüksek olan bu malzemede, su emme kapasitesi %15’ten fazla olmamalıdır. Porozitenin bu değerden daha büyük olması, tuğlanın basınç dayanımını düşüreceği gibi yapıştırma harcının suyunun da azalmasına sebep olacagından taşıma gücü düşük duvar elde edilmesine sebep olacaktır (TS EN 771-1, 2015). Aşağıda tuğla türleri şematik olarak gösterilmiştir.

Tuğla duvarın mukavemetinde belirleyici olan en önemli faktörler sırasıyla:

1. Tuğla örülme biçimi,
2. Kullanılan harç
3. Tuğla malzemesinin kalitesidir.

Tuğlaların basınç mukavemetleri, çekme ve kayma mukavemetlerine göre oldukça yüksektir. Bu sebeple tuğla duvarların deprem etkisi altında dayanımları düşüktür. Malzeme özelliklerine ve fırınlanma kalitelerine baglı olarak tuğlanın basınç dayanımı genellikle 10 MPa ile 30 MPa arasında değismektedir. Tuğlanın çekme dayanımı basınç dayanımının yaklaşık %10’u; kayma dayanımı ise basınç dayanımının yaklaşık olarak %30’u kadardır.

Eski dönemlerde harman tuğlası kullanılmaktaydı. Harman tuğlası yerel ocaklarda düsük ve kontrolsüz ısılarda üretilmektedir. Harman tuğlasının basınç dayanımı düsük ve su emme kapasitesi yüksektir. Bu tip tuğlanın kesme dayanımının yüksek olmasının baslıca sebepleri harç cebinin bulunması ve deliksiz yapıya sahip olmasıdır. Harman tuğlasının boyutları yaklasık olarak 5.5 cm x 11 cm x 23 cm’dir. Teknolojinin gelismesi ve tugla ihtiyacının artması ile birlikte harman tuğlasının yerini fabrika tuğlaları almıstır. Delikli ve blok halinde üretilen fabrika tuglası, tasıma ve yerine konulma isçilikleri bakımından harman tuglasına göre oldukça avantajlıdır. Tasıyıcı blok tuğlaların boyutları 8.5 cm x 19 cm x 38 — 40 cm’dir ve delik oranları en çok %35 olmalıdır.

Tuğla yığma binalarda günümüzde de oldukça sıklıkla kullanılan bir malzeme oldugu için bu tür binalarda isçiliğe de önem gösterilmelidir.  (Tuğla Duvar Örerken Dikkat Edilmesi Gerekenler) Tuğla birimleri birbirine bağlayan harç dayanımı yönetmeliklere uygun seviyede olmalıdır. Ayrıca tuglaların örülme biçimleri de tugla duvarın dayanımını etkilemektedir. Tuğla duvarlarda düz örgü, kilit örgü, şaşırtma örgü gibi yöntemler kullanılmaktadır.

Tuğla yığma binalarda yatay ve düsey yükler tamamen duvarlar tarafından karsılanmaktadır. Bu sebeple taşıyıcı duvarın uzunlugu, yerlesim planı, tasıyıcı duvar boslukları, kullanılan tuglanın kalitesi, isçilik vb. faktörler yıgma binaların deprem davranısının belirlenmesinde belirleyici faktörler olarak karsımıza çıkmaktadır. Bu kurallar, deprem yönetmeliklerinde anlatılarak uyulması zorunlu tutulan kurallardır.

2.2. Kuşatılmış Yığma Binalar

Kuşatılmıs yığma binalar, donatısız yığma binalardan farklı olarak yatay ve düşey betonarme hatılları da bünyesinde bulunduran binalardır. Yatay ve düşey hatıllar, taşıyıcı duvarların örülmesinden sonra bu duvarların kalıp olarak kullanılması ile teşkil edilen; birbirlerine ve döşemeye bağlı betonarme yapı elemanlarıdır. Kuşatılmış yığma binalar süneklik düzeyi sınırlı binalarıdır (TBDY, 2018)

İlk bakışta betonarme yapıları andıran bu yapıların betonarmeden en temel farkı, betonarme kesitlerin oldukça küçük olması, çoğu yerde yatay hatılların yığma duvar içerisinde kaybolacak kadar küçük imal edilmeleridir. Ayrıca betonarme yapılar için gerekli olan çoğu düktilite ve kapasite tasarım kuralları bu yapılarda uygulanmaz, yatay ve düğey hatıllar da betonarme hesaplarına göre boyutlandırılmazlar.

Kuşatılmış yığma binalarda betonarme hatılların teşkil edilmesi ile yük dağılımı donatısız yığma binalara göre daha sağlıklı gerçekleşmektedir. Ayrıca bu yapıların süneklik düzeyi sınırlı olmasına rağmen, donatısız yığma binalara göre deprem davranışları daha iyidir. Kuşatılmıs yığma binalarda kullanılacak yıgma duvar malzemesi kadar yatay ve düşey hatılları teşkil eden donatı ve beton özellikleri de oldukça önem arz etmektedir. Bu malzemelerin deprem yönetmelikleri tarafından öngörülen standartlarda kullanılması, deprem bölgesinde bulunan ülkemiz için oldukça önemli bir husustur.

2.3. Donatılı Yığma Binalar

Donatılı yığma bina, yönetmelik gereğine uygun olarak tağıyıcı duvarlara donatı yerleğtirilmesi ile teşkil edilen süneklik düzeyi yüksek bina çeşididir (TBDY, 2018).

Yığma binaların süneklik düzeyi düşük malzemelerden inşa edilmesi bu yapılarda ani ve gevrek kırılmalara yol açmaktadır. Dolayısıyla, deprem dayanımlarının da düşük olmasına sebebiyet vermektedir. Donatılı yığma binalarda yığma duvarların sünekliklerini arttırmak amacıyla yatay ve düsey donatılar yerlestirilmekte böylece duvarların dayanımı arttırılmaktadır. Böylelikle depreme dayanıklı yığma bina elde edilebilmektedir. Geçmiş depremlerde kuşatılmış ve donatılı yığma binaların depreme karsı iyi performans gösterdikleri fakat donatısız yığma binaların aynı performansı gösteremedikleri gözlemlenmiştir.

2007 ve 2018 Bina Deprem Yönetmeliklerinin yığma bina tasarımı bakımından farklılıkları incelendigi zaman, donatılı yıgma bina kavramının 2007 Bina Deprem Yönetmeliginde yer almadığı görülmektedir. Dolayısı ile donatılı yığma binaların ülkemizde henüz yeni bir kavram olduğu rahatlıkla söylenilebilir. Ülkemizde uygulaması diğer ülkelere oranla kısıtlı olan donatılı yığma binalar, özellikle kırsal kesimlerde betonarme binalara bir seçenek teşkil edebilirler.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018’de, donatılı yığma binalarda yatay donatıların yatay derzlerin içerisine uygun biçimde yerleştirilmesi ve bu donatıların düsey aralıklarının 600 mm’yi geçmemesi gerektigi, ayrıca duvardaki yatay donatı oranının duvar brüt kesit alanının %0.05’inden daha az olmaması gerektiği belirtilmektedir (TBDY, 2018).

Düşey donatıların ise kargir birimlerde bulunan ceplere ya da deliklere uygun biçimde yerlestirilmesi ve bu donatıların oranının duvar brüt kesit alanının %0.08’inden küçük olmaması gerektigi belirtilmektedir. Kapı ve pencere boşluklarından dolayı oluşacak dayanım kaybını önlemek amacı ile bu boşlukların her bir kenarı boyunca en az 2∅12 ek donatı konulması uygun görülmüştür (TBDY, 2018).

Donatılı yığma binalar, kuşatılmış ve donatısız yığma binalara göre süneklik düzeyleri yüksek binalardır ve deprem yükleri altında davranışları daha iyidir. Ayrıca donatılı yığma binalar için deprem yönetmeliklerinde izin verilen en çok bina yükseklikleri ve kat adetleri daha fazladır. Henüz ülkemizde fazla yaygın olmamaşına ragmen, yeni deprem yönetmeliği ile ilerleyen yıllarda bu tip yığma binaların sayılarının da artacağı düşünülmektedir.

2.4. Donatılı Panel Sistemli Binalar

Donatılı panel sistemli binalar, düşey gazbeton panellerin yan yana getirilerek taşıyıcı duvarları teşkil ettiği süneklik seviyeşi yüksek binalar olarak tanımlanmaktadır. Bu tip yığma binalarda donatılı gazbeton paneller betonarme hatıllarla birleşerek duvar ve döşemeleri meydana getirmektedir (TBDY, 2018; TS EN 12602, 2016).

Binalarda önemli sayılabilecek seviyede hasarlara yol açarak can ve mal kaybı ile yaralanma ve ölümlere sebebiyet veren depremlerin binalarda meydana getirdiği hasar ve zararları minimize etmek son şenelerde çok fazla araştırmaya konu olmuştur. Fiziki ve mekaniksel niteliklerinin yeterli derecede olması ve aynı zamanda düşük özgül ağırlık sayesinde daha hafif yapılaşmanın inşa edilmesine imkan vermesi gibi etkenlerden dolayı donatılı gazbeton panellerin yığma binalarda yapı elemanı olarak tercih sebebi olmaya başlaması da söz konuşu araştırmaların getirisidir.

Gazbeton hafif beton sınıfına ait, gözenekli ve içerişinde çimento, kum, kireç, alüminyum tozu ve şu barındıran bir malzemedir. Maşif yapıların inşa edilebilmesine olanak sağlamasının yanı sıra düşük yoğunluğuna rağmen yüksek taşıma kapasitesi, yükşek ısı ve ses yalıtımına sahip olması, yangına dayanıklı olması, kolay işlenip uygulanabilmesi ve ekonomik avantajları gazbeton malzemelerin yapı malzemesi olarak tercih edilmelerinin diğer sebeplerindendir (TS EN 771-4, 2015).

TBDY (2018)’e göre donatılı panel sistemli binalarda duvar ve döşeme panellerinde Gazbeton 5 sınıfından daha düşük bir gazbeton kalitesi kullanılmamalıdır ve bitişik paneller araşındaki yivlere yerleştirilecek donatılar S420, B420C ya da B500C sınıfında olmamalıdır. Donatı çapı en az 12 mm, yiv çapı ise en az donatı çapının 5 katı olacak şekilde teşkil edilmelidir.

3. Örnek Yığma Yapı-Bina Projesi

Örnek yığma yapı projelerine aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

4. Yığma Yapıların Avantajları ve Dezavantajları

4.1. Yığma Yapıların Avantajları

Uygun tasarım ve yapım koşulları altında, yığma duvar sistemi ekonomik ve kullanım avantajları sunmaktadır:

• Duvar malzemesi ve yüzey kaplama ihtiyacını azaltarak doğrudan duvarlara sıva veya boya uygulanmasına izin vermektedir.
• Cephelerde, yapısal ve mimari işlevi sağlayan taşıyıcı elemanlardır.
• Düşey delikler; elektrik, sıhhi tesisat ve telekomünikasyon kanalları olarak da kullanılmaktadır.
•  Kalıp kullanımına ihtiyaç azalması nedeniyle daha düşük maliyetler sağlar.
• Yapı tek bir yığma malzemesiyle ile inşa edilebilir. Bu sayede iş kalemlerinin sayısı azalmaktadır.
• Özel işçilik ve modüler birimler kullanılarak, duvarların yapımında büyük bir hız ve verimlilik kazandırılmaktadır. Bu nedenle çoğu durumda daha az faaliyet ve işçilik ile maliyetler azalır.
• Bir yapım sistemi olarak, sismik risk durumunda yüksek performansla kullanılabilir.
• Yapısal bir sistem olarak, bir veya iki katlı düşük maliyetli binalardan, çok katlı ve maliyeti yüksek binalara kadar ekonomik olarak faydalı bir şekilde yararlanılmaktadır.
• Beton duvarın yapısal ve mimari özellikleri birleştiğinde dayanıklı, az bakım gerektiren ve güzel görünümlü yapılar elde edilebilir.
• Yığma elemanlarınının brüt alanlarında delikler olduğundan, her termal hemde akustik için yalıtkan hava odaları sağladığından yalıtım için tasarım yapılmasına olanak tanır.
• Beton duvar, sadece bir yapı sistemi olarak değil, mimari ve yapısal tasarımının yönetimine bağlı olarak bir yenilik, güvenlik ve dayanım sağlamak ve yansıtmak için de kullanılabilir.
• Yığma elemanlar sürekli gelişmekte olduğundan yeni ürünler bulunmaktadır.
•  Potansiyel olarak, güvenlik ve dayanıklılığın temel unsurlarından ödün vermeden, büyük sosyal ve ekonomik potansiyele sahip yerlerde basit teknoloji ile üretim ve inşaat koşullarına uyarlanabilen bir sistemdir.

4.2. Yığma Yapıların Dezavantajları

• Farklı bir taşıyıcı sistem olduğundan, malzemelerinin, tuğlalarının, harçlarının taşınmasında ve özelliklerini belirlemek önemlidir.
• Bina sistemleri için uygulanan sıkı ve sistematik kalite kontrolleri gerektirir.
• Yığma duvarların yerinin değiştirilmesi mümkün olmamaktadır.

Kaynaklar: 
Arun, G. (2005). Yığma Kagir Yapı Davranışı. Yığma Yapıların Deprem Güvenliğinin Arttırılması Çalıştayı, ODTÜ, Ankara,TR.
Saadet ÖZKAT-2007 VE 2018 BİNA DEPREM YÖNETMELİKLERİNİIN YIĞMA BİNALAR ÖZELİNDE ÖRNEK BİNA ÜZERİNDE KARŞILAŞTIRILMASI 
Zeynep YALNIZ-ANITSAL BİR YIĞMA BİNANIN YAPISAL ANALİZİ
Alyamaç, K. E. ve Erdoğan, A. S. (2005). Geçmişten Günümüze Afet Yönetmelikleri ve Uygulamada Karşılaşılan Tasarım Hataları. Deprem Sempozyumu, 1:707–715.
Adamou MAROU SEYNI SAMBEROU-YIĞMA DUVARLARIN ÇEVRİMSEL YÜKLER ALTINDA DAVRANIŞLARININ DENEYSEL VE SONLU ELEMAN YÖNTEMİYLE BELİRLENMESİ VE FRP MALZEMESİYLE GÜÇLENDİRİLMESİ

Merdiven planında rıhtların birbirine paralel olmaması durumunda, basamakların kova hattı üzerindeki genişliklerinin ayarlanması gerekir. Düz kollu ve tam dönel merdivenlerde kova hattı üzerindeki basamak genişlikleri belirlidir. Düz kollu yamuk basamaklı merdivenlerde ise basamakların kova hattı üzerindeki genişliklerinin toplamı, çıkış hattı üzerindeki toplamından daha küçük olduğundan kova hattı üzerindeki basamak genişlikleri de normal genişlikten daha dardır. Düz kısımlarda çok rahat olan merdiven, dönel bölgede birdenbire dikleşeceğinden yeteri kadar rahat ve güvenli olmadığı gibi görünüşü de güzel değildir ve düzenlenmesi gerekir. Bunun için kova hattı üzerindeki basamak genişlikleri sıkışık bölgede azar azar artırılırken rahat bölgede aynı oranda azaltılır. Merdivenin güzel, rahat, güvenli ve konstrüktif olması amacıyla yapılan bu ayarlamaya merdiven basamaklarının dengelenmesi denir. (Merdiven tasarım kuralları ve ilgili ölçüler)

Geometrik bir yöntemle dengelemesi yapılacak tam dönel bir merdivenin, öncelikle çıkış hattı üzerinde normal basamak genişliği işaretlenmekte ve işaretlenen bu noktalardan merdiven kovasına teğet geçen rıht çizgileri çizilmektedir. Bu yöntemle elde edilecek basamağın; merdiven kovasına yakın olan basamak genişliği artarken, merdiven korkuluğuna yakın olan basamak genişliği daralacak ve basamak genişlikleri dengelenmiş olacaktır.
Bazı döner merdiven çeşitlerinde merdiven dengelendirmesi yapılmadığında, basamak şekillerinde oluşan değişim, yürüyüş ritminin bozulmasına ve iniş çıkışlarda kazalara neden olmaktadır. Bu nedenle dönel ve kısmen dönel merdivenlerde, rahat ve emniyetli bir iniş çıkış sağlamak ve merdiven kovasına yakın basamak genişliğini arttırarak dengeli bir basamak yüzeyi oluşturarak kullanıcıya kullanım rahatlığı sağlamak için, merdiven basamakların dengelenmesi önemli bir konudur.

Merdiven basamak genişlikleri, düz kollu merdivenlerde çıkış ve kova hattı boyunca eşit, yamuk basamaklı merdivenlerde kova hattı boyunca daralmaktadır. Bu durum merdivenlerin özellikle, “birbirinin yanından geçen iki merdiven kolu arasındaki boşluk” olarak tanımlanan kova hattı bölgelerine yakın kısımlarda eğimin birden bire dikleşmesine bağlı olarak güvensiz ve rahat olmayan basamakların oluşmasına sebep olmaktadır.

Buradan hareketle merdivenlerde güvenlik, konfor ve estetik görünümün sağlanması  amacıyla basamak genişliklerinin düzenlenmesi işlemi, merdiven dengelenmesi olarak adlandırılmaktadır.

Basamak genişliklerinden, çıkış hattı boyunca birbirine eşit olması; kova hattı boyunca dar olduğu kısımlarda azar azar arttırılması, geniş olduğu kısımlarda aynı oranda azaltılması yoluyla dengelenmesi beklenmektedir. Buna karşın özellikle dönel merdivenlerde, merdivenin kapladığı alanın en aza indirilebilmesi için merdiven kovaları küçültülmektedir. Buna bağlı olarak kova hattı üzerindeki basamak genişlikleri belirtilen minimum değerlerin altında kalmaktadır. Aksi durumlarda ise kova hattındaki basamak genişliklerini arttırabilecek yöntemler tercih edilmelidir. (Merdivenler, Türleri ve Özellikleri)

Günümüzde merdiven basamaklarının dengelenmesinde mimari yazılımlar tercih edilmekle farklı yöntemler de kullanılmaktadır. Bu yöntemler: orantılı bölme yöntemi, daire yöntemi, açı yöntemi, kaçış çizgisi yöntemi ve trapez yöntemi olmak üzere ele alınmaktadır.

Sahanlıklar, Merdiven kolları arasında yer alarak, kullanıcıya dinlenme ve soluklanma için bir alan yaratır. Ayrıca, merdiven kollarının mekân içinde aynı doğrultuda ya da farklı doğrultularda devam etmesini sağlayarak, kullanıcının mekândaki yönelimini de belirleyen yatay düzlemlerdir. Bulunduğu yere göre; ara sahanlık, köşe sahanlık, tam sahanlık, kat sahanlığı olarak adlandırılırlar.

Özellikle köşe sahanlıklarının düzenlenmesine özen gösterilmelidir. Köşe sahanlıklarında iki rıhtın kova hattı üzerinde bir noktada birleşmesi bu bölgede rıht yüksekliğinin iki katına çıkmasına neden olacağından tehlikelidir. Ayrıca bu noktada küpeştenin eğimi birdenbire dikleşeceği ve yapısal kalınlık artacağı için görünüş de bozulacaktır.

“Sahanlık genişliği en az merdiven kolu genişliğine eşit olmalı ve tam sahanlıklarda hiçbir zaman 100 cm’den dar olmamalıdır. Ayrıca merdiven genişliği 100 cm ise tam sahanlıklarda 10 cm, kat sahanlıklarında 20 cm arttırılmalıdır” (Merdiven tasarım kuralları ve ilgili ölçüler)

Sahanlık Boyutları

1. Sahanlık Genişliği (Sg)

Sahanlığın iniş çıkış doğrultusuna dikey olan net genişliğidir. Bu en az merdiven kolu genişliğine eşit olmalı ve tam sahanlıklarda hiçbir zaman 100 cm’den dar olmamalıdır. Ayrıca merdiven genişliği 100 cm veya daha fazla ise sahanlık genişliği tam sahanlıklarda 10 cm kat sahanlıklarında 20 cm arttırılmalıdır.

2. Sahanlık Uzunluğu(Su)

Sahanlık uzunluğu, düz kollu dikdörtgen basamaklı çift kollu merdivenler için geçerlidir. Sahanlığın çıkış hattına paralel doğrultudaki kenarlarının uzunluğudur. Bu uzunluğun ara sahanlıklarda adım uzunluğuna bağlı olarak belirlenmesi gerekir. Bu uzunluğun saptanmasında aşağıda verilen bağıntı kullanılır.
Su = B + n.(63 cm)

n: Adım sayısı, B=Basamak Genişliği

Köşe sahanlıkları üzerinde sahanlık uzunluğu ve genişliği ayrımı yapılamamaktadır. Buna karşın sahanlığın boyutları merdiven genişliğine bağlı olarak belirlenmektedir. Merdiven genişliğine eşit olarak tasarlanan köşe sahanlıklarında 2 rıhtın üst üste gelmesine bağlı olarak küpeşte üzerinde yapısal ve görsel sorunlar meydana gelmektedir. Bu nedenle köşe sahanlıklarının uzunluğu ya da genişliği, merdiven genişliğinden fazla olmalıdır.
(Merdivenler, Türleri ve Özellikleri)

Render, üç boyutlu olarak tasarlanmış mekân ve bu mekân içerisinde modellenmiş objelerin, bir kamera açısından objelerin yüzey özellikleri ve mekandaki ışıkların aydınlatma değerlerinin birebir bilgisayar tarafından hesaplanmasıyla renklendirmesi ve gösteriminin yapılması işlemidir.

Render, bilgisayar destekli tasarım programlarında, kurgu, montaj ve efekt programlarında yer alan bir terimdir. Render teriminin Türkçe’de tam olarak karşılığı olmasa da Görüntüleme kavramı render terimi yerine kullanılabilmektedir. Aynı zamanda görüntü terimi de render yerine tercih edilebilmektedir.

Üç boyutlu tasarım alanında en çok kullanılan sözcüklerden biri olan render Türkçe’de “sunmak”, “derlemek” anlamına gelir. Render teriminin teknik anlamı ise sahnede var olan objelerin verilen komutlar doğrultusunda bir takım matematiksel hesaplamalar yapılarak en son geldiği sunuş halidir.

Bilgisayar destekli tasarım (CAD) yazılımları sayesinde dijital nesneler oluşturulabilir ve onlara gerçekmiş gibi imaj verilebilir. Gerçekçi bir render almak için ilk önce nesnenin doğru bir biçimde üç boyutlu olarak modellenmiş olması gerekir. Oluşturulan modellerin, çeşitli malzeme, doku, ışık, renk ayarlamaları yapıldıktan sonra projenin istenilen kısmına sanal kamera yerleştirilir. Bir takım teknik işlemden sonra arzu edilen veriler, bilgisayar destekli tasarım programına girilir. Bu kısımda genellikle görüntünün boyutu, kalitesi, ışık ayarları, ışığın yansıma şekli gibi çeşitli parametreler yer almaktadır. Bu işlemin ardından görüntü elde edilir.

Bilgisayar destekli tasarım programında üç boyutlu olarak oluşturulmuş objelere, materyaller atandıktan sonra nesnelerin gözükmesi ve görüntüsüne biçim vermek için aydınlatma sistemi kullanılır. Bu işlemin öncesinde veya sonrasında sahneye eklenen sanal kamera ile sahnenin görüntülenmek istenen yerleri ve görselin boyutu belirlenir. Bu işlemin ardından programa girilen veriler ve programa verilen komutlar doğrultusunda bilgisayar üzerinde çeşitli matematiksel hesaplamalar yapılır. Bu hesaplama işlemi, render olarak tarif edilir. Render işleminin hızını ve süresini belirleyen çeşitli değişkenler vardır. Bu değişkenlerin başında bilgisayarda kullanılan yazılım ve bilgisayarın sahip olduğu donanım özellikleri gelir. Aynı zamanda çalışmadaki poligon sayısı, kullanılan materyaller, ışık kaynakları, kamera ayarları render hızı ve süresini etkilemektedir.

2. Render Programları

Üç boyutlu tasarım programlarının birçoğu kendi içerisinde render hizmeti sunar. Bunun yanı sıra render alma işlemi için render motorları kullanılmaktadır. Günümüzde yaygın olarak kullanılan render programları;

• V-ray,
• Redshift,
• Arnold,
• Cycles,
• Renderman
• LuxRender,
• Mental Ray,
• Key Shot

gibi yazılımlardır. Render motorlarında ışık dağılımı fiziksel hesaplamalar ile yapılmaktadır. Bu durum görüntüde gölge oluşturma ve ışık dağılımı gibi işlemlerde gerçekçiliği artırır.

Render teknolojilerinde gerçek zamanlı ve gerçek zamanlı olmayan iki farklı render teknikleri bulunmaktadır. Gerçek zamanlı render (Real-Time) işleminde, sahne içinde ışık, renk ve doku özellikleri aktif bir şekilde görüntülenebilir.  Gerçek zamanlı olmayan render işleminde ise, görüntünün elde edilmesi için sahnenin matematiksel olarak hesaplanması gerekmektedir. Real-time render teknolojisinin sahneyi aktif olarak gösterebilmesi, mimarı alanlarda yaygın olarak tercih edilmesine neden olmaktadır

Gerçeğe yakın render görüntüleri fotogerçekçi (fotorealistik) render olarak adlandırılır. Fotogerçekçi render elde etmek için programı kullanan kişi kullandığı bilgisayarın teknik özelliklerini bilmeli ve kullanmış olduğu bilgisayar destekli tasarım programına hakim olmalıdır. Bilgisayar destekli tasarımın yapılabileceği bir program ve render motoru, fotogerçekçi bir çalışmanın ortaya çıkması için yeterli değildir. Fotogerçekçi bir çalışma için en önemli unsur onu kullanan kişinin bilgisi ve kabiliyetidir. Fotogerçekçi görüntü imkanı sunan render motorları gerçek yaşamı temel alan yazılımlardır. Bu yazılımlarda yer alan; ışık, malzeme ve kamera özellikleri tamamen gerçek yaşamı taklit eder bu prensipte çalışır.

3. CPU Render Teknolojisi

CPU (Central Processing Unit) Türkçe’de merkezi işleme birimi anlamına gelmekle beraber bilgisayarın tüm temel işlemlerini hesaplayan donanımdır. CPU’larda çekirdek sayısı ne kadar arttırılırsa alınacak performansta o kadar iyi olacaktır. İşlemci tabanlı render motorları, Vray, LuxRender, Mental Ray, Arnold, KeyShot gibi bazı render yazılımlarıdır. CPU render teknolojisinde render işlemi için kullanılan işlemcilerin çekirdek sayıları render sürelerinde farklılıklar oluşturabilmektedir. CPU render işlemi esnasında zaman kazanmak için animasyon stüdyoları “Render Farm” olarak tanımlanan özel bilgisayar alanları oluşturmaktadır. Render farmlar için geliştirilen 2 veya 4 işlemciyi aynı anda çalıştırma imkânı sunan anakart donanımları görülmüştür.

4. GPU Render Teknolojisi

GPU (Graphics Processing Unit) Türkçede grafik işlemci birimi anlamına gelmektedir. Bilgisayar üzerinde yapılan işlemlerin, yazı ve grafiklerin oluşturulması sırasında monitör ve CPU arasında görev yapmakta olan dönüştürücülerdir. Ekran kartı işlemcisi olarak ta tanımlanabilir. Günümüzde iki büyük ekran kartı firması olarak AMD ve Nvidia vardır. Bu iki firma arasındaki rekabet GPU ekran kartı işlemcilerini geliştirmekte ve güçlendirmektedir. Ekran kartı birimlerinde oluşan bu gelişmeler, GPU teknolojisini kullanan render motorlarının sayısını artırmaktadır.

GPU’da iki farklı görüntü oluşturma yöntemi vardır. Nvidia ekran kartı için CUDA ve AMD grafik kartı için OpenCL mimarileri kullanılmaktadır. CUDA, Nvidia tarafından desteklenen bilgisayarın işlem gücünü artıran ve GPU görüntülemesi için destek sağlar. OpenCL, AMD grafik kartları tarafından GPU görüntülemesi için destek sağlar.

5. Gerçek Zamanlı (Real-Time) Render Teknolojisi

Gerçek zamanlı render, yapılan işin sonucunu beklemeden görmemizi sağlar. Üç boyutlu bilgisayar programlarında sis ve alan derinliği gibi uzun süren efektli sahnelerin işlenmesi bile gerçek zamanlı render teknolojisinde beklenmeden sonuçlanmaktadır. Gerçek zamanlı olmayan render işleminde tek bir kare görüntü elde etmek için render motoru, sahnede yer alan objelerin poligon sayısı, ışık ayarları, doku ve kaplama bilgisi gibi değerleri matematiksel olarak bir işlemden geçirmektedir. Klasik render motorlarının fiziksel tabanlı olması, sahnenin analiz edilirken yapılan matematiksel işlemlerin zaman almasına neden olmaktadır. Real-time render işleminde kullanılan render motorları, fiziksel render motorlarına göre aydınlatma ve gölgelendirme gibi işlemleri taklit etme yöntemleri ile yaptıkları için daha hızlı sonuç vermektedir. Real-time render teknolojisinin kullanıldığı alanlar başta oyun sektörü olmak üzere animasyon filmleri, mimari görselleştirmeler ve reklam animasyonlarıdır.

Kaynaklar: 
Murat BEREKET-3B ANİMASYON ÜRETİMİDE KULLANILANTEKNOLOJİLERDEN GPU RENDERTEKNOLOJİSİNİN İNCELENMESİVE ÖRNEK BİR UYGULAMA ÇALIŞMASI
ALİ KARAKURT- KONUT REKLAMLARINDA GÖRSEL YAPILANDIRMA
Cardoso, J. (2018). Create Photorealistic Exterior Renders with V-ray and 3ds Max. https://evermotion.org/tutorial /show/11070/create-photorealistic-exterior-renders-with-v-ray-and-3ds-max.
Akipek, F.Ö ve İnceoğlu, N.(2007). Bilgisayar Destekli Tasarım Ve Üretim Teknolojilerinin Mimarlıktaki Kullanımları. YTÜ Mim. Fak. E-Dergisi, 2 (4), 237-253. http://www.journalagent.com/megaron/pdfs/MEGARON 63825-ARTICLE-AKIPEK.pdf.

Büyük Larousse Ansiklopedisi’nde “Mükebbire (Arapça), büyük camilerde, son cemaat yerinin camiye bitişik duvarında yer alan balkon biçiminde küçük çıkma. Son cemaat yerinde namaz kılanlara imamın tekbirini tekrarlayan müezzinler için yapılan mükebbirelere mizene ya da son cemaat müezzin mahfili de denir.”diye geçer.

Eczacıbaşı Sanat Ansiklopesi’nde yer alan tanım ise “Bazı camilerde son cemaat yerinin harem duvarı üstündeki küçük cumba ya da balkon. Burada caminin içini görebilen müezzin, imamın tekbirini dışarıda namaz kılanlara tekrarlar.”dir. Sanat Ansiklopesinde mükebbireyi “Mi’zene veya mükebbire ezan okunacak veya tekbir getirilecek yer manasında (Arapça dan) camilerin avlusundaki son cemaat yerinde namaz kılanlara içerideki imamın tekbirini tekrar ederek cemaatin birlikte namaz kılabilmesini temin için yüksekçe bir pencere içine veya dışarıya taşkın olarak inşa edilmiş balkon şeklinde çıkmadır. Ki son cemaat müezzini burada imam tekbirini tekrar ederek dışarıdakilere bildirir. Bu mahfillere son cemaat müezzin mahfili veya mükebbire de denir.” şeklinde tarif eder.

Doğan Hasol “Mükebbire (Arapça) Camilerde imamın tekbirini cemaate tekrarlamak üzere son cemaat müezzinlerine ayrılmış yer. Mükebbireler son cemaat yerinin camiye bitişik olan duvarına açılmış pencerenin balkon gibi dışarı çıkan bölümünden ibarettir.” şeklinde bir tanım yapar.  Sanat Kavramları sözlüğünde ise “Mükebbire camilerin son cemaat yerinde namaz kılanlara içerideki imamın tekbirini ileterek, cemaatin aynı anda namaz kılmasını sağlamak işini gören müezzinin durduğu küçük balkon. Bu çıkmaya ‘mi’zene’ ya da ‘son cemaat müezzin mahfili’ de denir.” şeklinde bir tanım yer alır.

Cami mimarisinin detayları ile birlikte daha iyi anlaşılabilmesi amacıyla hazırlanmış bir kitap olan Mimari ve Tezyinî Unsurlarıyla Câmi kitabında Aziz Doğanay Mükebbire/Tekbirlik diye bir başlık oluşturmuş ve bu birimi şöyle açıklamıştır: “Merkezi kubbeli câmilerde ses iletişimini kolaylaştırmak için cümle kapısının bulunduğu kıble duvarının iç avluya/harem-i bîrûn’a bakan yüzüne kapının sağında ve solunda veya üstünde, dışarıya taşkın bir cumba şeklinde çıkmalar yapılır ki bu çıkmalara, burada duran kişinin imamın tekbir seslerini dışarıdaki cemaate duyurmak maksadıyla yüksek sesle tekrarladığı için mükebbire (tekbir getirilen yer, tekbirlik) adı verilmiştir.”

BETÜL ESER-OSMANLI CÂMİ MİMÂRİSİNDE MÜKEBBİRE

Mimarlıkta avlu olarak adlandırılan, Latince dil kökenli ‘Atrium’ Türk mimarisinde genelde üstü açık bırakılan yerlerdir ve birçok toplu etkinliğin düzenlendiği mekânlar olarak kullanılır. Avlular; bayramların kutlandığı çeşitli törenlerin yapıldığı, çocukların oyunlar oynadığı, yaz günlerinde yemeklerin yendiği, eğlencelerin düzenlendiği çok amaçlı yerlerdir. (Eyvan ve Revak Nedir? Nerelerde Kullanılır?)

Avlu; Türk Dil Kurumu Büyük Türkçe Sözlük’te “bir yapının veya yapı grubunun ortasında kalan üstü açık, duvarla çevrili alan, hayat” (Türk Dil Kurumu) olarak ifade edilirken, Türk Dil Kurumu Güzel Sanatlar Terimleri Sözlüğü’nde “bir yapının ortasında, önünde ya da arkasında duvarlarla çevrili üstü açık alan, yer” (Türk Dil Kurumu) olarak, Doğan Hasol’un Mimarlık Sözlüğü’nde “bir yapının ya da yapı grubunun ortasında kalan, çevresi kapalı, üstü açık alan” (Hasol, 1975) olarak, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi’nde ise “bir yapı ya da yapı topluluğunda çevresi kapalı, açık mekana verilen ad” (Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, 1997) şeklinde tanımlanmıştır. Ayrıca Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi’nde yazdığına göre iç avlu yerine “harem” ve “dahiliye”, dış avlu yerine ise “halim” ve “muhavvata” kelimeleri de kullanılmaktadır. Avlular kapalı bir mekana girişin öncesinde ya da kapalı mekanların arasındaki ilişkilerin kurulması için yapı kütlesinin içinde olabilir. Bazı örneklerde ise avlu tüm yapı çevresini sarar.

Avlu mekanı, konut içindeki ve dışındaki toplumsallığı düzenleyen bir biçimde, yüksek sağır duvarların arkasında ve duvar boşlukları avluya bakan diğer yapısal kütlelerin odağında yer alarak, mahremiyet kadar güvenlik bakımından da işlevselliğe sahiptir.

Roma mimarisine göre avlu (atrium), servis alanlarını barındıran, ortasında yağmur sularının birikmesi için yapılmış bir yağmur havuzu yani “impluvium”un bulunduğu, ev yaşamının merkezi olan bir iç bahçedir.

Röleve üç boyutlu bir strüktürün iki boyutlu çizimler olan planlar, kesitler, cepheler ve detaylar ile ifade edilebilmesi için yapılan bir ölçü alma işlemidir. Çizimler uygulama projesinin benzeridir, ancak strüktürün inşa edilmesinden yıllar sonra yeniden ölçülerek elde edilirler. Bunun için rölöve yapının ölçüldüğü zamandaki durumunu yansıtır, orijinal yapının değişiklikleri, ilaveleri, yıkılmış kısımları aynen ölçülerek çizimlerde belirtilir.

Bu işlemler sonucu elde edilen ürüne “rölöve projesi” değil “rölöve çalışması” denir. Çünkü proje, Fransızcası “project”, İngilizcesi “design”, bir tasarım olgusunu anlatır. Rölövede tasarım ve fikir ürünü yoktur, bunun için proje değil çalışmadır. Bir proje hazırlamak tümevarım ise, bir röleve hazırlamak tümdengelim olarak tanımlanır.

1.1. Rölöve – Releve – Röleve Ayrımı

Rölöve Fransızca bir kelimedir. Fiil hali “relever”, isim hali “releve“dir. “Re” ön eki Latin kökenlidir ve tekrar anlamındadır. “Lever” ise kaldırmak demektir. Fiil hali olarak “relever” tekrar ayağa kaldırmak anlamına gelse de, mimarlıkta “mevcut bir yapının yeniden ölçülerek çizimlerinin, plan, kesit, görünüş olarak elde edilmesi” anlamına gelir. Her iki halinin de Türkçe okunuşu “rölöve”dir. Bizde karşılığı olmadığı için kelime dilimize aynen girmiştir, ancak Fransızca isim halinin yazılışından dolayı bazı kişilerce “releve” ya da “röleve” olarak okunmaktadır ki bu yanlış telaffuzdur.

2. Rölöve Neden Yapılır?

Röleve eski  bir yapının, arkeolojik kalıntının, kent dokusunun incelenmesi, belgelenmesi, araştırılması, arşivlenmesi, restitüsyon veya restorasyon projesinin hazırlanması için kişi ya da kurumun isteği üzerine yapılır ve genellikle Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurumu’na, tescil veya onay amacıyla takdim edilir. Bunun için röleve bir amaç değil daima bir araçtır. Ayrıca mimari restorasyon konusu dışında, yapıların mevcut durumlarında farklı amaçlar için bilgi toplanması işlemleri de rölöve olarak adlandırılır. (Örneğin statik rölöve-Tarihi Yığma Yapıların Performans Analizi)

3. Rölöve Çeşitleri

Alınan ölçüler, ölçü alma şekli ve kullanım amacına göre 3 çeşit rölöve vardır. Bunlar;

1. Yalnız plan şeması ve kaba ölçüleri bilmek açısından çok hızlı yapılmak durumunda olan rölöve: bu türde ölçüm, adım, ayak ve hatta karış ile yapılabilir. Bu rölöve arşivlemek veya üzerinde çalışmak amacıyla kullanılabilir. Kurula takdim edilemez.
2. Binanın bakımı, onarımı, belgelemek veya arşivlemek için yapılan rölöve, plan, kesit ve görünüş rölövelerini kapsar. Oldukça hassas bir çalışma gereklidir. Ancak yalnız onarımda kullanılacağı veya arşivleneceği ve plan şeması başka bir işte kullanılmayacağı için hızlı bir şekilde yapılan rölövedir. Kurula ancak tescil amacıyla takdim edilebilir.
3. Bir eski eserin yıkılarak yeniden yapılması projesinde veya yıkılmadan restitüsyon verestorasyon projesi hazırlanması işinde kullanılacak rölövenin çok hassas ve dikkatli ölçülerek yapılması ve ayrıca detay ölçülerinin de alınması gereklidir. Bu rölöve detaylarıyla beraber kurula takdim edilecek çalışmadır.

4. Rölöve Ön Araştırması

Bir rölöve çalışmasına başlamadan önce o bina, bölge ve çevre ile ilgili ön araştırma yaparak faydalı olabilecek bilgilerin toplanması gereklidir. Yapılması gereken araştırmalar şunlardır.

4.1. Mevcut Durumun İncelenmesi

Mevcut durumun incelenmesi, tüm binayı ve çevresini gezerek yapılır. Bu incelemede mevcut veriler toplanır ve değerlendirilir. Örneğin sıvalı duvardaki düzgün çatlaklar, örülmüş bir pencere veya kapı açıklığı, silemlerde değişme veya kesilmeler, hacimlerin bölünmüş olduğunu, toprak altında kalmış temeller, daha önce burada başka bir binanın varolduğunu, düzgün olmayan tuğla ve taş derzleri veya değişik tuğla rengi ve boyutu bu duvarların sonradan yapıldığını, döşemenin durumu, binanın yaşını belirleyebilir. Gereksiz delikler, duvarlardaki yazılari boyalardaki değişiklikler veya döküntülerin hepsi bina hakkında birer ipucu olabilir. Bu ve benzeri tüm veriler toplanır, not edilir, gerekiyorsa fotoğraf ile tespit edilir. Bu inceleme aynı zamanda binanın statik açıdan sağlam, çürük, tamire muhtaç olup olmadığını, tesisat sistemini, pis su bağlantısını, elektrik sisteminin durumunu da kapsar.

Bundan başka rölöve çalışması esnasında hangi ölçüm aletlerinin kullanılacağı, yüksekliklerin nasıl ve ne tür aletle alınacağı, ne tür fotoğraf malzemesi gerektiği, ışık ve güneş durumu, ulaşım olanakları, trafik durumu, otopark sorunu vb. incelenerek çözümleri bulunur ve ancak bundan sonra çalışmaya başlanabilir.

4.2. Tarihi Kaynak Araştırması

Rölövesi yapılacak binaya ait, kitap, eski kitap, mimarlık tarihi kitapları, eski dergi, gazete, film, eski fotoğraflar, minyatür, gravür, eskizler, suluboya resimler, eski harita, vaziyet planı, daha önce yapılmış mimari çizimler, krokiler, tapu, çap, röpreli kroki, kot-kesit, yazılı kaynak, satış belgeleri, koruma kurulu kararları vb. olup olmadığı araştırılır. Bu tür dökümanların bazılar doğrudan kullanılamazlar. Ölçekleri yanlış olabilir, çizimler yanlış veya hatalı olabilir, bu bakımdan daima doruluklarını kontrol etmek gereklidir. Çizimler, başlamak için kroki olarak çok faydalıdır.

Bina veya bina grupları hakkında ilk yapım, sonraki değişmeler, ilk ve sonraki sahipleri, yapılan ondarımlar, orijinal malzemeler, muhdes kısımlar vb hakkında bilgi edinilir. Bu bilgiler daha sonra restitüsyon projesinin hazırlanmasında çok yararlı ve şarttır.

Tarih araştırması daha çok bir arşiv araştırmasıdır ve bilgi toplanabilecek kaynaklar şunlardır;

• Osmanlı arşivleri,
• Bakanlık arşivleri
• Vakıf arşivleri,
• Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu arşivi,
• Rölöve bürosu arşivi,
• Yerel belediyeler,
• Müzeler,
• Mimar-Mühendis Odaları,
• Yazma ve fotoğraf kütüphaneleri,
• Özel kütüphaneler,
• Kişisel özel koleksiyonlar,
• Tapu kayıtları,
• Eski haritalar,
• Özel kişiler (Bu özel kişiler, bina sahibi, mimar, müteahhit, kalfa, ustabaşı, mahalle sakini olabilir.)

5. Rölöve Çalışmasının Kapsamı

Bir kişi veya kurumun isteği üzerine yapılan Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu’na tescil ve onay amacıyla sunulacak bir rölöve çiziminde şunlar bulunur.

5.1. Belgeler

Yapı ile ilgili tapu, çap, imar durumu, röperli kroki, kot kesit, inşaat istikamet rölövesi, imar planı örneği, kadastral pafta, ağaç revizyon paftası vb. resmi belgelerdir.

5.2. Çizimler

5.2.1. Tanıtım Paftası

Binanın ismi, yeri, ölçenlerin ve çizenlerin kimler olduğu, pafta, ada, parsel numaraları ve genel bilgiler bulunur.

5.2.2. Yerleşim Paftası

Mevcut durumun belgelenmesi olarak parsel sınırları, bahçe duvarları, bina veya binaların parsel içindeki konumları, önemli komşu yapılar, kuyu, çeşme, müştemilat, avlu, bahçe girişleri, trafik yolları, yaya yolları, topografyai ağaçlar ve türleri, bitkiler ve türleri, yol, arazi ve köşe kotları, kuzey yönü planda belirtilir. Ayrıca bina sokak ilişkisini gösteren arazi kesiti ve sokak silüeti çevre binalarla beraber çizilir. Ölçek genelde 1/200, çevre büyükse 1/500 olur.

5.2.3. Kat Planları

1/50 ölçeğinde tüm kat planları ölçülü olarak çizilir.

5.2.4. Tavan Planları

1/50 Ölçeğinde tavanlardaki süslemeler çizilir, en-boy ölçüsü verilir.

5.2.5. Çatı Planı

1/50 Ölçeğinde ölçülü olarak çizilir. (Çatı çeşitleri ile ilgili yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.)

5.2.6. Kesitler

1/50 ölçeğinde binanın 3. boyutunu ifade eden, katlar arası ilişkiyi gösteren, biri merdivenden geçen en az iki kesit çizilir.

5.2.7. Cepheler

1/50 ölçeğinde, binanın tüm cepheleri çizilir, nivolar verilir.

5.2.8. Sistem Detayı

Binanın sistemini ifade eden en az 2 sistem detayı, plan, kesit ve görünüş olarak çizilir. Ayrıca gerekirse başka sistem detayları da çizilir. Ölçek 1/20 olur.

5.2.9. Detaylar

Bina içinde bulunan kapı, pencere, balkon korkuluğu, çeşme gibi özelliği olan mimari elemanların nokta detayları çizilir. Ölçek 1/5, 1/2, 1/1 olabilir.

5.3. Fotoğraf Albümü

Binayı ve bina gruplarını dışarıdan ve içeriden tanıtmaya yarayacak fotoğraflardan yapılacak albümdür.

5.4. Rölöve Analiz Raporu

Bu raporda binanın tarihsel, kültürel, sosyal, mimari vb tanımı yapılır; yapıya ait fiziksel sorunlar, yapısal bozulmalar değerlendirilir ve müdahale biçimleri önerilir.

Bu sette yer alan resmi belgeler genellikle mal sahibi tarafında temin edilir. Diğerleri mimar tarafından hazırlanır. Çizimlerin, fotoğraf albümünün ve raporun hazılanabilmesi mimarın iki türlü çalışma yapmasını gerektirir; alan çalışması ve masa çalşıması

5.4.1. Alan Çalışması

Alan çalışması kroki yapmak, fotoğraf çekmek ve ölçü almak aşamalarını kapsar

5.4.2. Masa Çalışması

Masa çalışması kurşun kalem ön çizim yapmak, temiz çizim yapmak ve ölçülendirmek, fotoğraf albümü hazırlamak ve rölöve raporu hazırlama aşamalarını kapsar.

Rölöve mevcut fakat çizimleri bulunmayan bir binanın planlar, kesitler, cepheler ve detaylar ile ifade edilebilmesi için yapılan bir ölçü alma işlemi olduğuna göre öncelikle binanın katlarının kesitlerinin, görünüşlerinin ve detaylarının krokisini yaparak bu kroki üzerine ölçülerin yazılması ve bu işlemin fotoğraflarla desteklenmesi gerekir. Bu bakımdan rölöve alan çalışması “kroki yapmak”, “fotoğraf çekmek” ve ölçü almak aşamalarını kapsar.

6. Rölövede Kullanılan Aletler

Rölöve yaparken kullanılan aletler son derece çeşitlidir. Bir kısmı, kalem, kağıt, metre gibi bilinen aletlerdir, bir kısmı rölövecinin o anda aklına gelir, çünkü rölövecilik yaratıcılık gerektirir. Rölövede kullanılan aletler;

1. Çizim Aletleri
2. Ölçüm Aletler
3. Yardımcı Aletler

olarak sınıflandırılabilir.

6.1. Çizim Aletleri

Kalem: Yumuşak ve ince uçlu (b kalem, 0,5 uç kalınlığı) bir kalem eskiz krokileri yapmak, not almak için gereklidir,

Silgi: Yumuşak, doğal ve leke bırakmayan bir silgi daima elde bulundurulmalı, yanlış yazılanlar karalanmadan silinerek doğrusu yazılmalıdır.

Altlık: Üzerinde çalışılan ve eskiz yapılan altlık A4’ten büyük ve sert olmalıdır. En basiti 25×35 cm kesilmiş bir düralit olabileceği gibi daha iyisi süt beyaz renginde ışık geçiren pleksi glass bir parçadır. Bununla ışığa tutarak benzer katların plan krokilerinin ve kesit krokilerini kopyalama olanağı vardır; veya daha iyisi bunun için ince bir ışıklı kutu yapılabilir ve kopya yapılacağı zaman ışığı yakılarak, eskiz yapılacağı zaman ışıksız kullanılabilir.

Gönye: +5 derecelik ve 30/60 derecelik iki gönye çizim yapmak dışında dik açı kontrolünde kullanılır. Bundan başka 22,5/67,5 ve 15/75 derece gönyeler de geometrik desen çiiminde çok yararlıdır.

Desimetre: Ölçekli çizim yaparken bilinen şekilde kullanılır

Pergel: Çizim yaparken köşegenleri, daireleri ve kemerleri çizmek için kullanılır.

Nokta pergeli: Çizim yaparken küçük daireleri çizmek için kullanılır.

T cetveli: Yapılmış olan krokiyi çizmek için gereklidir.

6.2. Ölçüm Aletleri

Katlanır tahta metre (2 metrelik): Planda tek tek, kesitte yükseklik ölçüsü almaya yarar. Kolunu kaldırmış bir insan tahta metre ile 4 metre yüksekliğe kadar ölçü alabilir. Düğüm noktalarının her biri 20 cm olduğundan uzaktan okuma yapılabilir. 20 cm, 40 cm veya en fazla 60 cm kırılıp L haline getirilerek planda uzanılamayan ölçüler, kesitte erişilemeyen çıkıntı veya girinti ölçüleri alınabilir. (Uzunluk Ölçme Araçları)

5 Metre Şerit: Tektek plan ölçüleri veya devamlı okuma plan ölçülerinde kullanılır. Şerit metrenin çabuk kırılmasından ötürü en fazla 3,5-4 metreye kadar yükseklik ölçüsü alınabilir. Ayrıca merdiven boşluğundan uzatılarak kat yüksekliği alınabilir.

20 Metre Şerit: Devamlı okuma plan ölçülerinde ve köşegen ölçülerinde, dış cephe devamlı ölçülerinde, yukarıdan sarkıtmak üzere iç yükseklik ölçülerinde kullanılır veya aynı şekilde dış cephe yükseklik ölçülerinde kullanılır. Eski 20 metre şeritler çelikten yapılmıştır. Bunlar hem ağırdır hem de dış cephe yükseklik ölçülerinde bazı durumlarda çok tehlikelidir. Metrenin sarkıtılacağı yerde elektrik teli olmamasına çok dikkat etmek gerekir. Yeni metreler iletken olmamaları için plastikten ya da teflondan yapılmıştır.

Teleskopik Metre: Birbiri içinden çıkan ve boyu 10 metreye kadar uzanan teleskobik metreler çok lüzumlu ve faydalıdır. Bu metreler de iletken olmayan fiberden yapılmıştır. Özellikle kubbe yüksekliklerinin ölçülmesinde çok gerekli ve faydalıdır.

Elektronik Metre: Bu aletler planda erişilemeyen noktaları, kesitte ise erişilemeyen yükseklikleri ölçmede yararlıdır. Ancak çok dikkatli kullanılmalı, doğruluklarından emin olmak için birkaç ölçü alınmalıdır. Metre ile ölçmenin olanaksız olduğu yerde tercih edilmelidir.

Nivo: Sehpa üzerine takılıp kot ölçümleri ile yatay açıları ölçmeye yarar, teodolit nivonun da işini yapabilir.

El Nivosu: Sehpa üzerine takılmadan elde kullanılır. Üzerine monte edilmiş açıölçer sayesinde açı değerleri verir. Esas nivo kadar hassas değildir.

Lazerli Gönye: 45 derecelik gönyeye monte edilmiş oynar bir lazer ışınıdır. Bir noktaya nişanlanarak o noktanın yatay düzlem ile yaptığı açının bulunmasını sağlar. Yükseklik, çatı eğimi gibi ölçümlerde yararlıdır. Hassasiyeti el nivosu kadardır.

Teodolit: Sehpa üzerine takılıp yatay açı, düşey açı ve bu doğrultuda yükseklik ölçüsü almaya yarayan bir alettir. Makinadan binaya olan uzaklığın ölçülmesi ve yüksekliğin yaptığ açının okunması ile yükseklik %1 hata ile bulunabilir. Teodolit, devamlı değil, gerektiği aman götürülüp bütün yüksekliklerin birden alınmasını sağlar. Ayrıca çatı eğimlerinin ve baca yüksekliklerinin ölçülmesinde kullanılabilir. Artık elektronik olanları da vardır. Bu aletleri kullanmak için ölçümün planlanması ve gerektiğinde yerine götürülüp bütün ölçülerin bir seferde alınması gerekmektedir.

Su Terazisi: Su terazisi bir yüzeyin dikliğini veya yataylığını saptamakta kullanılır. Düz tutarak üzerinden okuma yapmaya veya uzak mesafede metre üzerinde işaretleme yapmaya yarar.

Lazer Işın Lambası: Lazer tüpü, ışığı hiç sapmadan ve dağılmadan çok uzaklara (100m) ulaştırabilir. Bunun için su terazisi ile beraber kullanılıp bir mekanı teraziye alma, ip çekme, terazi hattını bir mekandan öbürüne taşıma gibi işlerde çok gereklidir. Su terazisinin yaptığı işi çok daha hassas şekilde yapar.

Hortum Terazi: Hortum terazi 1 cm çapına ince, şeffaf plastik, 10-12 metre uzunluğunda bir hortumdur. İçine su doldurulup, bileşik kaplar prensibinden yararlanılarak 2, 3, 5 veya daha fazla noktaya teraziye alma işinde kullanılır. Taban döşemesi düz olmayan mekanlarda yükseklik ölçüsü almak için çok yararlıdır.

Lazer Terazisi: Bir kutu üzerine monte edilmiş, dönerek lazer ışınını gönderen alettir. Yatay ve düşeyde bir mekanı teraziye almak için kullanılır.

Şakül: Dikey hat elde etmek veya duvarların düşeyliğini kontrol etmek veya üç ayak sehpanın istenilen noktaya konulduğunu kontrol etmek için kullanılır.

Lazerli Şakül: Şakül dikeyde, yukarıdan aşağıya sarkıtılarak kullanılır. Lazerli şakül, aşağıdan yukarıya dikey lazer ışını göndererek yukarıda erişilemeyen elemanların ölçüsünü almakta kullanılır.

Balık Oltası: İğneleri çıkarılmış, yalnızca ucunda kurşunu bulunan ince misinalı olta ve mekanizması uzanamadığımız yerlerden şakül indirerek ölçü almamıza yarar. Örneğin saçak genişliği almak için son kat penceresinden saçak ucuna dayayıp aşağı sarkıtacağımız kurşunlu misina, yer seviyesinde saçak genişliği almamızı sağlar.

Pusula: Binanın yön durumunu tespit etmeye yarar.

Kanallı Gönye: Bu alete “ayarlı gönye” veya “falso gönye” de denir. İç ve dış duvarların birbirine yaptıkları açıları ölçmeye yarar.

Profil Tarağı: 1/1 profil ölçüsü almak için kullanılır.

6.3. Yardımcı Aletler

Çırpı İpi: Çırpı ipi çok esneyen bir ip olmamalıdır. Teraziye alınan yerlerde, terazi hattını belirlemek, boşlukta geçen ve rölöve için bize gerekli olan çizgileri belirlemek için kullanılır. Duvarda bir iz bırakmak için istenilen iki nokta arasında ip gerilir. Renkli bir tebeşirle ip tozlandırılır. Sonra gergin ip çekilip bırakılınca duvarda iz bırakır.

Çivi: Terazi hattı belirlenen yerde ip çekebilmek için kullanılır. Binaya zarar vermeyecek 3’lük veya 4’lük çivi yeterlidir.

Çekiç: Çivileri çakabilmek için 250 gr’lık hafif bir çekiç yeterlidir.

El Feneri: Karanlık yerlerde çalışabilmek, görünmeyen bir bölgeyi aydınlatmak veya son anda hava kararırken eksik kalan birkaç ölçüyü alabilmek için kullanılır. Bir de pleksi glass altlık kullanıldığında tekrar eden plan veya kesit eskizlerinin kopya edilebilmesi için yeterli ışık yoksa bu işlem el feneriyle alttan aydınlatılarak yapılabilir.

Tebeşir: Gerekli noktaların işaretlenmesi ve çırpı ipinin tozlandırılmasında kullanılır.

Karbon Kağıdı: Karbon kağıdını rölief yapan bir elemanın (rozet, yazı, şebeke vb) 1/1 ölçüsüne almak istendiğinde kullanılır. Bu eleman üzerine konulacak bir temiz kağıdın üzerine bastırarak karbon kağıdını söktüğümüzde elemanın kontürlerini belirgin olarak kağıda çıkarır. Eğer karbon kağıdı yoksa herhangi  bir kağıdı toprak ile çamurlandırarak veya kirli bir yerde tozlandırarak aynı amaçla karbon kağıdı yerine kullanabiliriz.

Çakı: Kalem açmak, malzeme yüzeyi kazımak için gereklidir.

Kıskaç: Kroki yaparken kağıdı altlığa tespit etmek için kullanılır.

Sehpa: Üç ayaklı yüksekliği ayarlanabilen seviye düzeçli bir sehpa fotoğrah makinası, lazer düzeneği, nivo, teodolit takmak için gerekli bir alettir.

Fotoğraf Malzemesi: Fotoğraf bir rölöve çalışmasının ayrılma parçasıdır. Fotoğraf olmadan bir rölövenin tamamlanması düşünülemez. Rölöve için gerekli fotoğraf aksamı şunlardır; kamera, geniş açı objektif, tele objektif, flaş.

Bir röleve işinde kullanılan malzemeler yukarıda sayılardan daha değişik olabilir. Gerekli olacak malzeme rölöve sırasında rölövecinin yaratıcı düşüncesine bağlıdır.

Mimarlar hangi çalışmaları yapar hangi projeleri çizer?

Bir arsaya bina yapılması, eklenmesi, mevcut binanın büyütülmesi için mimari taslak-ön projenin hazırlanması, satın alınacak ya da yatırım yapılacak bir arsaya yapılacak binanın sınır ve özelliklerinin belirtilmesi/raporlanması gibi hizmetler temel olarak mimarların çalışma alanlarıdır.

Mimari proje konusunda Mimarlık Hizmetleri Sözleşmesinde, mimari proje ve mesleki uygulama hizmetleri aşağıdaki şekilde sıralanmıştır;

• Hazırlık ve Ön Etüd Çalışmaları
• Ön Proje Çalışmaları
• Kesin Proje Çalışmaları
• Uygulama Proje Çalışmaları
• Uygulama Projeleri
• Sistem ve Montaj Detayları
• İmalat Detayları

Bu hizmetlerin detaylarına MİMARLAR ODASI MİMARLIK HİZMETLERİ ŞARTNAMESİ VE EN AZ BEDEL TARİFESİ‘nden ulaşabilirsiniz.

Ayrıca mimari tasarım hakkında bilgi almak için “Mimari Tasarım Nedir? Yaratıcı Bir Mimari Nasıl Tasarlanır?” yazımızı inceleyebilirsiniz.

Mimari Proje Çizdirmek için Gerekli Evrak ve Bilgiler

Bir mimara proje çizdirmek için başvurulduğunda bu çalışmaların detayına da bağlı olarak ilgili hizmetin alınabilmesi için arsa, planlanan yapı ve sahiplik durumları gibi çeşitli bilgilerin mimara sağlanması gerekmektedir. Bir mimari projenin çizilebilmesi için gereken temel evraklar ;

• İmar Durum Belgesi-(İmar Çapı),
• Ölçü Krokisi,
• Arsa Aplikasyonu,
• Tapu Kaydı

şeklindedir.  Ayrıca planlanan yapının temel özelliklerini belirleyecek en önemli faktörün bu işe harcanacak bütçe olması sebebiyle, yatırım bütçesinin ve sınırlarının mimara bildirilmesi gereklidir. Ancak ilgili kurumlardan ön onay alınması, diğer proje aşamalarına geçilmesi ve inşaat ruhsatının alınması için sahiplik ve uygunluk ile ilgili hukuki belgeleri de içeren birçok belge gerekmektedir. Bu kapsamlı evraklarla ilgili  “Yapı İnşaat Ruhsatı Almak İçin Gerekli Belgeler” içeriğimizi inceleyebilirsiniz.

Taslak-Ön Proje Aşaması

Gerekli bilgi ve evraklar sağlandıktan sonra mimari taslak-ön proje aşamasına geçilir. Bu aşamada mimarlar, planlanan yapı türü, özellikleri ve tasarım fikirlerine göre çeşitli taslaklar hazırlayıp bu alternatifleri yapı sahibine sunar. Diğer proje müelliflerinin de (İnş. müh, Mak. Müh, Elk. Müh. vb.) görüşü alınıp uygulanacak proje yapı sahibinin onayı ile kararlaştırılır. Ayrıca bu aşamada hazırlanan ön proje ilgili kurumlara (belediye, itfaiye vs.) da incelettirilip kurumlardan ön onay alınır.

Kesin Proje- Uygulama Projesi Aşaması

Taslak projesine karar verilen ve ön onayı alınan projenin uygulama projesine dönüştürülmesi, statik, mekanik, elektrik gibi diğer projelerle paralel şekilde yürütülür. Yapının temel özellikleri ve sınırlarının mimari proje ile belirlenmesi sebebiyle, mimari projenin diğer projelerden bir kaç adım önde ilerlemesi gerekmektedir. Ancak diğer projeler ile ilgili geri bildirimler sonucu mimari projenin sık sık revize edilmesi de gerekecektir. (Örnek mimari ve statik projeler)  Bu çalışmaların tamamlanması ile mimari uygulama projesi netleşip, yapı inşaat ruhsatına başvuru yapılarak imalat aşamasına başlanır. (Mimari Proje Nasıl Okunur? Bölümleri ve Detayları Nelerdir?)

Mimari Proje Çizdirilmesi ve Mimari Hizmetler ile İlgili Sık Sorulan Sorular

Mimari danışmanlık, mimari tasarım hizmeti ile yapı projelendirme süreçlerinin işleyişi ile ilgili sıkça karşılaşılan sorulara ve belirtilmesi gereken hususlara değinmek gerekmektedir.

Mimara danışmak, taslak çizdirmek, arsa ve yapı hakkında bilgi almak ücretli/paralı midir?

Yukarıda bahsedilen çalışmaların tamamı ve bu konulardaki her türlü danışmanlık konuları, avukatlık, doktorluk, mühendislik, kuaförlük ya da finans yönetimi hizmetlerinde olduğu gibi ücrete bağlıdır. Bu konu her ne kadar arsa/yapı sahipleri ya da yatırımcılar tarafından garipsense de, kimi mimar ya da mimari bilgiye sahip kişiler tarafından uygulanmasa da bu hizmetlerin bir bilgi birikimi, deneyim gerektirmesi ve bu süreçte bir emek harcanması, bir bedelinin olması gerekliliği için yeterlidir.

Mimari taslak, ön proje, avan proje, uygulama projesi ve diğer hizmetlerin fiyatları-bedelleri nedir?

Mimari proje bedelleri her yıl belirlenen “Mühendislik Mimarlık Hizmet Bedellerinde Kullanılan Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri”ne göre yenilenmektedir. Hizmet detayı ve yapı bilgilerine bağlı olarak Mimarlar Odası’nın hazırladığı güncel mimari proje bedeli hesaplama aracına şuradan ulaşabilirsiniz; http://www.mimarlarodasi.org.tr/enazbedel/index.cfm

Rastgele bir mimarın kapısını çaldığımda ücret ödeyerek çizim aldığımda onu beğenmezsem ne olacak?

Bir mimardan alınacak hizmetin büyüklüğü ve önemi ile mimar seçimi ile ilgili harcanacak zaman ve emek tabii ki orantılı olmalıdır. İmar yönetmelikleri ya da belediyelerin belirli bölgelerdeki uygulamaları ile ilgili konularda hemen hemen her mimar eşdeğer bilgiler verebilecekken (çoğu doktora başvurulduğundaki gibi), detaylı taslak çizimleri, tasarım fikirleri, özel tasarım konuları (otel, iş merkezi, müze vb.), detaylı görselleştirme çalışmaları vb. hizmetler için (hayati öneme sahip konularda doktorların araştırıldığı gibi) mimarlar ve daha önce yaptığı çalışmalar araştırılmalı, referanslarla görüşülmeli, mimarlarla yüz yüze görüşme yapılıp teklif ve çalışmaları ile ilgili sunum istenmesi gibi yollara gidilebilir.

“Sen çiz ben beğenirsem ücretini ödeyeyim” gibi, araştırarak kendi emek vermek yerine başkasının emeklerini değersiz gören yaklaşımlar ne etik ne de hakkaniyetli olacaktır. Ancak bu, belirtildiği şekilde çalışan mimarların bulunamayacağı anlamına da gelmemektedir. Emeğini değerli görmeyen mimarlar olduğu gibi, “istediğinizi çizdirin beğendiğinizi satın alın” tarzı özel olarak hazırlanmış web siteleriyle bile karşılaşılmaktadır. Fakat, alınacak hizmetin kalitesi ve yapılacak işe mimarın vereceği dikkat ve önemin bu işe ödenen bedel ile orantılı olacağı unutulmamalıdır.

Bir mimara ücretli/ücretsiz taslak/ön proje çizdirdim. Bu projeye başka bir mimar devam edebilir mi? projeyi tamamlayabilir mi?

Tasarım ve fikir eserleri diğer alanlarda olduğu gibi mimari proje konusunda de eser sahibinin hakları, ilgili kanun ve telif hakları ile korunmaktadır. Dolayısıyla uygulanmış ya da uygulanmamış herhangi bir proje ile ilgili her türlü işlem, tasarım sahibinin iznine bağlıdır. Hak sahibinin izni olmadan değiştirilemez, kullanılamaz.

Dalgalı, akışkan, organik formları ustalıkla kullanan Hadid, 1988 yılında MoMA-New York’ta düzenlenen Dekonstrüktivist Mimarlar Sergisi ile mimarlık dünyasına adım atmıştır. O yıllarda inşa edilmiş hiçbir projesi olmayan Hadid, sergide 1983 yılında katıldığı yarışma projesi “The Peak” ile yer bulmuştur. Hong Kong’da Kowloon tepelerinde özel bir sağlık klübü için tasarlanan projede, topoğrafya ve yapı ilişkisine yeni bir yorum getirilmiştir.

Yatay bir gökdeleni andıran tasarım hiçbir zaman inşa edilmemiş olmasına karşın, Zaha Hadid’in mimarlık dünyasına girişinin simgesi olmuştur 1993 yılında, inşa edilen ilk yapısı olan Vitra Yangın İstasyonu’nda parçalanma, soyutlanma, yapısızlık, tekrarlama, kitle üretimi gibi dekonstrüktivizm teknikleri göze çarpmaktadır.

Zaha Hadid Architects’in İç Mimarlık Direktörü olan Kar-HwaHo, Zaha Hadid’in modeller ve çizimlerle denemeler yaparak, sürekli projenin sınırlarını zorlamaya teşvik ettiğini ve eserlerinin Hadid’den ayrı değerlendirilemeyeceğini, ona özgü olduğunu söylemektedir. Küratör Hans Ulricht Obrist, Hadid’in eskiz yaparken yaptığı hataların kendisine yeni şeyler görmesini sağladığını ve bu yüzden eskizi, bir tasarım yöntemi olarak kullandığını açıklamaktadır.

Dünya çapında birçok ikonik işe imza atan Hadid, 2004 yılında Pritzker Ödülünü, 2016’da RIBA (Royal Institute of British Architects) altın madalyasını kazanmıştır. Pritzker ödülünü kazanan ilk ve tek kadın mimar olan Hadid, Forbes’in “Dünyanın En Güçlü Kadınları” listesinde yer almıştır

Dinamik temsil araçlarının binalarda kullanılması gerektiğine inanan Zaha Hadid, karmaşık geometrileri birbirine bağlamakta konstrüktivizm ilkelerinden yararlanmıştır. MoMA sergisinden sonra, çok sayıda proje siparişi alan mimarın, kullandığı formları sadeleştirdiği bilinmektedir. 1980 sonrasında inşa edilen birçok yapısında pruva formunu kullandığı görülmektedir. İlk yapılarında kullandığı keskin köşeler, farklı açılar ve asimetrik düzlemler ile beklenmedik mekânlar yaratan Hadid’in son projelerinde geometrik formları azalttığı, organik formlara yöneldiği dikkat çekmektedir

Zaha Hadid gerek yapım gerek dijital teknoloji ve olanaklarını tasarımlarında sonuna kadar kullanmaktadır. Autodesk Maya, 3ds Max, Revit gibi üç boyutlu modelleme programları ile Zaha Hadid’in projelerinde kullandığı formlar değişebilmiş, parametrik tasarımlarının hayata geçirilmesinde etkili olmuştur. Teknolojide yaşanan devrim Hadid’e yer çekimine karşı koyan yapılar tasarlayabilme imkânı vermiştir.

Zaha Hadid’in tasarımlarında mekânların yatay olarak genişletilmeye çalışıldığı, yatay bir gökdelen formunun mimarlık dünyasına kazandırıldığı göze çarpmaktadır. İlkesel olarak yatay gelişen mimarinin daha az ikonik karaktere sahip olacağı düşünülse de Hadid’in elinden çıkan bu yeni form, 21.yüzyıl mimarlık ortamına sayısız ikonik karakterli proje kazandırmıştır. Hadid’in mimarisi, arazide ortaya çıkan kuvvetlerin serbest bırakılmasına dayanmaktadır

Zaha Hadid, mimarlık dışında birçok alanda sahip olduğu tasarım yeteneğini sergilemiştir. Endüstriyel tasarım, şehir planlama, iç mekân tasarımı gibi alanlarda da ikonik işlere imza atan Hadid’in bu alanlarda da malzemenin sınırlarını zorladığı, alışılagelmedik formları hayatımıza soktuğu görülmektedir. Küresel tanınırlığı olan birçok markayla iş birliği yapmayı benimsemiş, bu markaların reklam yüzü olarak kullanılmak, kendi markasını daha da tanınır kılmıştır.

Mimarlığın solo bir hareket olmadığını, dünyayı etkileyen işlerinin arkasında mükemmel bir takım çalışması olduğunu söyleyen Zaha Hadid’in Londra ve Pekin ofislerinde, 55 farklı ulustan 400 personel çalışmaktadır. Uzun yıllar boyunca kuruluş ofisleri olan Londra’dan hizmet veren ofis, yakın zamanda Pekin şubesini açmıştır ve açılışından bugüne kadar dünyanın farklı bölgelerindeki 44 ülkeye 950 farklı proje tasarlamıştır.

Dünyaca ünlü diğer mimarlık ofislerinden farklı olarak Zaha Hadid Architects’in sadece Londra ve Pekin’de ofisi bulunmaktadır. İncelenen diğer küresel marka mimarlık ofislerinin aksine ofis sayısını arttırmayan Zaha Hadid Architects‘in, dünya çapında çok fazla uluslararası projeye sahip olması küresel şirketler tarafından öncelikli olarak tercih edilen bir mimarlık markası olduğu göstermektedir. Zaha Hadid’in yaratmış olduğu marka değeri, bu çekimi açıklamaktadır.

Kaynaklar;
Zaha Hadid Architects- https://www.zaha-hadid.com/
Emine OĞUZ-KÜRESELLEŞME MİMARLIK İLİŞKİSİ VE UZAKDOĞU UYGULAMALARI
DUYGU MERVE BULUT-PATRIK SCHUMACHER’İN PARAMETRİSİZM MANİFESTOSUNUN ZAHA HADID ESERLERİ ÜZERİNDEN İRDELENMESİ

“Bilbao etkisi” olarak adlandırılan bu üslup küresel ölçekte birçok kent için kült bir örnek oluşturmuştur. Dünya üzerinde birçok farklı coğrafyada bu etkinin izlerini görülmektedir. Küresel dünyada ki varlığını kanıtlamak isteyen birçok kent marka mimarlarla anlaşmakta, Bilbao örneğinde olduğu gibi marka projeler sipariş etmektedir. Ülkeler arasındaki küresel yarıştaki varlığını kanıtlamayı, ekonomik büyümesini finanse edecek küresel sermayeyi ve turist kitlesini kendisine çekmeyi hedefleyen birçok şehir kent siluetlerini ünlü tasarımcılara veya yıldız mimarlara teslim etmektedir. 21. Yüzyıl mimarlığı bu talepler çerçevesinde şekillenmektedir. Mimari imajlar, formlar küresel akışların etkisiyle tüketilebilir bir nesne haline gelmiştir. Hal Foster Tasarım ve Suç isimli kitabında bu konuyu şu şekilde özetlemektedir:

“…günümüz gösteri kültürünün küresel sularında ses getirebilmek için, elinizde çok sağlam taşlar olmalı: Bilbao’daki Guggenheim Müzesi gibi. Arkasına Guggenheim ile DG Bank’i almış Gehry gibi bir mimar, başka mecralardaki sanatçılar karşısında haliyle büyük üstünlüğe sahip. Bu tür müşteriler, küresel piyasada marka ismi için birbiriyle yarışır- Guggenheim adı, başka şirketlere ve devletlere satılan bir marka haline geldi zaten. Bu koşullar, medyada aynı zamanda logo olarak dolaşıma girecek bir bina yapabilen mimardan yanadır. (Bilbao, Gehry’nin eseri olan müzeyi kelimenin tam anlamıyla logo niyetine kullanır: Şehre girerken gördüğünüz ilk tabela müzeninkidir, seyahat rehberlerine Bilbao’nun adını yazdıran da o olmuştur.) Peki, neden Gehry?…” (Foster, 2002: 46).

Sykes, Yeni Bir Gündem İnşa Etmek isimli kitabında Gehry’nin Bilbao’sunun yarattığı “wow etkisi” ile çevresindeki heyecanlandırdığını fakat bunun yeterli olmadığını, yapıların mutlaka “bana bak” demekten başka söyleyecek şeylerinin olması gerektiğini savunmaktadır (Sykes, 2017: 26).

Kwinter’in sadece ses ve ışık gösterisinden ibaret olarak gördüğü Guggenheim Bilbao, Atlantik’in karşı kıyısındaki diğer Guggenheim müzelerine rağmen, Frank Lloyd Wright’ın New York’taki ünlü içe-dönük spiralli Guggenheim Müzesi’nden bile daha benzersiz etkilere yol açan simge bir yapı olmuştur. Müze inşaatının başladığı andan itibaren bu çekim gücüne kapılıp Bilbao’ya sürüklenen binlerce mimar ve ziyaretçi, yapının ileride kazanacağı gücün küçük bir göstergesi olarak kabul edilmiştir.

Markalaşmak, “wow etkisi” yaratmak, marka mimari ürün sahibi olmak isteyen tüketicilerin (çok uluslu şirketler, devletler, yerel yönetimler vb.) ikonik yapılara ve bu ikonik yapılar ile özdeşleşen star mimarlara yönelmesi kaçınılmaz olmuştur. İkonik yapılar, zaman içerisinde yapısal kimliklerinden sıyrılıp bulundukları kentlerin veya hizmet verdikleri şirketlerin birer reklam logosu haline gelmiştir. Gehry’nin Guggenheim Bilbao’su da o dönemde çökmüş bir sanayi kenti olarak nitelenen Bilbao’nun logosu haline gelmiştir. Günümüz mimarların marka değeri kazanmasının, reklam unsuru olarak seçilmesinin, marka değerinin arttıkça küreselleşmesinin yanı sıra herhangi bir eseri de içinde bulunduğu bağlamda kendiliğinden bir reklam değeri kazanabilmektedir.

Yirmi birinci yüzyılın başında mimarlık literatürüne giren Bilbao etkisi, gündelik mimarlık ve simgesel mimarlık tartışmalarını beraberinde getirmiştir. Gündelik mimarlık, pek çok şekilde Gehry’nin Guggenheim Bilbao projesi benzerlerinin antitezidir, çünkü simgesel ya da anıtsal olma tutkusuyla değil, yapının içerisinde var olduğu bağlam ve topluluk için ve onlar tarafından oluşturulan yerin özgüllüğüne yönelik bir kaygıyla yönlendirilmektedir. Müzenin metalik dış cephesi ve dalgalı formları Bilbao’nun bir çelik ve gemi yapımı merkezi olduğu eski yaşamına atıfta bulunmaktadır. Fakat Guggenheim, İspanya’nın yanı sıra Los Angeles (Walt Disney Concert Hall-2003), Chicago (Millennium Pavilion-2004) ve Cambridge, Massachusetts’inde (Stata Center-MIT-2004) aralarında olduğu farklı noktalarda ortaya çıkan ve artık Gehry’nin imzası haline gelen, son derece yansıtıcı, keskin, kıvrımlı yüzeylerin taşıyıcısıdır (Sykes, 2017: 24).

Bilbao Guggenheim ve Foster’ın Swiss Re Tower’ı gibi çok tanınmış yapılar hem içlerindeki kurumların hem de içinde yer aldıkları kentlerin reklamını yapan birer logoymuş gibi davranmaktadır. Bu durum Manfredo Tafuri gibi mimarlık kuramcısı ve eleştirmenlerinin yakındıkları mimarlığın ticarileşmesinin tamamen farklı bir düzeyini temsil etmektedir. Bu tür simge yapılar biçim ve görünürlüğü bir pazarlama tekniği olarak kullanarak, kapitalist sistemlere dahil olmaktadır. Guggenheim Bilbao bir taraftan ikonik yapı işlevi görürken, diğer taraftan da yine bu durumla ilişkili olan yıldız mimar ya da “starchitect” olgusunun altını çizmektedir (Sykes, 2017: 25).

Kaynaklar;
Sykes, K. A. (Editör). (2017). Yeni Bir Gündem İnşa Etmek Mimarlık Kuramı 1993-2009. İstanbul: Küre Yayınları, 24-158
Foster, H. (2015). Tasarım ve Suç. (Çev. Elçin Gen). İstanbul: İletişim Yayınları. (Eserin orijinali 2002’de yayımlandı), 33-124.
Emine OĞUZ-KÜRESELLEŞME MİMARLIK İLİŞKİSİ VE UZAKDOĞU UYGULAMALARI

• başlangıç şekli,
• biçim kuralları,
• şekiller
• semboller dizisi

olmak üzere dört ana bileşenden oluşur.

Biçim gramerleri, başta mimari tasarım olmak üzere çeşitli tasarım dallarının temel kavramlarından tasarım dillerini, stillerini; kural tabanlı yapıya uygun şekilde, belirli bir seviyeye kadar algoritmik bir yapıyla tarif etme ve hatta türetmenin bir yolu şeklinde tanıtılabilir. Biçim gramerleri tanımlayıcı ve türetici özelliğe sahip olmakla birlikte genel olarak örüntülerin, mekânsal topolojilerin, iki ya da üç boyutlu kompozisyonların türetilmesinde kullanılmaktadır. Biçim grameri, mimari ve mühendislik tasarımlarında en yaygın kullanılan sayısal araçtır.

Tasarım sürecinde biçim grameri kurallarının uygulanması bir ilk şekle ihtiyaç duyar. Biçim grameri genelde az sayıda biçim ile az sayıdaki kurallardan oluşur. Başlangıç olarak kabul edilen bu ilk şekle kaydırma, aynalama, döndürme ya da toplama, çıkarma gibi tasarım dili üretmek amacıyla bir dizi kurallar seti uygulanır ve oluşan ürün, ilk şeklide kapsayan başka bir şekildir. Böylelikle biçim grameri kuralları ilk şekilden başka alternatif şekiller türetilen tasarım sürecini imkânlı kılar.

Biçim gramerleri komplike fonksiyonları barındıran yapılarda kullanıldığı gibi daha sade fonksiyon ilişkilerini barındıran konutlarda da kullanılmaktadır. Biçim gramerleri; mevcut konutların analizini yaparak ve özellikle toplu konutlarda konutların birbiriyle olan ilişkilerini kurgulamak amacıyla konut tasarımında da kullanılmıştır.

Biçim gramerleri Chomsky tarafından dilbilimde ortaya konan cümlenin yapısına benzer. Cümle yapısı, bir sembol alfabesi üzerine kurulan, tek boyutlu sembol dizileri oluşturan bir gramerdir. Biçim gramerleri de bir biçim alfabesi kullanır ve n boyutlu biçimler oluşturur.

Biçim gramerleri, formal ve informal biçim gramerleri olarak ikiye ayrılırlar. Formal biçim gramerleri, bilgisayara biçim üretme yöntemini tanımlar. İnformal biçim gramerleri ise tasarımın biçim üretme adımlarında uygulanan kuralların şekillerle ifade edilmesidir.

Biçim gramerleri geometrinin temel elemanları olan noktalar, çizgiler, düzlemler ve geometrik cisimleri kullanır. Bunlara biçim kelimelerimiz dersek, kullanılacak biçim kelimeleri belirlenir, biçim kelimeleri arasındaki ilişkiler oluşturulur, bunların hangi kurallarla bir araya geleceği belirlenir ve bir başlangıç kelimesi seçilir. Tasarımda yansıma, kaydırma, döndürme, boyutlandırma gibi dönüştürücüler veya toplama, çıkarma gibi operasyonlar kullanılır. Bir biçim grameri bir tasarım dili veya seti üretmek için kuralların adım adım uygulandığı bir biçim kuralları setidir.

Aşağıda şekillerle ifade edilen bir kural sol hanede yer alan iki veya üç boyutlu şeklin, sağ tarafta görülen şekille değiştirilmesiyle veya belirtilen operasyonun yerine getirilmesiyle uygulanır. Şekilde ilk kural bir kareyi kendi köşegeni üzerinde, köşegenin yarısı kadar kaydırmaktadır. İkinci kuralda ise bir L şekli diyagonali üzerinde kaydırılmıştır.

Biçim gramerlerinde “computation” kağıt üzerinde veya bilgisayarda yapılan çizimlerle anlatılır. Biçimler, hiçbir zaman kesin ölçüm birimleri olarak tanımlanmaz ve istendiği yerde, istenilen biçimde bölünebilir. Ancak “computation” adımları sonuçlandığında kesin ölçüler verilebilir. Bir biçim gramerinde “computation” nasıl yapılacaksa, kurallarla tanımlanır. Tasarım adımlarında sonra eklenen kurallar önceki kurallarla alakasız olabilir. Bir biçim gramerinde, istenen adımda yeni kurallar tanıtılabilir veya uygulanabilir. Aynı kurallar ve biçim setiyle istenen adımda farklı bir yönde ilerleyerek sayısız tasarım üretebilmek mümkündür.

Biçim gramerleri, sadece biçimler ve biçimsel kurgularla sınırlı olsa da, biçimin karşılığı olan içerik, anlam tanımlama şemaları ile ifade edilir. Böyle bir görüşte, bileşenler sadece şekiller değil, ayrıca fonksiyonu olan elemenlardır.

Parçalar ve bütünler terimleriyle ifade edilebilecek biçim gramerlerinin uygulaması, bir konutun tasarımı örneği ile gösterilebilir. Bir konut, uyuma, yemek yeme, oturma, temizlenme gibi işlevler barındırır. Bunlar, yemek odası, yatak odası vb. mekanlarda gerçekleşir. Bu mekanlar biçim gramerinde biçimler olarak temsil edilir ve bunların kombinasyonları belirli kurallarla yapılır. Böyle bir tasarım için tipik bir biçim grameri şöyle tanımlanabilir :

1. Bir biçim dağarcığı oluşturulur. (yaşama, yemek odası, yatak odası, banyo),
2. Tanımlayıcı şemalar dağarcığı hazırlanır. (oturma, yeme, uyuma, temizlenme),
3. İlgili biçimlere tanımlama şemaları uygulanır. (yaşama=oturma, yemek odası=yeme, yatak odası=uyuma, banyo=temizlenme),
4. Mekan ilişkileri, kısıtlayıcılar belirlenir; belirli biçim kuralları uygulanır. (yaşama yemek odasına yakın banyodan uzak vb.),
5. Biçim transformasyonları uygulanır.

Parametrik tasarım hakkındaki yazımıza da buradan ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar;
Hakan ÖZBEK-GELENEKSELDEN TÜREYEN ÇAĞDAŞ MARDİN KONUT YERLEŞİMİ
Şule KOLERİ-MODÜLER SİSTEM KULLANILARAK GELİŞTİRİLEN ÜRETKEN TASARIM YAKLAŞIMI: GEÇİCİ AFET KONUTLARININ BİÇİM GRAMERİ YÖNTEMİ İLE TÜRETİMİ
Stiny, G. (1990). What is a design?, Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, March 1, 17, 97-103
Duarte, J. (2001). Customizing mass housing: A discursi ve grammar for Siza’s Malagueira Houses, PhD Thesis, MIT, Cambridge, U.S.A.

Tasarımda üretim ve temsil, amaç ile sonuç arasında ilişkinin karşılıklı/birlikte tanımlandığı, kodlandığı ve açıklandığı parametrelerin ve kuralların ifade edilmesini sağlayan algoritmik düşünceye dayalı süreçler, literatürde parametrik tasarım adı altında yer almaktadır. Diğer bir deyişle kavram, nesnenin bir bütün ya da bütünü oluşturan parçaların değişken özelliklerine göre tasarımın yeniden üretilmesine karşılık gelmektedir.

Bu noktada tasarım sürecini yürütmek adına tasarım prensip(lerinin) ya da belirleyici yöntemin(lerin) birer parametre olarak tanımlanması gerekmektedir. Her biri değişken olan bu parametrelerin aynı zamanda birbiriyle olan etkileşimi de, bu yeni kurguda tasarımcının zekâ, yaratıcılık ve değerlendirmesine kalmıştır.

2. Parametrik Tasarımın Geleneksel Tasarımdan Farkı

Parametrik tasarımın geleneksel tasarım süreçlerinden en büyük farkı/avantajı, parametre, algoritma ve kodlamalardan oluşan yeni bir tasarım terminolojisiyle, tasarımcıya sanal ortamda hızlı bir şekilde sonuç ürünü deneyimletebilmesidir.

Tasarı geometrinin kolay hesaplanabilir hale gelmesi ve tasarım disiplinlerinde yeni araçlarla uygulanabilmesi, parametrik tasarımın sadece bir teknoloji değil aynı zamanda alışılmış geometri oluşturma metotlarını farklılaştırma şekli olarak da betimlenebilir.

Parametrik Tasarım, sadece araç olarak bilgisayarın kullanıldığı değil, kâğıt gibi son derece sıradan malzemelerin katlanması gibi daha basit ve geleneksel tekniklerle tasarım kavramının ‘yaparken öğrenildiği’ bir tasarım süreci olarak da kabul edilebilir.

(İnşaat Tasarımında Sanal Gerçeklik Uygulamaları ve Programları)

ABD’de Massachusetts/Boston’da faaliyet gösteren Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) Mimarlık Programlarından biri olan The Design and Computation (Tasarım ve Kompütasyon) Bölümünün yürütücüsü G. Stiny’e göre tasarım ile hesaplama arasındaki ilişki eşittir (tasarım=hesaplama). Burada söz edilen şey, tasarımda bilgisayar kullanımının bir temsil aracı olması kadar, bir tasarım üretme/sorgulama yolu olmasıdır.

3. Parametrik Tasarıma Analitik Bir Yaklaşım

Bir problemin çözümü için gereken aşamalar bütünü olarak tanımlanabilecek algoritma ve buna bağlı olarak oluşan algoritmik düşünce, parametrik tasarımın dayanağını oluşturur. En temel şekli ile parametre, bir durum için tanımlanan ve değiştirilebilen bir nicelik olarak ifade edilebilir ve bu niceliği bir veya birden çok olarak içinde barındıran durum parametrik olarak algılanabilir. Parametrelerin sayısı duruma bağlı olarak değişebilir. Önemli olan bu parametreler arasındaki ilişkiyi kurmak ve bu parametreleri isteğe göre yönetebilmektir.

Bu yaklaşımla standart olmayan objeler üretilebilir. Standart olmayan obje ile kastedilen, tasarımda standart elamanların kitlesel üretimine dayalı olan standartlaşma paradigmasının yerine, yine seri üretim teknolojileriyle üretilen, aynı temaya ve biçimsel dile ait olan ancak parametre değerleri değiştirilerek birbirinden küçük ayrımlarla farklılaşan bir serinin tasarımı ve üretimine dayalı yeni bir paradigmadır ve sistemli bir çeşitlilik önerisidir.

Parametrik tasarım sürecinde tasarımı etkileyecek verilerin parametreler olarak belirlenmesi ve organizasyonu esastır. Hangi verinin, diğer verilerle nasıl ilişkili olduğunun sayısal ve geometrik olarak tanımlandığı ve sınırlamaların belirtildiği bir tasarım stratejisi kurulur. Bu tür bir ilişkisel model bir kez kurulduğunda parametre değerleri değiştirilerek tüm olası durumlar araştırılabilir ya da türetilebilir.

Parametrik tasarımda parametrelerin belirlenmesi tasarımı yönlendirir ve kurulan parametrik modelin aynı biçimsel aileye ait olan diğer olasılıkları parametrelere girilen farklı değerlerle elde edilir.

Çalışmalarını ‘Mimari Tasarım İlkeleri’, ‘Parametrik Tasarım ve Form Bulma Tasarım İlke ve Yöntemleri’, ‘Algoritmik Mimari’ gibi konularda yoğunlaştıran ve İngiltere’de Galler/Cardiffte faaliyet gösteren Cardiff Üniversitesi Mimarlık Bölümü öğretim üyesi W. Jabi, parametrik tasarımın, amacı ve yanıtı arasındaki ilişkiyi belirleyen, tanımlayan, kodlayan ve netleştiren parametreler ve kuralların ifadesini sağlayan algoritmik düşünceye dayalı bir süreç olduğunu belirtir. (Mimari Tasarım Nedir? Yaratıcı Bir Mimari Nasıl Tasarlanır?)

W. Jabi ve G. Stiny’nin, Hesaplamalı Tasarım ve Parametrik Tasarım kavramlarına ilişkin geliştirdikleri tanımlar çerçevesinde, mekânın üretim/tasarım yöntemi olarak Hesaplamalı Tasarım şemsiyesi altında konu edilen Parametrik Tasarım kavramı

1. Yapmanın (temsilin) Parametreleri
2. Düşüncenin (üretimin) Parametreleri

olarak, iki kutuplu bir yapı oluşturacak şekilde ele alınmış ve analiz edilmiştir.

3.1. Yapmanın Parametreleri

Bilgisayar tabanlı parametrik sistemlerin çoğunlukla geometri ve topolojiye odaklanması doğaldır. Tasarım iş akışında form bulmaya parametrik bir yaklaşım uygulamak isteyen herkes için iyi bir başlangıç noktasıdır ve 3D katı modelleme yazılımına genellikle parametrik sistemler eklenerek üzerine inşa edilir. Ancak, zaman zaman bu, tüm tasarım sürecini bir dizi fantastik, kendi kendini tebrik eden matematiksel akrobasi eylemlerine indirgeyebilir. Diğer herhangi bir sistem olarak, parametrik bir tasarım sistemi, girdisi, algoritması ve çıktısı ile ayrılır.

Parametrik tasarımdaki asıl zorluk, algoritmanın ne kadar zekice olduğu veya çıktının ne kadar karmaşık olduğu değil, başlangıçtaki giriş parametrelerinin seçimidir. Forma dair olanın ötesinde, hangi parametrelerin var olduğunun tanımı, forma dair olanın da belirleyicisi konumundadır. Çok az sayıda mimar ve yazılım geliştiricisi, temelde farklı tipte parametreleri kabul edebilecek sistemleri bir araya getirme, sınıflandırma zorluğunu üstlenmiştir. (Biçim Grameri Nedir? Biçim Gramerleri ile Mimari Tasarım)

Mimarlık için Parametrik Tasarım adlı/konulu çalışmasıyla W. Jabi, yapmanın parametrelerini,

1. Matematiksel Parametreler,
2. Geometrik Parametreler,
3. Topolojik Parametreler,
4. Temsili Parametreler,
5. Malzeme Parametreleri,
6. Çevresel Parametreler,
7. Kullanıcı Parametreleri

olmak üzere 7 parametre üzerinden geneller.

3.1.1. Matematiksel Parametreler

3Boyutlu modelleme yazılımı tarafından hâlihazırda anlaşılan en temel parametre türüdür: sayılar, mantıksal değerler ve hatta karakter dizileri (dâhili olarak sayılar) kullanılarak temsil edilir. Elektronik tablolar-çizelgeler gibi (parametrelerin kendi başına doğru olmayan güçlü parametrik sistemler) birçok parametrik sistem, çıktıları hesaplamak için sadece parametrik girdiye ihtiyaç duyar.

3.1.2. Geometrik Parametreler

Geometrik parametreler daha yüksek seviyeli varlıklar veya alt düzey matematiksel parametrelerdir. Örnekler arasında noktalar, çizgiler, yüzeyler ve katılar bulunmaktadır. En güncel 3D modelleme yazılımı, çeşitli tiplerdeki geometrik yapıları temsil edebilir ve parametrik olarak değiştirebilir.

3.1.3. Topolojik Parametreler

Topolojik Parametreler, iki veya daha fazla varlığın birbiriyle nasıl bağlantılı olduğunu açıklar: Birbirine bağlı, yukarıdan, aşağıdan, birbirine yakın, birbirine bakan, içinde, dışında vb. modern parametrik sistemlerin çoğu, tam olarak bu tip parametrelerde mükemmeldir. Örneğin, bir diagrid modeli, üst yüzeyin ya da ortaya çıkan modelin tam geometrisine bakılmaksızın bir yüzeyi tutarlı bir şekilde bölen bir topolojidir. Bu, tasarım amacının tutarlılığını korurken, topolojinin geometriden ayrılmasını sağlar. Topolojik parametreler, form, kompozisyon ve imalat konularını dikkate alır ve parçaların birbirleriyle ve bütüne nasıl bağlandığına dair tasarım amacını daha kesin olarak tanımlamak için daha fazla analiz olanağı sunar.

3.1.4. Temsili Parametreler

Temsili Parametreler, kendi dışındaki soyut varlıkları tanımlar. Örnekler duvarların, pencerelerin veya sütunların bilgisayar gösterimlerini içerir. Bina Bilgi Modellemesi (BIM) büyük ölçüde ‘gerçek’ nesneleri temsil etme ihtiyacını ele almak için icat edilmiştir. BIM’de küboid gibi yalıtılmış bir geometrik yapı ile kaç tuğla olduğunu, ağırlığı, yapısal mukavemeti, maliyeti gibi konularda üstünlük sağlar. Temsili parametreler, modellemenin fiziksel özelliklerinin tamamı olmasa da bazılarının açıklanmasına izin verir. Ayrıca bu bilgilerin toplanmasına izin verir, böylece genel değerler ve miktarlar rapor edilebilir.

3.1.5. Malzeme Parametreleri

Malzeme Parametreleri, çeşitli fiziksel özellikler ekleyerek ve birleştirerek matematiksel, geometrik, topolojik ve temsili parametrelere dayanır: ağırlık, gerginlik, sürtünme, elastikiyet, yapısal kuvvet, u değeri, yansıma, kırılma vb. Bu parametre sınıfı bizi kendi kendini referans alarak geometrik oyun alanından fiziksel dünyaya ve malzemeye çekmeye başlar. Topolojik parametreleri kabul eden ve dikkate alan parametrik sistemlerin iyi örnekleri, hücresel düzeyde, fiziksel özelliklerde, çarpışmada, hızda, yerçekiminde ve yapısal streslerde kodlama yapabilen, gerilme membran form bulucuları, biyomimetik araştırmalar, parçacık ve fizik motorlarıdır. Mimaride parametrik tasarım için gelecekteki sistemler, maddi ve fiziksel parametreleri kodlamalıdır, çünkü bu, fiziksel olarak inşa edilmeden önce tasarım modellerini tahmin etmeyi ve parametrik olarak keşfetmeyi sağlayacaktır. Yapısal veya termal özellikleri hassas bir şekilde modelleyen analiz yazılımı, geometrik ve temsili yapılardaki temel malzeme ve fiziksel özellikleri daha eksiksiz bir şekilde bütünleştirmelidir, böylece bunlar, genel parametrik sistemdeki kısıtlamalar ve etkileşimler hakkında gerçek bir şekilde tepki gösterecek, yayılacak ve geri bildireceklerdir. Örneğin, çok az mevcut parametrik sistem, yangına uzun süreli maruz kalmanın yapısal bir sistem veya belirli bir yapı malzemesi üzerindeki zamana dayalı etkisini temsil edebilir.

3.1.6. Çevresel Parametreler

Çevresel Parametreler, bizi çevreleyen sık görülmeyen ve akıcı güçleri içerir. Zaman, rüzgâr, sıcaklık değişimleri ve görünümleri, ışık ve gölge hareketi, manyetik alanlar, WI-FI ve GPS sinyalleri, büyüme ve erozyon çevresel parametrelerin örnekleridir. Birçoğumuz, gün boyunca giderken bir gölgenin yolunu veya güneşin yolunu takip ederken bir ayçiçeği tarlasının dalgalanmalarını kolayca hayal edemez; bu yüzden hızlandırılmış fotoğrafçılık büyüleyici bulunmaktadır. Çevresel koşullara (genellikle güneşin yolu) cevap veren interaktif cepheler iyi bir başlangıçtır. Bununla birlikte, karmaşık ve rakip kısıtlamalar göz önüne alındığında çözümleri, tasarım çözümlerin optimize edebileceği çevresel faktörlerin bütünlüğü ve karmaşıklığı hakkında daha derin bir anlayışa ihtiyaç duyulmaktadır.

3.1.7. Kullanıcı Parametreleri

Kullanıcı Parametreleri, yedinci ve en zorlu parametreler grubunu oluşturur. İnsan birçok fiziksel niteliği ve ihtiyacı paylaşırken, ergonomik ve psikolojik olarak farklılıklar gösterir. Eğer insancıl bir mimari ve gerçekten ölçülebilir alanlar yaratan bir mimari yaratılacak ise, müşterilere, amaçlarını ve isteklerini modelleyebilmek ve bu bilgiyi tasarım sistemlerinde parametreler olarak dahil edebilmek gereklidir. İnsan parametresini projelere ve tasarımlara dahil edilmesi, bir kişinin ölçekli modelinin dahil edilmesinin ötesine geçmeyecektir. Le Corbusier’nin “Modulor” örneği gibi, usta mimarlar çoklu parametrelerin nasıl adresleneceğini ve çözümleneceğini kurgulayabilmektedirler. Ergonomi konusunu öğrenmek için özellikle otomotiv, ofis mobilyaları ve tıbbi ekipman üreticilerinin gelişmiş modelleme araçları hakkında bilgi edinmemiz gerekmektedir. Karmaşık bilgisayar sistemleri simüle edilmiş yangın çıkışında etkili olsa da, bu tür sistemlerin basitleştirici varsayımları, insan davranışının karmaşıklığını bir robotunkine indirgeyen, insan kümelerinin güneşli bir öğleden sonra toplanabileceği veya durdurabileceği gibi ortak insan davranışlarını tahmin etmeleri için onları yararsız kılar. Bu sistemlerin hesaplama yeteneği arttıkça, simülasyonların karmaşıklığı da doğru orantılı olarak artacaktır.

Nesne Tabanlı Parametrik Tasarım

Parametrik tasarımda genellikle nesne tabanlı bir yaklaşım kullanır. Bu anlamda geniş bir nesne arşivi üzerinden nesneler araştırılabilir ve değiştirilebilirler. Her nesnenin, özniteliklerini belirleyen değerleri vardır. Tıpkı bir dairenin merkez konumu ve yarıçapının verilmesi gibi her nesnenin özniteliklerini belirleyen değerleri bulunmaktadır. Bunlar birtakım sabit değerlerle veya fonksiyonlarla tanımlanır. Bu noktada nesnenin herhangi bir özniteliği bir diğer özniteliğinin değiştirilmesinden etkilenebilir. Daire üzerinden örneklenirse, dairenin merkezi ile yarıçapı gözetildiğinde, yarıçapın sabit olmayışı, değişkenin yarıçap olduğu ancak diğer değerlere de bağlı olma durumu bağımlı değişken olarak adlandırılır. Bu tür ilişkiler çerçevesinde bir parametre dizisiyle başka bir parametre dizisinin ilişkilendirilmesi bilinmeyen varlıklardan bilinmeyen varlıklar elde edilmesine olanak tanır.

Sistemin gücü birçok parametrenin birbirine bağlı olduğu bir ağ içinde birbirini etkileyerek son tasarımın değişmesidir. Nesnelerin özniteliklerinin ve değerlerinin birbiriyle ilişkilendirilip parametrelendirilmesi, herhangi bir parametrenin değişiminde zincirleme etki yaratacaktır.

Belirli özellikleri taşıyan nesneler bir ailenin üyesi olarak tanımlanabilir ve böyle ortak tanımlanan öznitelikler sayesinde nesne bağlı olduğu aile kadar ilişkide olduğu diğer parametreler üzerinden düzenlenerek kolay ve etkili bir şekilde değiştirilebilir.

Ayrıca nesne tabanlı sistemlerde, temel geometrik formların yanı sıra duvar, kapı, pencere ya da yapı elemanlarına ilişkin geniş bir nesne kütüphanesi bulunmakta ve bunlar parametrik olarak eklenebilmekte, tasarım problemine göre yeniden şekillendirilebilmektedirler.

3.2. Düşünmenin Parametreleri

Tasarım süreçlerinin işleyişine dair yapılan araştırmalar ve bu araştırmalar sonucunda tanımlanan yaklaşım, yöntem ve sistemler, kuşkusuz gerçekte birbirinden koparılması mümkün olmayan biçim ve içerik, amaç ve sonuç gibi birbiri içinde eriyen, tanımları birbirileri içinde kaybolan değerlere, (sadece daha iyi anlayabilmek amacıyla) analitik bir bakış açısı geliştirmeye yarar. Bu bakış açısı, özde, tasarımcı tarafından geliştirilen düşüncenin izinin sürülebilmesi için bir girişimdir.

Bu bağlamda yaklaşıldığında, (eğitim, teori, pratik, sıradan bir problem çözümü, vb.) nasıl bir çıkış noktası üzerinden ivme kazanmış olursa olsun amaç, tasarımcının bilişsel olarak yaşadığı örtük süreçleri, mekân üretim süreci üzerinden nasıl kurallarla tanımladığını, bu tanımı okunur kılan kodlamaları nasıl sistematize ettiğini / hangi parametreler üzerinden ifade ettiğini anlama çabasıdır.

“Sanal dünyanın ve dijital teknolojilerin gelişiminin, 21.yüzyılm form diline olan etkisi, bu etkiyle tasarımda ‘akışkan form’ olarak da adlandırılan topolojik geometrinin günümüz form dilinin ana karakterlerinden biri olarak öne çıkması, (kaynağını tersinler nitelikte) günümüz teknolojilerinin de bu formları daha gerçekçi ve bilgi verir nitelikte temsil etme becerisi, kuşkusuz ki görmezden gelinemez. Ancak ‘yapmanın bilgisi ’ne ilişkin gelişmeler katlanarak artarken, ‘yapmanın düşüncesi’ de aynı oranda yeniden ve yeniden ele alınmalıdır.”

Düşünmenin parametreleri, Aslan tarafından;

1. Algısal Parametreler,
2. Duyusal Parametreler,
3. Duyumsal Parametreler,
4. Duygusal Parametreler

olmak üzere 4 parametre üzerinden genellenmiştir. (Aslan, Tasarım Düşüncesinin İzini Sürmek: Düşünmenin Parametreleri, 2019).

3.2.1. Algısal Parametreler

Algısal Parametreler; çalışmaya bahane olan başlangıç noktasının önce nesnel tanımının, bu nesnel tanım üzerine öznel tanımının yapılmasıyla oluşur. Amaç, başlangıç noktasının nasıl algılandığına ilişkin bir bilgi üretmektir.

3.2.2. Duyusal Parametreler

Duyusal Parametreler; çalışmaya yön veren öznel tanımın, her bir duyu özelinde toplanan veri aracılığıyla, ayrı ayrı işlenerek analiz edilmesiyle oluşur. Amaç, bu analizlerin birbirleriyle ilişkilenerek tanıma (nasıl alımlandığına / özümsendiğine) ilişkin ortak bir tutum sergilemesini sağlamaktır.

3.2.3. Duyumsal Parametreler

Duyumsal Parametreler; duyular üzerinden geliştirilen analizler arasında geliştirilen ortak tutumun, üst ölçekte bir yaklaşım tanımlamasıyla oluşur. Amaç, bu yaklaşımın bir dil oluşturacak (yaratıcılık / yorum geliştirecek) arketiplerini üretmektir.

3.2.4. Duygusal Parametreler

Duygusal Parametreler; duyumun yarattığı dilin, soyut/somut bir mekân tanımlayabilmesiyle oluşur. Bu mekân üzerinden amaç, faydacı bir işlevle tanımlanacak / eklemlenecek yaşantıya, estetik bir işlevle forma / dokuya / malzemeye / renge / …, sembolik bir işlevle duygunun kendisine heyecana / strese / durgunluğa / … referans verebilir bir bağlam yaratmak / tasarım bilgisini üretmektir.

4. Dünya’dan Parametrik Tasarım Örnekleri

Liste için kaynak:
 https://www.middleeastarchitect.com/portfolio/in-pictures-top-10-parametric-buildings-around-the-world

Kaynaklar: 
Yüksek İçmimar Sinan SAVAŞ- MEKÂNI ANLAMAK, AKTARMAK, ÜRETMEK, ÖĞRENMEK BÜTÜNÜNDE PARAMETRİK TASARIM YAKLAŞIMLARININ İÇ MİMARLIK TASARIM EĞİTİMİNE ENTEGRASYONU
Aslan, (2018). Temel Tasarım Stüdyosunda Bir Kavram GeliĢtirme Deneyimi: Kavrami Dokumak, Kavrama Dokunmak. 6. Uluslararası İç Mimarlık Sempozyumu: Mekan Tasarımında Yenilikçi Yaklaşımlar, Malzemenin İzi (s.
72-88). İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
Aslan, Ş., & Kızıltepe, F. (2018). The Senses in Basic Design Education. XXI Generative Art Conference, GA2018. Verona, ITALY: XXX
Avar, A. A. (Aralık 2009). Lefebnre'in Üçlü -Algılanan, Tasarlanan, Yaşanan- Diyalektiği. TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, Dosya 17: Mimarlık ve Mekan Algısı, 7-16.
Erbas, Ş. (2013). Mimaride Parametrik Tasarım ve Eğitimi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 2(4).

Sahra hastanesi, savaş veya bir afet sonucu yaralananların geçici bir hastaneye güvenli bir şekilde taşınmasından önce geçici olarak sağlık hizmetinin verildiği, uygulanacağı alan öncesinde planlanmış olan hareketli bir tıbbi tesis veya mini bir hastanedir. Sahra hastaneleri mobil veya sabit yapılı sağlık birimleridir. Bu tıbbi bakım üniteleri, yaşanan bir afet sonrası hayat kurtarmak veya yaralıların daha kalıcı hastane tesislerine güvenli bir şekilde taşınabilmeleri için geçici olarak sağlık hizmeti veren tesislerdir.

Geçici bakım, bir mobil acil müdahale ünitesinde veya modern mobil hastanelerde yapılabilmektedir. Savaş alanının veya doğal ya da insan yapımı felaket durumunda yakın bir konuma hızlıca yerleştirilebilirler. Sahra hastanesi, çadır gibi geniş bir barınak (modern kullanımda şişirilebilir bir yapı), genişletilebilir konteynerlerden veya mobil ünite treylerinden oluşturulur.

Dünya Sağlık Örgütü (WHO), sahra hastanesini “belirli bir süre için acil durum gereksinimlerini karşılamak için hızlı dağıtım ve genişleme veya daralma yeteneğine sahip mobil, kendi kendine yeten bir sağlık hizmeti tesisi”  olarak tanımlamıştır.

Sadece doğa kaynaklı afetlerde değil, insan kaynaklı afetlerde de (savaş gibi) başarılı şekilde kullanılmıştır. Örneğin; tarihin en kanlı ve büyük savaşlarından biri olan Çanakkale Savaşları’nda kullanılmış, en zor şartlarda on binlerce askerin tedavisine vesile olmuştur. (Hastanelerin Mimari Tasarım Standartları)

2. Sahra Hastanesi’nin Kullanım Amacı Nedir? Neden Kurulur?

Sahra hastaneleri, sabit sağlık hizmetlerinin, doğa kaynaklı afetler sonucu meydana gelen yapısal hasarlar veya silahlı çatışmalar gibi güvenlik nedeniyle işlev göremediği olağanüstü durumlarda devreye girerek sağlık bakımının devamını sağlamak için kurulur ve kullanılırlar.

Sahra hastanesinin temel amacı, insan kaybı sayısını azaltmaktır. Mevcut hastanelerin doğal afet sonrası işlevini yerine getiremeyecek durumda olması veya yaralı sayısı karşısında yetersiz kalması durumunda sahra hastaneleri sağlık hizmeti görevini üstlenir. Sahra hastanesinin gelişmiş organizasyonel tasarımı ve toplu tıbbi ve cerrahi yetenekleri, çok sayıda yetenek geliştirme süreci incelemesinin ürünleridir.

Bir sahra hastanesinin doğru projelendirilmesi ve tasarımı esnekliği arttırır ve bir doğal afette sağlık hizmetlerinin çok yönlü, hızlı ve güçlü olmasını sağlar. Asıl yarar, sade ortamlarda, her yerde, her zaman hayat kurtaran yetenekler sunabilme yeteneğidir.

Sahra hastanesinin ilk yatırım ve daha sonrası için işletme giderleri ciddi rakamlara tekabül etmektedir. Bu sebeple sağlık hizmetinin daha fazla insana ulaşabilmesi, uzun süreli hasta kabulü için sahra hastanesinin doğru şekilde değerlendirilerek planlaması yapılmalıdır. Bunun için Dünya Sağlık Örgütü (WHO) – Pan Amerikan Sağlık Örgütü (PAHO) geliştirdiği sorular ve cevaplarla doğru yaklaşımı sağlamaya çalışmıştır. Hedef ve amaçlar her çalışma için farklı olacağından burada sadece ortak payda oluşturabilecek sorulara yer verilmiştir;

1. Sahra Hastanesi’ni kurmak için en uygun yer neresidir?
2. Sahra Hastanesi hangi durumda etkin olarak sağlık hizmetine başlayabilir?
3. Sahra Hastanesi ne kadar süre görev yapabilir?
4. Sahra Hastanesi ne kadar süre kendi kendine yetebilecek hizmeti verebilir?
5. Sağlık hizmeti ve buna karşı ihtiyaç duyulacak ekipmanlar nelerdir?
6. Mekansal tasarım nasıldır (Ameliyathane, laboratuvar, hasta yatış vb.) ?
7. Sağlık personeli görevlendirmesi ve organizasyonu nasıl olur (sayı, nitelik, kıdem vb.)?
8. Tüm ihtiyaçlar için stok ve lojistik hizmeti nasıl düzenlenebilir?
9. Su ve elektrik altyapısı nasıl sağlanmalı?

Bir doğal afet sonrası acil durumlarda hızlı bir sağlık hizmeti vermek olduğundan afet öncesi doğru planlama çok önemlidir.

• Öncelikle, sahra hastanesinin kurulacağı alanın altyapısı değerlendirilmelidir. Su ve elektrik kaynağının yeterliliği, ulaşımın kolaylığı gibi.
• Acil bir durumda sahra hastanesinin bir süre kendi kendine yetebilmesi için gerekli olacak ihtiyaçlar belirlenmelidir.
• Kullanılacak malzemeler (çadır, sarf malzeme, jeneratör vb.) uygun şartlarda depolanarak belli periyodlarda kontrolleri sağlanmalıdır.
• Yine depolanan tıbbi malzemelerin kullanım ömürleri kontrol edilmeli ve gerekirse yenileriyle güncellenmelidirler.
• Tıbbi ve insani malzeme tedarikinde aksama olmaması için lojistik sistem mutlaka afet öncesi planlanmalıdır.
• Afete hazırlık amaçlı olarak belli aralıklarla tatbikatlar yapılmalıdır.

Aşağıda sahra hastanesi değişkenleri gösterilmektedir. Bu model üç aşamada organize edilir: ilk aşamada sahra hastanesi tipolojisini tanımlanır, ikinci aşamada yerel sağlık sisteminin müdahalesi dikkate alınır ve son aşamada kontrol adımı tanımlanır. İlk aşamada iki giriş vardır: uygulama sahası ve afet türü. Uygulama sahasında ‘ulusal acil durum’, ‘insani yardım’ ve ‘hazırlıklı planlama’ bulunur.

• Faz 1
  • Saha aplikasyonu
  • Afet türü
• Faz 2
  • Sağlık sistemi yanıtı
  • Sahra hastanesinin kurulacağı yerler
• Faz 3
  • Beklenen hastalar
  • Yerlerin kullanılabilirliği

2.1 Sahra Hastaneleri Ne İşe Yarar?

Dünya Sağlık Örgütü (WHO) sahra hastanelerinin sağlık hizmetleri kullanım amacını üç ana hedef altında toplamıştır;

• Erken acil tıbbi bakım (Bu süre yaklaşık 48 saat süre alır).
• Travmaların, acil durumların ve rutin sağlık bakımı ve rutin acil durumların takibi (Üçüncü günden 15 güne kadar).
• Nihai onarım veya yeniden yapılanma bekleyen hasarlı tesislerin yerini almak için geçici tesis olarak (Genellikle ikinci aydan iki yıla kadar).

 WHO sahra hastanelerini yapısal olarak şöyle tanımlamıştır, “En az 10 yataklı, en az 1 ameliyathanesi olan, temel laboratuvara sahip ve teşhis amaçlı röntgen cihazı bulunan, konteyner veya kendi stabilitesini sağlayan (çadır, şişirilmiş çadır gibi) teşekküllerdir.

Sahra hastanesinin kurulumu için de şu önerileri getirmektedir;

• Mevcut hastaneler kullanılır durumda, ekipleri görev başındaysa,
• Mevcut sağlık hizmetinin devamı daha ekonomik olacaksa,
• Sahra hastanesinin kurulumu mevcut kaynakların tüketimini gereksiz arttıracaksa sahra hastaneleri kurulmamalıdır.
• Sahra hastaneleri, bir doğal afet sonrası karar verici mercilerin onayı ile kurulmalıdır. Afet öncesi planlamada öngörülen şartlar oluşmalıdır.

Meydana gelebilecek afet olayları risklerine karşı organizasyonu yapılacak sahra hastanesi için doğru planlama yapılması çok önemlidir. Bunun için bazı bileşenlerin ortak değerlendirilmesi ve planlamanın ona göre yapılması gerekmektedir. Demografik yapı analiz edilerek hedef kitle için uygulanabilecek sağlık hizmeti yöntemleri değerlendirilir, hangi eylem tarzının uygulanacağı belirlenir, hangi stratejinin kullanılacağına karar verilir, hangi hizmetlerin sağlanacağı ile ilgili planlama yapılır ve bu hizmetlerin ne kadar süreyle verileceği ile ilgili bir program yapılır.

3. Sahra Hastanesi’nde Hangi Bölümler Bulunur, Oluşturan Ünite Tipleri Nelerdir?

Bir sahra hastanesinin genel tasarımı aşağıdaki 4 fonksiyonel bileşeni içermelidir:

1. Klinik Hizmetler
2. Yönetim
3. İdari Destek
4. Barınma

Bu bileşenlerin boyutları, kompleksin genel kapasitesine bağlıdır. İdeal olarak, sahra hastaneleri mevcut altyapı hizmetleri bulunan binalara veya alanlara yerleştirilmelidir. Bununla birlikte, normal sahra hastanelerinin bir “yeşil alan” da tam kapasite ile daha rahat hareket kabiliyetleri bulunduğu belirtilmiştir. Açık alanda alt yapı ve yoğun bir lojistik ihtiyacı sebebiyle sahra hastaneleri için en büyük zorluk budur. Harici lojistik desteğinin etkin bir şekilde kullanılmasını sağlamak için detaylı bir ön planlama gereklidir (Mühendislik hizmetleri, öncü ekipler, mobil banyo ve çamaşırhane birimleri gibi).

Sahra hastanesini oluşturan üniteler, sivil ve askeri tesislerde aynı tiptedir. Sadece kullanım amaçlarına ve yerlerine göre altyapı farklılıkları gösterebilir. Aşağıda da sahra hastanelerinin ünite tipleri verilmektedir.

3.1. Çadır Tipi Sahra Hastaneleri

Boyut ve kurulum tekniğine göre (şişirilebilir veya metal çerçeveli) 10dk ile birkaç saat arasındaki bir sürede kurulma imkanına sahip çadırlardır. Şişme yöntemi veya metal çerçeveler ile olmak üzere iki farklı şekilde kurulabilirler. Afet veya olay anında ihtiyaca göre düzenlenebilir ve acil müdahaleler için ihtiyaç duyulmaktadır.

Özellikle kitlesel toplanmalarda yani konser, gösteri, kutlama, spor müsabakalarında ulusal ve acil tıbbi bakım hizmetleri sırasında hasta ya da yaralılara hızlı erişim, triyaj için kullanılır. Çadır tipi bir ünitenin sahip olabileceği teknik özellikler şunlardır;

Barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

• Minimum iş gücü ile hızlı montaj yapılabilir,
• Şişme tipi çadırlar kendi kompresörüyle 10 dakika içinde kullanıma hazır olabilir,
• Metal destekli olarak kurulma imkanı vardır,
• Projesine göre ısıtma, soğutma ve havalandırma kanalları bulunur,
• Projesine göre kablo bağlantıları için özel altyapı sistemi kurulabilir,
• Ağır iklim koşulları için özel zemin yalıtımı yapılır,
• Pencereler, aydınlatma ve ihtiyaca göre de ek kapılar konabilir,
• Su geçirmez ve alev geciktirici kumaş kullanılır,
• UV stabilizasyonu sağlanır,
• İsteğe göre farklı kullanım alanlarında kullanılabilir,
• Bir konteynere veya bir başka çadıra bağlanabilir.

3.2. Konteyner Tipi Sahra Hastaneleri

Kullanım amacına göre önceden projelendirilip imalatı yapılarak ve hazır hale getirilen konteynerlerdir. Elektrik, mekanik ve havalandırma gibi altyapılar hazır halde olduğundan kullanıma hazır durumda olan ünitelerdir. Taşıyıcı bir araç ile nakliyesi yapılarak hemen kullanılabilen ünite tipleridir. Konteynerin sağladığı nakliye alternatifleri arasında treyler, demiryolu, gemi ve uçak bulunmaktadır. Ek olarak, bir helikopter askısına bağlanabilir. Tek başlarına bir sahra hastanesi içinde konteyner olarak sabit kullanılabilecekleri gibi, mobil klinik ünitesi olarak da kullanma imkanı vardır. Kurulumları için özel bir ekipmana gerek yoktur. Mekanik olarak veya el krankları kullanılarak kurulum yapılabilir.

Barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

• İki kenardan da teknik özelliğine göre otomatik genişleme imkanı vardır
• Hafif sandviç paneller kullanılarak üretilir. Panellerin kalınlığı ve özelliği oluşturan malzeme ihtiyaca göre değişiklik gösterebilir.
• Açıldığında teknik projesine göre minimum 24 m2 iç mekanda faydalı alan sağlanabilir.
• Uluslararası taşımacılık düzenlemesine göre (Deniz, Hava, Kara ve Demiryolu) belirlenen standart konteyner boyutundadır (600x235x240 cm).
• Kullanım amacı ve projesine göre entegre olarak jeneratör, HVAC sistemi, aydınlatma ve güç dağıtımı için elektrik panosu, 110V veya 220V akım için elektrik prizleri, temiz ve pis tesisat sistemi ve bunlar için su depoları gibi elektrik ve mekanik sistemler bulunabilir.

3.3. Mobil Treyler Tipi Sahra Hastaneleri

Mobil treyler sahra hastanesi ünitesi, ISO 20ft standart ve genişletilebilir konteynerdan oluşmaktadır ve boyu kullanım amacına göre 6m – 13.5 m arasında değişiklik gösterebilmektedir. Genişleme teknolojisi ile standart genişliğinin 2,5 katına kadar çıkma özelliğine sahiptir. Mobil özelliği ile kolaylıkla kullanım alanına ulaşabilir ve hızlı şekilde aktive olabilir.

Barındırabileceği teknik altyapı özellikler:

• Medikal gaz
• HEPA filtreli klima sistemi
• Güç kaynağı ve aydınlatma sistemi
• Su rezervi imkanı
• Medikal gaz
• Data ve telefon altyapısı

4. Sahra Hastanesi’nde Kullanılan Başlıca Ünite Tipleri Nelerdir?

Sahra hastanesinde kullanılan tıbbi klinikler, geniş kaynakların olmadığı, teşhis ve tedavi için yeterli tıbbi hizmet bulunmadığı durumlarda gerekli sağlık hizmetini verecek şekilde tasarlanmıştır. Bu sebeple sahra hastanesini oluştururken öncelikli ihtiyaç olabilecek vakalara karşı genel bir tasarım ve projelendirme yapılmıştır. İlaç ve ekipman için ayrıca bir nakliyeye ihtiyaç duyulmaması, ağır hava şartlarında bile sağlık hizmetinin devam ettirilebilmesi imkanı mobil klinik sistemlerinin öne çıkan avantajları olarak kabul edilebilir. Bir sahra hastanesinde kullanılan klinik tiplerini başlıca şöyle sıralayabiliriz;

4.1. Ameliyathane Ünitesi

Ameliyathane olarak kullanım yerine göre sahra hastanesi içinde bir ünite olarak 1 adet genişletilebilir konteyner  veya çadırdan, yere sabit kullanım için (1+1) konteyner+çadırdan  veya mobil ameliyathaneden oluşabilir. Sterilizasyon ve kullanım kolaylığı olarak konteyner tercih edilmektedir. Tıbbi gazlar, jeneratör ve klima sistemi entegre olarak bulunmaktadır.

Barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Standart konteyner boyutları açılmamış halde (600 * 235 * 240)

• Dış yüzeyler için kurşun levha kaplaması
• Hematoloji analizörü
• Otomatik banyo ekipmanları
• X-Ray
• Aydınlatma
• İyi yalıtımlı çatı ve duvar
• Antibakteriyel PVC zemin
• A / C
• Güç dağıtım paneli
• 110V, 60Hz veya 220V, 50Hz
• Jeneratör

4.2. Triyaj Ünitesi

Triyaj ünitesi, ilk hasta değerlendirmesini yapmak için gereken acil tıbbi ekipmanı içermelidir. Bu ünite her hastanın hemen tedavi edilmesini sağlamalı, böylece mümkün olan en kısa sürede, bilinen geçmiş, yaşamsal belirtiler, değerlendirmeler ve müdahaleler yapılabilir.

Barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Yaklaşık Çadır Boyutları (700 × 600 cm)

• Hasta sedyesi,
• El yıkama ünitesi,
• Sedyeler arası paravan,
• Kıyafet kabini,
• Isıtma, soğutma ve havalandırma kanalı,
• Çadır ise alev geciktirici ve su geçirmez kumaş,
• Farklı kullanım alanları (Dekontaminasyon, koğuş, triyaj , koridor, vb.),
• Projesine göre ısıtma, soğutma ve havalandırma kanalları bulunur,
• Projesine göre kablo bağlantıları için özel altyapı sistemi kurulabilir,
• Ağır iklim koşulları için özel zemin yalıtımı yapılır,
• Pencereler, aydınlatma ve ihtiyaca göre de ek kapılar konabilir,
• Su geçirmez ve alev geciktirici kumaş kullanılır,
• UV stabilizasyonu sağlanır,
• İsteğe göre farklı kullanım alanlarında kullanılabilir,
• Bir konteynere veya bir başka çadıra bağlanabilir.

4.3. Laboratuvar Ünitesi

Mobil laboratuvar her türlü test yapma yeteneğine sahip olmalıdır. Özel ihtiyaçlar için gereken tüm test ekipmanları entegre edilir. Laboratuvar, hastalıkların teşhisi, tedavisi ve önlenmesi ile ilgili bilgi edinmek için testlerin (klinik örnekler üzerinde) yapılabileceği bir klinik laboratuvar olarak özel olarak tasarlanır. Tıbbi laboratuvarlar iki bölüme ayrılabilir (Anatomik Patoloji ve Akademik Olarak). Anatomik bölüm histopatoloji, sitopatoloji ve elektron mikroskopisini, ve akademik bölüm de anatomi, fizyoloji, histoloji, patoloji ve patofizyoloji içerebilir.

Barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Standart konteyner boyutları açılmamış halde (600 * 235 * 240)

• Biyokimya analizörü,
• Hematoloji analizörü,
• Kan gazı analizörü,
• Kit dolabı,
• Binoküler mikroskop,
• Aydınlatma,
• İyi yalıtımlı çatı ve duvar,
• Antibakteriyel PVC zemin,
• A / C,
• Güç dağıtım paneli,
• 110V, 60Hz veya 220V, 50Hz,
• Jeneratör.

4.4. Radyoloji Ünitesi

Radyoloji ünitesi, hastalarının vücudundaki birçok farklı anormallikleri teşhis etmelerine yardımcı olabilir. Pnömotoraks ve Pneumoperitoneum, Corpus Alienum, Bağırsak Tıkanması, Alt Solunum Enfeksiyonları, Taşlar ve Kemik Kırıkları ve aşağıdakilerden kaynaklanan birçok sağlık sorununu tedavi amaçlı teşhis koyma imkanı verir.

Sahra hastanesi radyoloji ünitesinin barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Standart konteyner boyutları açılmamış halde (600 * 235 * 240)

• Dış yüzeyler için kurşun levha,
• Karanlık oda,
• Hematoloji analizörü,
• Otomatik banyo ekipmanları,
• X-Ray hasta masası,
• Aydınlatma,
• İyi yalıtımlı çatı ve duvar,
• Antibakteriyel PVC zemin,
• A / C,
• Güç dağıtım paneli,
• 110V, 60Hz veya 220V, 50Hz,
• Jeneratör.

4.5. Yoğun Bakım Ünitesi

Yoğun bakım ünitesi, hasta ve ciddi şekilde yaralanan hastalara kritik bakım sağlamak için güvenli ve şartlandırılmış yoğun bakım sağlamak için özel olarak tasarlanmalıdır.. Hasta takibi, bakımı ve tedavisi için, özellikle suni solunum sistemleri olmak üzere her türlü cihaz projelendirilmelidir.

Sahra hastanesi yoğun bakım ünitesinin barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Standart konteyner boyutları açılmamış halde (600 * 235 * 240)

• Dahili ve harici güç kaynağı sistemi,
• HEPA filtreli havalandırma sistemi,
• Entegre tıbbi gaz sistemi ve hasta yatağı baş üniteleri,
• Tıbbi ve genel aydınlatma sistemi,
• Entegre kontrol paneli,
• Uluslararası standartlara uygun

4.6. Kan Bankası Ünitesi

Kan bankası ünitesi, kan alma, test etme ve kan saklama için en yüksek standartları sağlayacak ve tamamen kendi kendine yetecek şekilde tasarlanmalıdır. Teknik oda, kan alma bölümü ve tıbbi cihaz ve malzeme dolabı olmak üzere üç ana bileşenden oluşabilir. Kan alma, laboratuvar ve kan saklama ekipmanları üniteye entegre şekilde olmalıdır.

Barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Standart konteyner boyutları açılmamış halde (600 * 235 * 240)

• Biyokimya analizörü,
• Hematoloji analizörü,
• Kan gazı analizörü,
• Kit dolabı,
• Binoküler mikroskop,
• Aydınlatma,
• İyi ısı yalıtımlı çatı ve duvar,
• Antibakteriyel PVC zemin,
• A / C,
• Güç dağıtım paneli,
• 110V, 60Hz veya 220V, 50Hz,
• Jeneratör.

4.7. Hasta Transfer Ünitesi

Hasta transfer ünitesi, hastanın uygun ortam ve tıbbi şartlardan transferini yapmak için gereken acil tıbbi ekipmanı içermelidir.

Barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Yaklaşık Çadır Boyutları (1000 × 600 cm)

• Hasta transfer sedyesi,
• El yıkama ünitesi,
• Sedyeler arası paravan,
• Kıyafet kabini,
• Isıtma, soğutma ve havalandırma kanalı,
• Çadır ise alev geciktirici ve su geçirmez kumaş,
• Farklı kullanım alanları (Dekontaminasyon, koğuş, triyaj , koridor, vb.),
• Projesine göre ısıtma, soğutma ve havalandırma kanalları bulunur,
• Projesine göre kablo bağlantıları için özel altyapı sistemi kurulabilir,
• Ağır iklim koşulları için özel zemin yalıtımı yapılır,
• Pencereler, aydınlatma ve ihtiyaca göre de ek kapılar konabilir,
• Su geçirmez ve alev geciktirici kumaş kullanılır,
• UV stabilizasyonu sağlanır,
• İsteğe göre farklı kullanım alanlarında kullanılabilir,
• Bir konteynere veya bir başka çadıra bağlanabilir.

4.8. Acil Servis Ünitesi

Acil Gözlem Ünitesi travma veya diğer hayati tehlike oluşturan durumlar nedeniyle acil tıbbi bakıma muhtaç hastalarla ilgilenebilir. Bu ünite, hasta cerrahi veya yoğun bakıma transfer edilmeden önce hastanın stabil kalması için tasarlanır. Hasta ve yaralılara triyaj uygulanan, hafif yaralılar için gerekli tedavinin yapıldığı, ağır yaralılara hayat kurtarıcı ilk yardım, ileri yaşam desteği ve kanama durdurucu cerrahinin yapıldığı mobil bir sistemdir.

Sahra hastanesi acil servi ünitesinin barındırabileceği teknik altyapı özellikleri:

Boyutlar: Standart konteyner boyutları açılmamış halde (600 * 235 * 240)

• Dahili ve harici güç kaynağı sistemi,
• HEPA filtreli havalandırma sistemi,
• Entegre tıbbi gaz sistemi ve hasta yatağı baş üniteleri,
• Tıbbi ve genel aydınlatma sistemi,
• Entegre kontrol paneli,
• Uluslararası standartlara uygun tıbbi ekipman.

4.9. Mobil Diyaliz Ünitesi

Bir afet sonrası yaralanarak böbrek yetmezliği yaşayan hastaların veya sağlık hizmetinin aksaması sonrası böbrek hastalığından kaynaklanan kalıcı böbrek yetmezliği çeken hastaların tedavilerine devam etmeleri için sahra hastanelerinde bu üniteler kullanılabilir. Bunun için diyaliz ekipmanı ve arıtma sistemi üniteye entegre edilebilir.

Kaynaklar: 
Miraç Nevzat KARAKOÇ-AFET TIBBI AÇISINDAN YERALTI HASTANELERİ MODELİNİN GELİŞTİRİLMESİ: BEZMİALEM VAKIF ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ YERALTI HASTANESİ PROJESİ
Eğitim Kütüphanesi. Çanakkale Savaşı'nda Sağlık Hizmetleri Ve Kızılay. 12.08.2019, 2019, http://www.egitimkutuphanesi.com/canakkale-savasi39nda-saglik-hizmetleri-canakkale-savasi-ve-kizilay/
WHO-PAHO. WHO-PAHO Guidelines For The Use Of Foreign Field Hospitals In The Aftermath Of Sudden-Impact Disasters. 2003.
Dori, F., Iadanza, E. ve Miniati, R. (2007). DSS For Field Hospitals Planning. 29th Annual International Conference of the IEEE EMBS, 23-26 August 2007 (s. 3589-3592). France
Yalbaz, I. S. (2008) Afet-Aciliyet Yönetim Sürecinde Sahra-Acil Durum Hastaneleri ve Bir Araştırma: T.C. İstanbul Üniversitesi.
Du Mortier, S. ve Coninx, R. (2007). Mobile Health Units In Emergency Operations. Humanitarian Practice Network, 60, 3.
Ambulancemed. Expandable Container Hospital. 06.09.2019, 2019, (https://ambulancemed.com/urun/expandable-container-hospital/)

Aşağıda integral köprünün bir örneği görülmektedir.

İntegral köprülerde tabliye ve kirişlerle birlikte uç ayaklar monolitik olarak dökülürler, ayrıca bu sistemle kirişler ve tabliyenin burulma rijitliğini sağlar. Üst yapı ile uç ayak sürekliliği sebebiyle mevcut hareketli yükler içerisinde uç ayakları ve üst yapı sistematik olarak birlikte hareket ederler. İntegral köprüler sistemsel olarak fonksiyonel ve ekonomik olarak diğer köprülere nazaran ve genleşme derzli köprülere göre de birçok artı özelliğe sahiptir.

Yapılan incelemelerde normal üretilen sistemlere bakıldığında genleşme derzlerinde buz, tuz ve su gibi çözücü kimyasalların sızması ile köprü sistemlerindeki elemanların zarar görmesi durumu integral köprülerde meydana gelmemektedir. Bunların yanında integral köprüler yapım aşamasındaki maliyetleri masrafları açısından daha elverişli ve ekonomik olarak inşa edilebildiği gibi rijit çerçeve sistemleri ile sismik yükler etkisinde yüksek performans göstermektedir. Bu ve bunun gibi birçok avantajlarından dolayı Kuzey Amerika ve Avrupa kıtasında değişen dünya sistemleri içerisinde birçok duruma hızlı ve sorunsuz bir biçimde cevap verdiği için normal olarak inşa edilen geleneksel köprü sistemlerinin yerini doldurmuştur.

Bu tür köprü sistemlerinde kullanılan beton tabliyelerle ortaya çıkan yüksek mukavemeti ile birlikte üstün dayanım gücüne sahiptirler. Yüksek dayanımlı betonun karakteristik ve ulaşım avantajları ile kıyaslandığında daha avantajlı olduğu gözlenmektedir. Bu ve bunun gibi sebeplerle yüksek dayanıma sahip betonları inşaat sektöründe kullanılması daha avantajlıdır.

Günümüzde inşa edilen geniş açıklıklı köprülerin yapımında kullanılan yüksek dayanımlı betonlar köprü kirişlerinde meydana gelen ölü yüklerini azaltarak köprü içerisinde bulunan kolonların hem mevcut özelliklerini hem de sayı olarak durumlarını azalmasıyla geniş alt geçitlere imkân vermektedir.

Köprü içerisinde sistemi zorlayan birçok etki bulunmaktadır. Bunları sıraladığımız zaman kalıcı sabit yükler, hareketli yükler, rüzgâr, sıcaklık, deprem yükleri, fırtına ve ayrıca taşıyıcı elemanların kendi ağırlığı, demeraj(ilk hareket), köprü üzerindeki meydana gelen frenlemeler, çarpışma sonucu ortaya çıkan mevcut yükler ve merkezkaç kuvvetleridir. Ülkemizde köprü tasarımını yapılırken dikkat edilmesi gereken büyük değerleri mevcut şartnamelerden (Karayolları genel müdürlüğü yol köprüleri için teknik şartnamesi) elde edilebilir. Diğer kaynaklara bakıldığında Amerikan AASHTO ve İngiliz BS 5400 dünya çapında dikkate alınan diğer şartnamelerdir. Köprü sistemlerinde taşıt ağırlıkları mevcut yüklerin tekerleklerle yola aktarılmasıyla tekil yük olarak veyahut eşdeğer şerit yükü olarak etki ettirilebilir. AASHTO’ ya göre mevcut hareketli yükler standart kamyon katarına eşit olan eşdeğer şerit yükü ve standart kamyon dingil yükü olarak görülmektedir.

İntegral köprü diğer geleneksel köprü tiplerine nazaran birçok avantaja sahip olmasına rağmen ülkemiz kaynakları dikkate alındığında maliyet olarak diğer köprü tiplerine göre çok az sayıda örneği bulunmaktadır.

Kaynaklar:
Oğuzhan DURSUN-YAKIN VE UZAK FAY ALTINDA İNTEGRAL KÖPRÜ UÇ AYAKLARINDAKİ ÇELİK KAZIKLARIN DAVRANIŞI
Yalçın Ö F (2017) İntegral Köprülerde Hareketli Yükler Altında Üstyapı Özelliklerinin Kazık Kuvvetlerine Etkisi. Çukurova Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 32: 195-197.

Eyvan, üç tarafı kapalı, bir cephesinin güneş ışınlarının girmesi için tüm genişliği ile açık halde bulunduğu, üstü tonoz şekline örtülmüş, zeminleri yerden yüksek mimari alanlardır. Eyvanlar,üç tarafı ve üstü kapalı olan, mahrem mekanlar olan yaşama birimleri arasında, bir yarı mahrem odalara dağılım mekanı ve yaz mevsimi için gölgeli serin dinlenme yerleridir.

Eyvan, geleneksel evlerde kullanılan değişik özellikleri açısından tasarımda önemli yeri olan orijinal bir mekandır.  Bir yapı blokuna ek yapılarak ev genişletilmek istendiğinde kullanılır. Yaşama birimleri ile çeşitli biçimlerde bir araya gelebilir. Daha çok tercih edilen, kare ve dikdörtgen yaşama birimleri ile beraber kullanılmasıdır. Derinliği, aralarında bulunduğu yaşama birimlerinin birim sayıları kadardır. Bu en fazla 2, nadiren 3 birim olabilir. Eyvanın genişliği, bir kare kapalı birimin genişliğinden daha dardır.

Eyvanın genel kullanım amacıyla ilgili olarak, açık olan cephesinden dışarıyı izlemeye imkân veren seyirlik bir alan olarak tanım yapılabilir.

Bir eyvanın ölçüsü yaklaşık olarak; ‘1 m – 12 m’ arası derinlikte ve genişlikte, en az iki katı ‘2 m – 4 m’ en çok dört katı ‘24 m – 48 m’ arası yükseklikte ve zeminden bir veya birkaç basamak yüksekte olmalıdır. Bu bağlamda eyvanın tanımı için özetle; geniş bir alana bakı konumu müsait olacak şekilde zeminden biraz yüksekte, belirli ölçülerde derinliğe, genişliğe ve yüksekliğe sahip, üstü örtülü her yapı birimi birer eyvan olarak değerlendirilebilir.

1.1. Eyvanın Kullanımı

Eyvan; mimaride bir birim olarak belirdikten sonra zamanla pek çok yapı türünde beğenilerek kullanılan bir öğe haline gelmiştir. Kimi zaman devletlerin misafir kabul odasının simgesi olarak, kimi zaman yönetici konumunda bulunan kişilerin halk ile buluştuğu yerlerde hükümdarın itibarını artırmaya yönelik dikkat çekici bir birim olarak, kimi zaman konut mimarisinde zenginliğin göstergesi olarak, kimi zaman ise yönelme alanını belirleyen bir fonksiyonda kullanılmıştır. Eyvan, zaman içerisinde geniş anlamlar üstlenmiş ve diğer mimari birimlerde de başka amaçlar için kullanılmıştır. Bunlar arasında cami, medrese, çarşı, han, zaviye, hamam, konak, köşk ve konut mimarisi gelmektedir.

Bilim dünyasında eyvanın doğduğu kültür olarak ekvatorun sıcak iklime sahip güney bölgeleri kabul görmektedir. Gerek Mezopotamya bölgesi, gerek Orta Asya’nın güney kesimleri gerekse Arabistan bölgesi bu bağlamda sıcak bölgeler olarak değerlendirilmektedir. Bu da bizlere eyvanın ilk olarak sıcak iklim bölgelerine göre uyarlandığını ve daha sonra etkileşim içerisinde bulunduğu kültürlere geçtiğinde kapalı mekânlarda da geleneği sürdürdüğünü göstermektedir. İklimin mimari üzerindeki etkisi yadsınamaz bir gerçektir. Her medeniyet benimsediği kültürel anlayışı uygulamada iklim faktörünü öncelikli olarak değerlendirmiştir.

2. Revak Nedir?

Revak; bir yapının cephesinde bulunan ya da iç avlusunu çevreleyen, üzeri, kagir ya da ahşap malzeme ile inşa edilmiş kubbe, tonoz ya da düz döşemelerle kaplı, yüzü kemerli olan yarı açık mekandır. Yapılarda revaklar duvarlara bitişik, örtülü, ön tarafı açık bir taşıyıcı sistemden meydana gelen mimari mekanlardır.

Revak elemanları; destekler (düşey taşıyıcı elemanlar), örtüler, kemerler ve revakları birbirine bağlayan duvarlardan meydana gelmektedir. Revaklarda örtü yükleri, yatayda kemerler aracılığıyla sütunlar, payeler ya da ahşap taşıyıcı elemanlara iletilerek zemine aktarılmaktadır.

Revak islevsel açıdan, günesten korunmak, gölgelik olusturmak veya yagmurdan korunmak amacıyla yapılmıstır. Bu nedenle özellikle sıcak iklim özelligi gösteren cografi bölgelerde kullanımına rastlanılmaktadır. Mimarlık tarihinin en erken dönemlerinden beri, islevsel açıdan insanları bazen yagmurdan, daha çok da günesten koruyan bir mimarlık ögesi olarak karsımıza çıkmaktadır.

2.1. Revakların Kullanımı

Revaklar mimari yapılarda farklı şekillerde planlanıp kullanılmaktadır.

2.1.1. Revaklı Yol

Revaklı Yol, üzerinde gezinenleri güneş ve yağmur gibi etkilerden korumak amacıyla yapılmış, üzeri tam ya da yarı kapalı kenarları revaklardan oluşan yollardır.

2.1.2. Avlulu Revak – İç Avlulu – Galerili Revak

Avlulu Revak; Avlu iç çevresinin revaklarla çevrelendiği, üzeri kapatılmış alanlardır.

2.1.3. Kapı Revakı

Kapı Revakı: Önemli yapıların kapılarının önünde bulunan üzeri kapalı revaklarla oluşturulmuş örtülü alandır.

2.1.5. Son Cemaat Yeri Revakı

Son cemaat yeri revakı; camilerin girişlerinin önündeki kapalı ya da yarı açık revaklı mekanlardır.

Ergonomi, insan faktörünün olduğu her yerde ve insanlar tarafından kullanılan her şeyin tasarımında uygulama alanına sahiptir. Diğer anlamda masa ve sandalyenizin uyumu, yaşadığınız konutun havası, konutun tasarımı, ses seviyesi, yaşama alanının boyutu, kapı-pencere boyutları, ses akustiği, renk ve manzaranın kullanımı, aydınlatmanın mekânla olan uyumu ve benzeri konular ergonominin çalışma konularıdır.

Geniş kapsamlı şekilde tanımlanmaya çalışılırsa ergonomi; insanların anatomik özelliklerini, antropometrik özelliklerini, fiziksel kapasitelerini ve toleranslarını göz önüne alarak, endüstriyel iş ortamındaki tüm faktörlerin etkisi ile olabilecek organik ve psiko-sosyal stresler karşısında, sistem verimliliği ve insan- makina-çevre uyumunun temel yasalarını ortaya koymaya çalışan disiplini bir araştırma geliştirme aracıdır. Ergonomi kısaca insan, çevre ve makine özelliklerini ve bu özelliklerin birbiriyle ilişkisini inceleyen bilim dalı olarak tanımlanmaktadır.

Ergonomi, Uluslararası Ergonomi Kurumu (IEA) tarafından; sistem unsurlarının insanlarla olan etkileşimlerinin anlaşılmasıyla alakalı olan bir disiplin; insanların bedensel ve ruhsal tam iyi olma hallerini ve bütün performanslarını uygun olabilecek düzeyde sürdürecek olan kuram; yöntem ve ilkeleri uygulamakta olan bir meslek şeklinde tanımlanmıştır.

Ergonomi genel olarak, fiziksel çevrenin insana uyumlu hale getirilmesidir ve insanların, araç-gereç kullanma gereksinimi duymaya başlamasına paralel olarak ortaya çıkmıştır. İnsanların kendi bedenlerini, doğayı, hayvanları ve çevreyi keşfiyle başlayan bu gözlem ve algı süreci sonrasında; insanın, yeme-içme ve barınma gibi temel gereksinimleriyle devam eden süreç beraberinde ilkel ergonominin de başlangıcını oluşturmuştur.

Ergonomik Nedir?

İnsan vücut ölçüleri farklılık gösterse de belirli değer aralıklarında kaldığını söyleyebiliriz. Bu konuda bir standart sağlamak istenir ise yine bu değer aralıklarında insan ölçülerine uyumlu şekilde bulunmalıdır. Mesela bir insanın yükseklik standardı 1.80 cm olarak kabul edilmiştir. Bu değere göre mimarlar kapı boylarını 2.10 cm olarak projelerinde uygulamaktadırlar. Buna benzer kullanım alanlarındaki belirlenen ölçüler ne kadar doğru olursa, tasarlanan obje de o kadar ergonomik olur.

Ergonomik olarak tanımlanan mekanlar, kullanıcıya fiziksek ve ruhsal rahatlık sağlayan mekanlardır. Bu ölçüler dışında tasarlanan mekanlar, insan vücudunda fizyolojik ve buna bağlı olarak psikolojik rahatsızlığa yol açar. Mekanın ergonomik olmasındaki temel amaç, kullanıcısına fizyolojik ve psikolojik rahatlık sağlayabilmesidir.

Ergonomik Tasarımda Başlıca İlkeler

Ergonomik tasarımda öncelikler sağlığı koruma, ekonomiklik sağlama, sosyal uygunluğu gerçekleştirme, teknik ekonomikliği geliştirme şeklinde sıralanmaktadır. Başka bir deyişle sıralanan hususlar ergonomik tasarımın başlıca ilkelerini oluşturmaktadır.

Ergonomik tasarımın diğer ilkeleri aşağıdaki gibi sıralanmaktadır.,

• Duruş pozisyonları dikkate alınmalıdır.
• Tekrarlanan hareketler değerlendirilmelidir.
• Güvenlik ve sağlık düzenlemeleri yapılmalıdır.
• Düzen konusu odak noktasında yer almalıdır.
• Düşünce ve işin birbirini nasıl etkilediği tespit edilmelidir.
• İş kalitesi merkezinde ilerleme kaydedilmelidir.
• Çalışanların zihinsel düşüncelerine önem verilmelidir.
• Algı-hafıza-bilgi süreçleri dikkate alınmalıdır.
• İletişim etkinliği sağlanmalıdır.
• Kaynak yönetimi etkili olmalıdır.
• Kalite yönetimine göre tasarım yapılmalıdır.
• Mali avantajlar sağlanmasına özen gösterilmelidir.
• Sosyal ve teknik açıdan sistemlerin optimize edilmesi hedeflenerek ilerleme kaydedilmelidir.

Sıralanan maddelerden anlaşılacağı üzere ergonomik tasarım ilkeleri; kullanım rahatlığı, sağlık, güvenlik, kullanım optimizasyonu ve yüksek performans etrafında şekillenmektedir.

Ergonominin Özellikleri

Çalışanlar açısından güvenliğin ve sağlığın yükseltilmesiyle çalışanlar için önemli bir motivasyon kaynağı olan ergonomi; çalışan performansının artırılması için de önemlidir. Ergonomi; çalışanların yeteneklerini iyi bir şekilde kullanması ile onların kendilerine en uygun olan işe yerleşmelerini ve performanslarını yükseltmelerini sağlamayı amaçlamaktadır. Ergonomi, en yüksek verimliliğe en düşük yorgunlukla ulaşmayı hedeflemektedir. Dolayısıyla ergonomi, çalışma koşullarının iyileştirilmesine yönelik uğraşlar vermektedir. Ergonominin sahip olduğu pek çok özellik vardır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir;

1. İş güvenliği, ergonominin önceliklerinden biridir.
2. Bireylerin özelliklerinin, becerilerinin bilgilerinin ve yeteneklerinin bilinerek bunlara ilişkin üst ve alt sınırların belirlenmesi için önemli bir kriterdir.
3. Sistem yaklaşımı ergonomi ile makine ve insan arasında buluna ilişkiye uygulanmaktadır.
4. Ergonomi, çalışanların sağlığını korumayı amaçlamaktadır
5. Ergonomi, çalışanların performansını, güvenliğini, refahını ve iş verimliliğini artırmaya yönelik uygulamalardır.
6. Ergonomi, ihtiyaçlara ve kapasiteye uygun olabilmesi amacıyla çalışanların kullanmış olduğu eşyalarla çevreyi değiştirmek için uğraşmaktadır.
7. Çalışanların kapasitelerine ve kabiliyetlerine en uygun olan iş çevrelerini düzenler. Dolayısıyla ergonomi, iş kazalarını en aza indirmekte ve çalışan sağlığını korumaktadır.

Ergonomi Açısından İnsanın Özellikleri

Ergonomi, kullanıcının biyolojik ve psikolojik özellikleri ile beden ölçülerini esas alarak, kullanıcı ile tasarlanan arasındaki ilişkiyi kuran, bunu yaparken de birçok bilim dalı ile ortak çalışan bir disiplindir. Ergonomi açısından insanın özellikleri aşağıdaki gibidir;

• İnsan yetenekleri,
• İnsanın vücut ölçüleri,
• İnsanın hareket yeteneği,
• Çalışma hızının gün boyu uğradığı değişiklikler,
• Görme ve görmeyi etkileyen etmenler,
• Koku alma,
• Gürültü ve insan üzerindeki etkisi,
• Hava şartları ve insan üzerindeki etkisi,
• Algılama, karar verme ve öğrenmedir.

Yukarıda görüldüğü gibi, kısaca duyma, görme, koku alma ve dokunma gibi duyusal özellikler, antropometrik ve biyometrik büyüklükler gibi fiziksel özellikler, algılama, karar verme, tepki süresi ve öğrenme becerisi gibi zihinsel özellikler, duygusal, fiziksel ve zihinsel kapasite sınırlarının belirlenmesi gerekmektedir. Bu da insanı tanımak ve insanı inceleyen bilim dallarını tanımakla mümkündür.

Ergonominin Amacı

İnsanın tabii yapısında olan fiziksel ve ruhsal özelliğine göre makine, alet ve çevre faktörlerinin uyumlu olması dolayısı ile insanın verimini artırmayı sağlaması ergonominin amacıdır. Ergonomi biliminin amaçları:

1. Çalışanların işe değil de yapılacak olan işin çalışanlara uyumlu hale getirilmesini sağlamayı amaçlar.
2. Özellikle iş ile çalışanlar arasında bulunan uyumu sağlamayı amaçlar.
3. Çalışanlarla yapmış oldukları işler arasında bulunan uyumu sağlayabilmek amacıyla insanların en iyi oldukları ve yeteneklerini en iyi şekilde kullanabilecekleri işlere yerleşmelerini amaçlar.
4. İşle çalışan arasında uyum sağlayarak insanların çalışma sırasında aşırı zorlanması halinde yıpranmalarını önlemeyi ve işteki başarının arttırılmasını amaçlamaktadır.
5. Üretiminde verimliliği en üst seviyeye çıkararak artırmak,
6. İnsanın çevreye, makina ve alete uyumlu olması ile fiziksel ve ruhsal sağlığını İnsanların kullandıkları araç ve gereçleri daha da etkin kullanabilmeleri için etkinliklerinin artırılmasının sağlanması,koruyarak aşırı etkilenmelerden korunmuş olması,
7. Günlük yaşamda karşılaşılabilecek ve insan tarafından etkileşimli kullanımına uygun tasarımıyla;
   • İnsanın daha performanslı olmasının sağlanması
   • İnsanın can güvenliğinin sağlanması
   • İnsanın sağlığını korunarak daha da sağlığının iyileştirilmesi
   • İnsanın mutluluğa ve doyuma ulaşması sağlanması amaçlanmaktadır.

Çalışanların iş çevreleri ile ilişkilerini araştıran ergonomi, iş çevresinin ve işin bireylerin yeteneklerine, özelliklerine uyumlu olmasını sağlamaktadır. Ergonominin amacı, iş kazalarını ve meslek hastalıklarını azaltarak insanların vücudundan yüksek düzeyde verim elde etmeyi amaçlar. Bireylerin alışkanlıkları ve çalışma ortamlarıyla basit pek çok ayarlamalar yapabilmeyi öğrenmek bireylerin güvenliğini ve rahatını sağlayarak, sağlıklarını koruyarak da verimliliklerinin artmasını sağlamaktadır. İşle alakalı sorunları değerlendiren ergonomi, bu sorunlara yönelik çözümler üretmeye çalışır. Ergonomi, çalışanların verimliliğini ve refahını arttırarak iş streslerinin azalmasını sağlamaya çalışmaktadır.

Bir bilim dalı, insanın yaşadığı ve çalıştığı çevreyi insana en uygun şekilde düzenlemeye yeterli olamaz. Ancak bilimler arası etkileşim ve ortak yararlanma ile en uygun düzenleme yapılabilir. Bu bilimlerden insan faktörünü en çok göz önünde bulunduran ve her yönüyle inceleyen, insanın anatomik özelliklerini, antropometrik ölçülerini diğer tüm faktörlerle birlikte inceleyen ‘ergonomi’ bilimidir.

Ergonomi birçok bilimsel disiplinin ortak çalışma alanı olan bir yaklaşımlar bütünüdür. Bu anlamda ergonomi yalnızca insanın çevreye uyumlu ve konforlu yaşamasını değil, en önemli üretim faktörü olan insan gücünün veriminin artırılmasını, insanın sağlıklı bir şekilde ve en iyiyi üretmesini ve ekonomik faaliyetlerini sürdürebilmesini sağlayan makine ile olan ilişkisini düzenler. Ayrıca verimli çalışması ve ekonomik faaliyetlere en etkin şekilde katılabilmesini amaçlar.

Ergonomistler, insanların çalışma ve bireysel ortamındaki riskleri ve bu riskler ile mücadele edebilmesini ve uyumlu olması ile ilişkili çalışmalar yaparlar. Kısaca ergonomi, yaşamın kişi üzerindeki olumsuz ve kısıtlayıcı etkilerinin ortadan kaldırılması ya da azaltılmasına yönelik bütün uygulamalardır. Bu çalışmalar, kişilerin hayatının insansılaşmasını amaçlar. İnsanların refah seviyesini arttırır. Bu nedenle ergonomi bilimi sadece çalışma ortamı ile ilgili değil, bir bebeğin beşiğinden, evlerde oturulan sandalyelere, masaların yüksekliğine, bıçak, tornavida ve çatalın ağırlığına kadar birçok faktör de ergonomi biliminin konusudur. Ergonomi bu faktörleri insana en uygun biçime getirmeye çalışır.

Kaynaklar: 
Koray DEVELİ-YÜKSEK ÖĞRETİM KURUMUNDA DERSLİK ERGONOMİSİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Turgut KALAY-İÇ MİMARLIK EĞİTİMİNDE STÜDYO DERSLİKLERİ VE ERGONOMİ: DEVLET VE VAKIF ÜNİVERSİTELERİ ÜZERİNDEN BİR İNCELEME
Nergis ÇANAKÇI-HAVALİMANI YER HİZMETLERİ BİNALARINDA TEMİZLİK İŞLERİNİN ERGONOMİK RİSK ANALİZ YÖNTEMLERİ İLE İNCELENMESİ
Elif GENÇ SARI-ALAKART RESTORANLARIN İÇ MEKAN TASARIMINDA ERGONOMİK İLKELERİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Mimari Tasarım geri bildirimlerle ilerleyen, birçok etken ile ilişkili, tekrarlı bir tasarım sürecidir. Tasarım ile ilgili problemlerin çözüm sistemidir. Her mimari tasarım, problemin, içeriğin, bağlamın ve problem üzerinde çalışanların varlığıyla kendine özgü ve tektir. Dolayısıyla her mimari tasarım süreci de birbirinden farklı olarak gelişmekte ve sonuçlanmaktadır.

Mimari tasarım uygulanabilirliğinin yanısıra, estetiklik, ekonomiklik ve birçok farklı problemin çözümlerinin bir arada değerlendirildiği oldukça karmaşık süreçlerin birleşimi sonucu ortaya çıkar. Mimarlık eğitiminde edinilen tasarım bilgisi ve bu bilgilerin zamanla deneyim ve yetenekle geliştirilmesiyle bu süreçler mimarların hayatı boyunca dinamik bir şekilde ilerler.

Mimari tasarımların ortaya çıkış sürecinin kesin, önceden tahmin edilen, sistematik ve matematiksel özellikleri olduğu kadar belirsiz, kendiliğinden gelişen, karmaşık ve sezgisel özelliklere de sahiptir.

Mimari tasarım, etkin bir problem çözme ve problem çözmeye dayalı etkin bir karar verme süreci odağındadır.

Mimari Tasarım Örnekleri‘ne buradan ulaşabilirsiniz.

Mimari tasarımda iki tür düşünme biçimi vardır; birincisi hızlı, detaylara inmeyen, bütüncü ve bol seçenekli özellikler gösterirken, ikinci temkinli, detaycı, parçalara yönelik ve aşamalı gelişen bir düşünme faaliyetidir. Mimarın sahip olduğu zamana, imkanlara ve proje süreçlerine göre mimari tasarımın kapsamı farklılık göstermektedir.

Mimari tasarım süreçlerinin soyut ve somut birçok faktörü içermesi, tasarımın nesnel yöntemlerle değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır. Mimari tasarımla ilgili bazı konular nesnel olarak değerlendirilirken de, bazı noktalarda değerlendirme, değerlendirme yapan kişinin öznel bilgi ve deneyimine bağlı olarak ortaya çıkar.

Tasarımcı genellikle bir düşünme biçimine veya diğerine daha yatkın olabilir, ama gerçekte her ikisini birden kullanır, hatta nerede hangisini kullanabileceğini bilmesi, birinden diğerine geçebilmesi tasarımcının en önemli, olmazsa olmaz niteliklerinden biridir. Birinci grup düşünmenin yaratıcı ve sezgisel, diğerinin bilimsel ve ussal niteliği ağır basmaktadır. Çünkü tasarımcı düşünce, salt bilimsel ve salt yaratıcı nitelikli bir düşünce değildir, ama her ikisini birden barındırmaktadır.

Diğer sanat dallarında, sanatçılar problemleri kendilerinin önemli gördükleri bir açıdan tanımlayıp tasarımlarında bunu anlatmaya çalışırlar ve bu seçimlerinde de odukça özgürdürler. Oysa mimari tasarımcı için durum o kadar kolay değildir. Mimari tasarımların diğer alanlardan çok farklı olan doğası gereği mimar, iyi tanımlanmamış türden olan tasarım probleminin çözümüne girişmeden önce onu bir şekilde tanımlama çabasının içine girer. Çünkü tasarım probleminin sahibi genellikle tasarımcı değil, kullanıcı veya müşteri gibi gereksinme sahibi ama bunun çözümünü gerçekleştirmeyen kişilerdir. Mimardan beklentileri salt mekanları uygun ölçülerde ve doğru ilişkilerde yerleştirmesi değil, sanatçı ve yorumcu olması, biçim, mekan etkisi ve stille ilgilenmesidir. Buna karşın tasarımcı da tasarım problemini tanımlamakta özgür olmak ister ama öncelikle müşteriyi tanımak, gereksinmeleri saptamak zorundadır. Bu arada tasarım probleminin kapsamı genişleyip, örneğin bir konut yerleşmesinin tasarlanması söz konusu olduğuda, tasarımcı, işveren veya kullanıcıyla ilgili olarak problemi tanımlamaya kalktığı zaman bazı disiplinlere; sosyoloji, antropolji, psikoloji ve ergonomi vs. alanlara başvurması kaçınılmazdır.

Mimari tasarımcı ve kullanıcının yanısıra, tasarım probleminin bir başka ortağı da karar vericiler dir. Tasarımcı, çözümlerinde; imar karan veren, yangın kontrolü yapan ve yapım kontrolünü üstlenen kişilerin olurlarına da başvurmak zorundadır. Bu nedenle çözümlerini mevcut yasalar ve yönetmelikler uygun üretmek durumundadır. Kullanıcı, işveren ve karar vericinin istekleri problemin çözümünde uyulması gereken zorluklar veya varılması gereken amaçlardır.

2. Mimari Tasarım Nasıl Yapılır? – Mimari Tasarım Süreci

Bir yapı ortaya çıkarma süreci ve bu süreçte alınan kararlar olarak da isimlendirilen “mimari tasarım”,  bir tasarımcının, tasarım problemlerini çözümünden çok tasarım sürecini yönetebilmesi ile alakalıdır. Yine de mimari tasarım süreci ile ilgili ortaya çıkan problemlerin çözümünün tasarım sürecinin detaylı bir bölümünü oluşturduğu göz ardı edilmemelidir.

Mimari tasarım sürecinde, tasarım probleminin ortaya konulmasından, çözüme kavuşturulmasına kadar, tasarım paydaşlarının, veriler ve sınırlar içerisinde sundukları çözüm önerileri, büyük bir problemler topluluğu ortaya çıkarmaktadır.

Tüm tasarım süreçlerinde olduğu gibi, mimari tasarım süreci de iki bölümden oluşmaktadır. Bu mimari tasarım kısımlarının bir tanesi analiz diğeri ise sentezdir. Analiz aşaması, tasarım probleminin tanımlandığı kısmı oluştururken, sentez aşaması problemin tanımlanmasından, çözümün hayata geçirilmesine kadarki tüm süreçleri kapsar. Analiz aşaması işin programlamasıysa, sentez aşaması tasarlama sürecidir. Bu aşamalar birbirlerini takip ederek ilerler. Her problem ile ilgili çıkarımlar analiz edilir ve bu noktanın sentezine geçilir. Sentez aşamasını ise değerlendirme süreci izler.

Zincirleme şekilde ilerleyen mimari tasarım süreçlerinin bir adımındaki başarı -ki bu başarı kalite olarak adlandırılır- ilgili adımın değerlendirmesinin başarılı ve doğru olarak tamamlanabilmesi ve denetlenmesi ile sağlanır. Mimari tasarım sonucu beklenen kalitenin elde edilmesi ancak bu analiz, sentez ve değerlendirme süreçleriyle mümkün kılınmaktadır.

Her ne kadar her mimari tasarım süreci kendine özgü ve tek olsa da, bu tasarım probleminin çözüm yöntemi ve ilerleyişi genel manada tekrarlıdır. İlgili tasarıma özgü gerekli farklı adımlar ortaya çıkarıldığında dahi bu çözüm yürütme yöntemleri benzerlik göstermektedir. Tasarım problemlerinin çözümünü ilerleten bahsi geçen aşamalı tasarım sürecidir.

Her bir aşamanın karar noktası, proje ile ilgili tüm paydaşların değerlendirme, denetleme ve düzenlemelerine tabiidir. Bu noktalar kararın kritikliğine göre sözel ya da yazılı olarak paydaşlarca onay altına alınmalıdır. (Mimari tasarım hataları)

Mimari tasarım sürecinin de diğer tasarım süreçleri gibi karar verme odağı ile ilerlemesi, karar verme destek sistemlerinden faydalanılmasını önemli hale getirmektedir. Çok Ölçütlü Karar Verme (ÇÖKV) sistemleri, mimari tasarımların başarısı için faydalı olmaktadır. Çok Ölçütlü Karar Verme sistemleri, belirlenen ölçüt ve alt-ölçütler çerçevesinde, karar alıcıların alternatifleri değerlendirilmesini sağlayan bilimsel sistemlerdir. Ayrıca bu sistemde soyut ve somut ölçütleri birlikte değerlendirme gibi bir üstünlüğü de tasarım kalitesi değerlendirmesinde kullanımı için bir avantaj yaratmaktadır.

Bir yapının ihtiyaç programından, inşa edileceği arazi özellikleri ve tasarıma katılacak tasarım paydaşlarına, ortaya çıkan tasarım sürecini tek ve özel kılmaktadır. Ancak mimari tasarım süreci ile ilgili tarihsel süreç incelendiğinde, deneme yanılma yöntemi ve tecrübenin öne çıktığı ve ilerlemenin bu noktadan başladığı görülmektedir. Geliştirilen her mimari tasarım süreci, bir önceki süreçte yaşanan aksaklıkların göz önüne alınmasıyla sağlanmıştır.

2.1. Mimari Tasarımı Etkileyen Faktörler

Mimari tasarımları etkileyen birçok faktör söz konusudur. Bunlar genel olarak;

• Mesleki bilgi ve yetenek düzeyi,
• Mimarlık mesleği ile yakın ilişki içinde olan diğer meslek grupları ile ilgili farkındalık durumu,
• Yapının işlevi,
• Yapı sahibinin talepleri,
• Estetik  özellikler,
• Ekonomik şartlar,
• Yasa, yönetmelik vb. diğer mevzuatlar

ilk akla gelen hususlar olarak ifade edilebilir.

2.2. Başarılı bir Mimari Tasarım Nasıl Yapılır?

İyi ve başarılı olarak belirtilebilecek bir mimari tasarım aşağıdaki unsurların gerçekleşmesi ile mümkündür:

1. Mimarın; şehircilik, strüktür, ısıtma, havalandırma, iklimlendirme, aydınlatma, sıhhi tesisat, ekoloji (çevrebilim), yapı fiziği, peyzaj gibi konularda genel olarak bilgi sahibi olması,
2. Mimarın teknik ekibin işbirliğini ve eşgüdümünün yöneticiliğini yapmada yeterli olması,
3. Yapılan işin teknik, estetik, işlevsel ve fenni kurallara uygun yapılması,
4. Mimarın yaratıcılığı ve tasarım kabiliyetinin iyi olması,
5. Tasarımı etkileyen mevzuat faktörü (mevzuat faktörü tasarımı kısıtlamaktadır, ayrıca belli kurallara gore tasarımı yönlendirmektedir.),
6. Çevresel, bölgesel faktörler, coğrafi şartlar, proje alanının topoğrafik bilgileri (Ör; arazi eğimli olduğunda eğimle uyumlu tasarlamalar gerçekleştirilerek teraslamalar yapılabilmekte, manzaraya yöneltilen bir tasarım gerçekleştirilebilmekte. Düz arazilerde ise yine araziye uygun, çevresel etmenler göz önüne alınarak tasarımlar gerçekleştirilebilmektedir.
7. Kullanıcı istekleri ve kullanıcının tasarıma katılımı olması, kullanıcıya yönelik esnek tasarımlar gerçekleştirilebilmesi,
8. Engellilere yönelik evrensel tasarım kurallarına uyup uymama (engelli asansörü, engelli girişi, engelli wc, engelli park alanı gibi etmenlerin göz önüne alınması),
9. Binadan beklenen performanslar (Ör; depreme dayanıklı tasarım vb.),
10. Mimar ve mühendislerin multidisipliner (çok alanlı) çalışabilme düzeyi,
11. Proje ve tasarım sürecinin etkin, verimli geçmesi ve etkin bir şekilde yönetilebilmesi,
12. Yapı maliyetine gereken önemin verilmesi.

2.3. Mimaride Yaratıcılık- Yaratıcı Mimari Tasarımlar, Projeler Nasıl Yapılır?

Mimaride yaratıcılıktan bahsetmeden önce, yaratıcılık kavramı ve yaratıcı düşünme yöntemlerinden bahsetmek yararlı olacaktır.

Yaratıcılık, tasarım süreci içinde bulunan bütün bilişsel deneyimler içerisindeki olasılıkların ve zihnin bu olasılıklar ile kurduğu bağlantının insana özgü bir yansıması olarak tanımlanabilir. Bu tanım öğrenme, bilgi edinme kaynaklı olup bireye sınırsız olanaklar sunmakta,mimari tasarımcı da bütün bu birikim ve olanaklara ihtiyaçlara göre yenilikler kazandıran ve sunan kişi olarak var olmaktadır.

Yaratıcılık kavramının bireyin yaşantısına ve belirli kalıtımsal özelliklerine bağlı olarak ortaya koyduğu, her birey için özgün nitelikler taşıyan yapısı, çeşitli destek unsurlar ile geliştirilebilmektedir. Aynı zamanda bireyin sahip olduğu yaratıcı düşünce potansiyelinin çevresel faktörler nedeniyle azalma eğilimi göstermesi de eğitim dünyasında sıklıkla karşılaşılan durumlardandır.

Yaratıcı düşünme eyleminin gerçekleştirilebilmesi için bireyin doğal bir ortamda bulunması önem taşımaktadır. Bireyin çevresinden bağımsız bir düşünme faaliyeti sergilemesi, yaratıcı üretimin orijinallik faktörüne olumlu katkılar yapmaktadır.

Çevresel faktörler, otorite baskısı, beğenilme ya da beğenilmeme kaygıları gibi durumlar bireyin doğal bir düşünme faaliyeti gerçekleştirmesini engellemektedir. Çocukluk döneminden itibaren bu yönlü baskılar ve kaygılar ile yetiştirilmiş bireylerin yaratıcı pratikleri yeterince uygulamamalarından dolayı devam eden süreçte yaratıcı düşünme kavramına karşı kalıp yargılar geliştirdiği görülmektedir. Stres faktörünün az olduğu, bireyin özgürce düşünmesini ve düşüncelerini ortaya koyabilmesini teşvik eden ortamlar yaratıcı düşüncenin geliştirilmesini olumlu yönde etkilemektedir.

Çevresel baskılar ile zihnindeki düşünceleri aktaramayan bireyler zaman içinde bu düşüncelerini kendi zihinlerinde bastırmaya başlayabilirler. Otoritenin, hiyerarşik ilişkilerin ön planda olduğu iletişimlerde sıklıkla görülen bu durum yaratıcı düşüncenin ortaya çıkmasını olumsuz etkilemektedir. (Parametrik Tasarım Nedir? Parametrik Mimari Yaklaşımı ve Örnekleri)

2.3.1. Yaratıcı Mimarlık

Yaratıcı düşünce, birey ile bireyin algıladığı dünyanın kurduğu örüntülerin zihinde farklı formlar kazanmasıdır. Bu bağlamda algılanan dünyaya karşı yeni bakış açıları kazanmak önem taşımaktadır. Tüm sosyal, kültürel, sanatsal, bilimsel olaylara karşı aynı bakış açısının getirdiği yorum kalıpları ile yaklaşmak bireyin yaratıcı düşünme potansiyelini olumsuz etkilemektedir. Yeni bakış açılarına sahip olabilmenin en önemli kriteri eleştirel yaklaşım sergilemektir. Bireyin var olan düzenin unsurlarına, güncel toplum dinamiklerine, sanatsal, estetik, bilimsel, kültürel ya da toplumsal yaşantıya dair geliştireceği eleştirel yaklaşım, entelektüel bir birikimi ortaya koyacağı gibi farklı bakış açılarını da bireyin düşünce şemasına eklemleyebilecektir. (Biçim Grameri Nedir? Biçim Gramerleri ile Mimari Tasarım)

Yaratıcı mimarlar;

• Kalıpları kırmaya daha yatkındırlar.Karmaşık yapıdaki deneyimlere açıktırlar, irrasyonel, tahmin edilemez, öngörülemez düşüncelerden daha az korkarlar.
• Kişisel olanın kullanımında daha başarılıdırlar, kendilerine ait düşünceleri daha iyi kullanırlar.
• Kavram üretiminde ve soyut düşüncelerde kabiliyetlidirler.
• Davranışları, yorum ve değerlendirmelerinde daha bağımsızdırlar.

Mimar, yaratıcı mimari potansiyelini ortaya koyabilmesi ve geliştirilebilmesi adına şu yaklaşımları sergilemelidir;

1. Kişi, aklına gelen yeni bir fikri nerede olursa olsun kayıt altına almalıdır.
2. Karşılaşılan zorluklara açık olmalı ve yenilgilerin üstesinden gelebilme iradesini ortaya koymalıdır.
3. Sürekli kendisini güncelleyerek yeni ve farklı disiplinlerde bilgi, deneyim ve yetenek kazanmalıdır.
4. Yeni fiziksel ve sosyal ortamlarda bulunarak, farklı zihin deneyimleri yaşama eğiliminde olmalıdır.
5. Mimarın farkındalığının yüksek olması, kendi bilgi birikimi ve eksikliklerini analiz edip yeni üretim süreçleri çerçevesinde geliştirmesi, tüm bunları yaparken de kendisini ifade edebilme yetisini farklı deneyimler sayesinde geliştirebilmesi gerekmektedir.

Yaratıcı mimari tasarım ile ilgili şu kavramlar mimarin kafasında sürekli aktif olmalıdır;

• Problem keşfi, probleme karşı duyarlılık, farklı sorular üretme, sorgulayıcı ve şüpheci tavır
• Zihinsel üretkenlik, farklı bakış açıları oluşturma, gerçeği kavramsallaştırabilme, soyut kavramlar üzerine düşünebilme, düşünce zenginliği, duygusal ve zihinsel anlam taşıma, zevk ve heyecan verme, uyarma
• Alışılmışın dışına çıkma, risk alma eğilimi, sınırları kırma, kuralları sorgulama, yenilik, özgünlük, hayal gücü, merak yaratma, irrasyonel düşünebilme, şaşırtma ve mizah
•  Kişisellik, yorumlama, bağımsız yaklaşım, kendini kabul etme, kendini ifade etme, sübjektiflik
•  Uyum sağlama, esneklik, değişen gerçekliklerle ilişki kurabilme, zaman kavramıyla ilişki, dinamiklik, gelişim isteği
• Kullanışlılık, tatmin etme, yeterli olma, doğruluk
• Etkili örgütlenme, detaylandırma ve iyi yapılandırılmış sunuş.

2.3.2. Mimari Proporsiyon

Mimari yapıların tasarımında, oran, orantı, ölçü, ölçek gibi kavramların bütünü proporsiyonu oluşturur. Proporsiyon, yapının bileşenleri arasındaki oran ve ölçülerin bütünlüğü ile oluşur. Yapının yüksekliği ve genişliği arasındaki gibi oranlar, yapının formunu, estetik açıdan uygun hale getirmektedir. Aynı zamanda insan algısına göre yapının belirli oranlar ve ölçüler gözetilerek tasarlanması, yapının mimari etkisinin güzel olmasını sağlamaktadır. Proporsiyon, estetik bir yapı tasarlamak için, mimarlığın temelini oluşturur. Mimarlar, tasarımlarında, uygun proporsiyon oluşturmak için çeşitli geometrik ve asimetrik formlardan faydalanırlar. Bu formların bir araya gelişi ile estetik yapılar inşa ederler. Yapının plan, form, kütle tasarımının dışında, estetik bir cephe tasarlamak için de, cephenin kendi tasarımı içerisinde proporsiyon aranmaktadır. Cephe bileşenlerinin bir araya gelişlerinde gözetilen bir takım boyutsal ölçüler ve oranlar, cephelerin okunurluğu açısından önem taşımaktadır. Cephe tasarımda gözetilen ölçü ve oranların, malzeme, doku, renk, doluluklar ve boşluklarla bir arada düşünülmesi, cephelerin algılanmasını kuvvetlendirmektedir. Algılanabilirliği yüksek, tanımlı kentsel mekanlar, kullanıcıların kendilerini güvende hissettiği, kullanmayı tercih ettiği kentsel mekanlara dönüşmektedirler. Cephe tasarımlarının ölçü ve oranlarının insan algısına etkilerinin yanında, yapının çevresi ile ilişkisinde de söz konusudur. Yapının çevresinde bulunan diğer yapılarla, fiziksel elemanlarla ve doğal çevreyle uyumunda, bulunduğu çevreye uygun oranlara sahip olması gerekmektedir. Bu bağlamda kentsel mekanda cephelerin bir biriyle uyumlu ve okunur olması için, cephelerin tasarlanırken, bulundukları çevre ile ilişkileri de gözetilmelidir.

“Mimari yapının insanla, çevresiyle ve kendi içerisindeki bileşenlerinde belirli ölçü ve oranlara sahip olması estetik bir kentsel çevre oluşumu açısından gereklidir. Bu bağlamda mimarlık sıklıkla “proporsiyon sanatı” şeklinde tanımlanmıştır”

Mimarlık tarihi boyunca, estetik kaygılarla, uygun proporsiyon oluşturmak için, mimarlar ve sanatçılar belirli ölçü ve oranları keşfetmişler ve yapıtlarında uygulamışlardır. Mimari tasarımdaki gelişmeler, teknoloji, inşaat teknolojisi ve malzemenin yanında, keşfedilen ölçü ve oranların doğrultusunda da yaşanmıştır..

KAYNAK:BİNA BİLGİSİ I (MİMARİ TASARIMA HAZIRLIK İLKELERİ) DERS NOTLARI-Doç. Dr. Nevnihal ERDOĞAN
MİMARİ TASARIM SÜRECİNDE MÜHENDİSLİK SORUNLARININ İNCELENMESİ-ESRA ÇAMBEL
MİMARİ TASARIM EĞİTİMİNDE EĞİTMEN VE ÖĞRENCİ YAKLAŞIMLARININ TASARIM SÜRECİNE ETKİSİ ÜZERİNE BİR İNCELEME-Ali DEMİRCİ
BİTİŞİK NİZAMLI YAPI ALANLARINDAKİ CEPHE DÖNÜŞÜMLERİNİN KENT ESTETİĞİNE ETKİSİ ORTAKÖY DEREBOYU CADDESİ ÖRNEĞİ-Mustafa AY

Yeşil Bina

Yeşil binalar; yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanıldığı, atık suların geri kazandırıldığı, gün ışığından olabildiğince faydalanılabilen, ısı yalıtımlı binalar olarak tanımlanmaktadır.

İnşaat sektörü, yapıyı oluşturan bileşenlerin kaynağından tedarik edilmesinden başlayarak, faydalı ömrünü tamamlayıncaya kadar ki süreçte çevre üzerinde önemli etkileri vardır. Dünyada harcanan enerjinin %50’si, suyun %42’si, küresel ısınmaya sebep olan sera gazlarının %50’si, içme suyundaki kirlenmenin %40’ı ve hava kirliliğinin %24’ü sektör kaynaklıdır. Bu sebeple çevre üzerindeki olumsuz etkilerin giderilmesine yönelik “yeşil bina” yaklaşımı gündeme gelmiştir.

Yeşil Bina Yaklaşımının Temel Hedefleri;

• Su ve enerji kullanımının,
• Bakım-onarım maliyetlerinin,
• Binayla ilişkili hastalıkların,
• Atık ve kirliliğin azaltılması,
• Yapı malzemelerinin verimliliğinin,
• Bina konforunun,
• Yapı ve bileşenlerinin dayanıklılığının, esnekliğinin arttırılmasıdır .

İnşaat sektörü, ekosistemin kalitesini arttırmak amacıyla yapıların çevresel performanslarını değerlendirmeye yönelmiştir. Değerlendirme sonuçlarına göre yapılara çeşitli kategorilerde sertifika verilmeye başlanmıştır.

Leed Sertifikası

Amerika Yeşil Bina Konseyi, (The U.S.Green Building Council- USGBC) 1993 senesinde yeşil binaların tanımlanması ve derecelendirilmesi amacıyla gönüllü kişiler aracılığıyla kurulmuştur.  LEED (Leadership in Energy and Environmental Design), bu konsey aracılığıyla 1998’de ABD’deki yapıların çevresel performanslarını değerlendirme amacıyla çıkarılmış bir sertifika sistemidir. Yapıyı bütünleşik biçimde ele alır.

2016’da çıkan LEED v.4 modeli ile yeşil yapılar, sekiz ölçme standardına göre değerlendirilmektedir;

• Sürdürülebilir alanlar,
• Su verimliliği,
• Enerji ve atmosfer,
• Malzeme ve kaynaklar,
• Yerleşim ve nakliye,
• Yapı içi ortam kalitesi,
• Tasarımda inovasyon,
• Yerel öncelik.

Toplam 110 puan üzerinden tüm binaların çevresel etkileri LEED kapsamında puanlandırılmaktadır. Kriterlere göre puanlandırılan yeşil yapılar;

• 40-49 puan sertifikalı,
• 50-59 puan gümüş,
• 60-79 puan altın,
• 80+ puan ise platin seviye LEED sertifikasını alır.

Yapıların LEED sertifikası alabilmesi için en az 40 puan almaları gerekmektedir. Puanlamalar şu şekildedir.

Breeam Sertifikası

Breeam sertifikası sistemi, Bina Araştırma Kurumu (Building Research Establishment – BRE) aracılığıyla bağımsız uzmanlarla beraber İngiltere’de geliştirilmiştir. Kriterlere dayalı çevresel değerlendirme sistemlerinin ilk örneğidir. Bugüne kadar 2.276.000’den fazla yapının başvuruda bulunduğu, 567.000’den fazla yapıya sertifika veren BRE, çevresel politikaların devamlı yenilenmesine ve bölgesel şartlarla uyumuna önem vermektedir. İngiltere’de iş piyasası ve hükümet tarafından desteklenmesi, sistemi daha etkin hale getirmektedir. Breeam’in hedefi, yapıların yaşam döngüleri boyunca oluşturduğu çevresel etkileri azaltmaktır. Ayrıca sürdürülebilir yapıların üretimini teşvik ederek çevresel bilinci arttırmayı da amaçlar.
Breeam sertifikaları farklı coğrafya ve ülkelere özel sürümleri genel yapı çeşitlerine göre kategorilendirilmiştir;

• Ofisler,
• Sanayi Yapıları,
• Veri Merkezleri,
• Ekolojik Konutlar,
• Alışveriş Merkezleri,
• Sağlık Yapıları,
• Cezaevleri,
• Adliyeler,
• Toplu Konutlar,
• Yurt Binaları,
• Yaşlı Bakımevleri,
• Eğitim Yapıları,
• Özel Sipariş (Bespoke),
• Breeam Uluslararası (İngiltere dışındaki yapılar için) gibi farklı bina türlerine özgü değerlendirmeler yapılır.

Breeam, sertifika vereceği yapıları 10 farklı performans kriterine göre değerlendirir. Her kriterin farklı yüzdeleri ve yapının bulunduğu coğrafyaya göre farklı ağırlıkları vardır. Kategorilerin puanlarına ve ağırlıklarına göre 100 üzerinden derecelendirilir. Sertifikalar aşağıda gösterildiği gibi geçer, iyi, çok iyi, mükemmel, olağanüstü olmak üzere beş aralıkta sınıflandırılır.

Yeşil Bina Konut Sertifikası

Türkiye’de 2007 yılından itibaren “Çevre Dostu Yeşil Binalar Derneği” tarafından dernek üyelerinin fikir birliği ile “LEED”, “BREEAM” vb. uluslararası sertifika sistemleri referans alınarak kurulmuştur. Türkiye için Ulusal Yeşil Bina Sertifikasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. İnşaat sektörünün ekosistem üzerindeki etkilerini azaltmayı hedefler.
Toplamda dokuz ana kategori ve bu kategorilerin altında bulunan 44 alt kriter bağlamında puanlama yapılır. Yeni yapılan konutlar için oluşturulmuştur. Başvuru yapan firmaların yöntemleri, yapıyı gerçekleştirme biçimleri, bağımsız ve alanında uzman kişiler aracılığıyla değerlendirilir.

Yukarıda “yeşil bina konut sertifikası” değerlendirme ölçütleri gösterilmiştir. Toplam 110 puan üzerinden puanlandırılan binalar onaylı, iyi, çok iyi, mükemmel derecelerinde sertifikalandırılır. Sertifikasyon için ön koşulların yerine getirilmesi ve en az 45 puan alınması gerekmektedir

Erken Dönem Açıklıklı Yapılar

Stonehenge

İngiltere’nin Salzberi bölgesinde bulunan “Stonehenge”  eserinde çok büyük taşlar dikey şekilde düzenlenmiş ve diğer taşlar, dikey taşların üzerine tavan gibi yerleştirilerek bir mimari yapı oluşturulmuştur.

Dolmenler

Dolmenler, toprak üzerine dikilmiş dikey sütunlar ve bunların üzerlerine yerleştirilen yassı taşlardan meydana yapılardır. Genellikle mezar amacıyla inşa edilmişlerdir.

Iglolar

Göçebe bir yaşam tarzı benimseyen Eskimolar, -50 santigrat derecede zorlu yaşam şartlarına alışkın topluluklar haline geldiği gibi geçimlerini ve beslenme ihtiyaçlarını da avlanarak gidermekte, yazın hızlıca kurdukları çadırlarda, kışın ise kar bloklarından oluşan İglolarda yaşamaktadırlar.

İglo; bazı Eskimoların sürekli bazılarının ise sadece av dönemlerinde geçici olarak içinde barındıkları yaşam birimidir. İglo denilen kar barınakları, İnuitlerin zorlu koşullara nasıl adapte olduklarını ve içinde yaşadığı çevreyi en pratik şekilde nasıl kullandıklarına dair en güzel örneklerden biridir.

İglo yapımı için oldukça sert bir kar gerekir, yapılacağına karar verilen bölge belirlenir, bu bölgenin büyüklüğüne göre ise bir plan yapılır, sert bir zemin bulunduktan sonra İglonun kurulacağı yer iki metre aşağı doğru kazılır. Yaklaşık kırk santimetre eninde, yirmi santimetre boyunda kardan bloklar oluşturulur.
Kazılan yerin etrafına eğimli sert kar bloklarını üst üste yerleştirerek ve boşlukları kar ile kapayarak ardından sulayarak blokların birbirini tutması sağlanır

Yakın Dönem Yapılar

Pantheon Tapınağı

Doğal çimento ile yapılan betonun kullanıldığı dönemlerde büyük açıklıklar kemer, kubbe ve tonozlarla geçilmiştir. Pantheon Tapınağı beton kasetli kubbesiyle 18. Yüzyıla kadar dünyanın en büyük kubbesi özelliğini taşımaktadır.

Ayasofya Kilisesi

İstanbul’ da yer alan Ayasofya Kilisesi büyük açıklıklı dini yapı örneklerinin başında gelmektedir. Merkezi kubbesi, dairesel kubbeden kare plana geçişi sağlayan pandantiflerin üzerinde taşınmış, alt kattaki tonoz ve kemerlerin yapımında beton kullanılmıştır.

Coalbrookdale Bridge

Sanayi Devrimi’yle çelik, cam ve betonarme malzemelerin kullanımı ile ortaya çıkan farklı işlevli büyük açıklıklı yapılar gelişmiş strüktür sistemleriyle çözümlenmeye başlanmıştır. Dökme demirden inşa edilen Coalbrookdale Köprüsü Sanayi Devrimi ile ortaya çıkan büyük açıklıklı yapı örneklerinin başında gelmektedir.

Crystal Palace

Crystal Palace ise prefabrike dövme demir ile camdan oluşan 91.974 m² alana sahip büyük açıklıklı yapıların ilk örneklerindendir.

Beton ve çelik malzemenin birlikte kullanımı oluşturulan betonarme sistemler ortaya çıkmış, prefabrike, öngerilmeli ve argermeli sistemlerle büyük açıklık sınırları giderek genişlemiştir. Gelişmiş ahşap malzemeli sistemler, asma sistemler, membran sistemler gibi birçok yeni sistem teknolojik gelişmeler doğrultusunda büyük açıklıklı yapılardaki sınırları zorlamaktadır.

Betonarme söz konusu olduğunda August Perret, Maillart, Eugene Freysinnet, Pier Luigi Nervi vb. kabuk mimarisinin gelişiminde, Dischinger, Felix Candela, Eduardo Torroja, Uzay kafes sistemlerin gelişmesi ve yayılmasında Konrad Wachsmann, Dr. Ing. Max Mengeringhausen, Jeodezik kubbelerde Buckminster Fuller, Membran (çadır) sistemlerde Frei Otto ve Walter Bird, Pnömatik sistemlerde Peter Strohmeier gibi isimlerin yeni taşıyıcı sistemlerin gelişmelerine olan kişisel katkıları büyüktür.

Kaynaklar:
Sanaz POURNADERI-XX. YÜZYIL SONRASI MİMARİ HEYKEL İLİŞKİSİ
MEHMET YAZICI-BÜYÜK AÇIKLIKLI AHŞAP VE BETONARME YAPILARIN MİMARİ VE STRÜKTÜREL AÇIDAN KARŞILAŞTIRILMASI

İnşaat sektörü, diğer beşerî faaliyetlere oranla, dünya üzerinde üretilen kaynakların büyük bölümünü tüketmekte, küresel ısınma, asit yağmurları, atıkların yoğun birikmesi gibi konularda dolaylı olarak büyük bir etki yaratmaktadır.
Sürdürülebilir tasarım, ekolojik tasarım olarak da adlandırılabilir. Ekolojik, ekonomik ve sosyal sürdürülebilirlik üçgeni içinde mimarlık mesleği yeniden yorumlanarak, çevreyi kirletmeyen, doğayla ve iklimle uyumlu, temiz ve yenilenebilir enerjilere yönelerek enerjiyi akılcı kullanan ekolojik yaklaşımlar benimsenmiştir.

Bir yapının sürdürülebilir yapı olarak tanımlanabilmesi için üç önemli kriter dikkate alınır. Bunlar;

• Ekolojik,
• Ekonomik,
• Sosyal sürdürülebilirliktir.

Sürdürülebilir mimarlık, “içinde bulunduğu koşullarda ve varlığının her döneminde, gelecek nesilleri de dikkate alarak, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına öncelik veren, çevreye duyarlı, enerjiyi, suyu, malzemeyi ve bulunduğu alanı etkin şekilde kullanan, insanların sağlık ve konforunu koruyan yapılar ortaya koyma faaliyetlerinin tümü” olarak belirtilmiştir.

ACE sürdürülebilirlik hakkında bildirgesinde sürdürülebilir mimari tasarımın, insanların doğal çevre üzerindeki yan etkilerini önemli ölçüde azalttığı, yaşam kalitesini ve ekonomik refahı yükseltmesine olanak sağladığını belirtmiştir. Yapı inşaatına ait sürdürülebilirlik kültürü, binaların tasarımı, inşaatı ve kullanımına bağlı çevresel etkilerinin düşünülmesi gerekliliği üzerinde durur. Bildirgeye göre enerji, sürdürülebilirlik konusunun en önemli parçasıdır.

Doğal çevre verilerini dikkate alan bir mimari yapı tasarlamak, mimarlığın belleğinde yer alan bir konudur. Sürdürülebilir mimarlık, sanayileşme kaynaklı hızlı nüfus artışı ile unutulan ilkeleri, teknolojiden destek alarak yeniden mimarlık ortamına ve mimarlara hatırlatmaktadır.

Ekonomik Sürdürülebilirlik

Sürdürülebilir yapı kriterleri göz önüne alındığında; yapının inşaası, işletimi ve yapının kullanım ömrü sonrası oluşan maliyetlerin minimalize edildiği ekonomik yaklaşımlar benimsenmelidir. Tasarım aşamasında alınacak kararlar eşliğinde yapının yaşamı boyunca oluşturacağı maliyetler indirgenebilir. Özellikle işletim evresi yapının yaşam döngüsünde en uzun süreyi kapsayan evredir. Bu evrede oluşan maliyetlerin indirgenmesine yönelik adımların atıldığı tasarım yapıda ekonomiklik sağlar. Örneğin; fazla bakım gerektirmeyen uzun ömürlü malzeme ve yapı ürünlerin tercih edilmesi kaynakların uzun vadeli verimliliğinin artmasına olanak sağlayarak yapının işletim giderlerini düşürür.

Ekolojik Sürdürülebilirlik

Gelecek kuşakların dünya üzerinde sürdürülebilir yaşam standartlarının sağlanabilmesi amacıyla gerek endüstrileşmeden doğan etkiler sonucunda ortaya çıkan gelişmeleri, gerekse de yapılaşma alanlarını çevresel etkiler kapsamında yeniden ele alınarak, çevresel etki değerlendirmeleri yapılmalı ve bu bağlamda önlemler alınarak çözümler üretilmelidir.

Sosyal Sürdürülebilirlik

Sürdürülebilirliğin sosyal boyutu insan odaklıdır. Toplumlararası eşitliğin sağlanması (gelir dağılımı adaletsizliğinin azaltılması), çoğulculuk, kültürel çeşitliliğin korunması sosyal boyutun önemli gerekleridir. Sürdürülebilir gelişmenin toplumsal açıdan yansıtan hedefleri arasında eğitim, sağlık, rekreasyon gibi tesislerin, sosyal boyutta yeterli ve erişilebilir özellik taşıyan insan yerleşimlerinin oluşturulması, insanlar arasında ayırımcılık ve dışlayıcı politika ve uygulamalarla mücadele edilmesi, toplumun kadınlar, çocuklar, yaşlılar, engelliler, yoksullar gibi hassas grupları öncelikli olmak üzere tüm insanların haklarının tanınması ve bu haklara saygı gösterilmesi yer almaktadır.

Sürdürülebilir Yapı Tasarımı

Sürdürülebilir açıdan yapım sistemlerinin tasarımına yönelik öneriler şu şekildedir;

• Çevrenin korunumu için yapısal güvenirliliğinden emin olunan mevcut yapıların işlevleri değiştirilerek yeniden kullanımı sağlanmalıdır.
• Sürdürülebilir tasarım ilkeleri gereği minimum enerji harcanması ve kaynak tüketimi göz önüne alınmalıdır.
• Hammaddenin elde edilmesi, yapı ürününün üretimi, yapının inşası sırasında taşıma kaynaklı fosil yakıt tüketimi göz ardı edilmemelidir.
• Fosil kaynakların kullanımı yerine yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına yönelinmelidir.
• Tasarımlarda geri dönüştürülmüş ve/veya geri dönüşüme uygun, dayanıklı ve az bakım gerektiren malzemeler tercih edilmeli, malzemelerin ekolojik etkilerinin azaltılması hedeflenmelidir.
• Depremin etkili olduğu bölgelerde taşıyıcı sistem ağırlığı hafif olan yapım sistemi tercih edilmelidir. Yapının üst ağırlığına bağlı olarak temel kalınlığı, hammadde tüketimi ve hafriyat miktarı artmaktadır.
• Çelik yapım sistemi en çok enerji gerektiren yapım sistemi olduğu görülmektedir. Hurdaların tekrar tekrar kullanılması mukavemetini kaybettirmezken, birincil kaynaklardan üretilen çeliğe oranla üretim sırasında gereken enerji miktarını azaltmaktadır.
• Betonarme yapının çimento içeriğinden dolayı diğer yapı türlerine oranla doğaya daha fazla karbondioksit salınımına yol açtığı görülmektedir. Sanayi artıkları olan yapay puzolanların beton üretiminde kullanılması CO2 salınımını azaltırken, atık malzemelerin değerlendirilmesine de olanak sağlar.
• Ahşap yapı elemanı üretiminde harcanan enerji, strüktürel çelik eleman üretiminde harcanan enerjiden çok daha azdır. Ahşap elemanların üretiminde harcanan enerji miktarında olduğu gibi, açığa çıkan CO2 miktarı da çelik ürünlere göre daha azdır.
• Ahşap yapım sisteminde karbondioksit salınımının az olmasından kaynaklı, Türkiye’de yapı strüktüründe kullanımı arttırılmalıdır.
• Çeliğin birim fiyatı diğer ürünlere göre daha yüksek olduğundan maliyeti en yüksek yapım sistemi çelik yapım sistemi olduğu görülmektedir; ancak diğer yapım sistemlerine göre daha kısa sürede üretilebilmektedir.
• Yapı malzemelerinin mukavemetleri ile maliyetleri karşılaştırıldığında, masif ahşabın birim dayanımı diğer yapısal ürünlere kıyasla daha maliyetli olduğu; çelik ürünlerin ise, birim dayanımlarına oranla maliyetleri en uygun yapı malzemeleri olduğu görülmektedir.

Kaynak: MİYASE EZGİ GÜNER-YAPIM SİSTEMLERİNDE TAŞIYICI ELEMAN OLARAK KULLANILAN ÇELİK, BETONARME VE AHŞAP MALZEMELERİN SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK AÇISINDAN KARŞILAŞTIRILMASI

Geleneksel olan bu yöntemlerin tasarım hatalarından kaynaklanan çakışma tespitinin olmaması, otonom alternatif modeller üretememesi nedeniyle işlevselliği de zayıflamıştır. 3D tasarım modelleri, zaman içinde proje sürecinde daha kolay değişiklik yapılmasını sağlayan fiziksel modellerinin yerine geçmiştir. BIM platformları bu tasarım süreçlerinin simülatif değerini göstermiştir

Sanal Gerçeklik araçların gerçek dünyayı simüle edebilme kapasitesi, İnşaat sektöründe proje paydaşlarının tasarım sorunlarını, çözüm önerilerini kolektif biçimde tanımlamasını ve proje yapım gerçekleşmesinden önce çözüm geliştirmesini sağlayabilir.  Sanal gerçeklik teknolojileri tasarım süreçlerinde gerek tasarımın ihtiyaç duyduğu konunun bir parçası olarak, gerekse ortaya çıkan problemlere göre birçok özgün çözüm geliştirmektedir.

1.Tasarım Görselleştirme ve Ölçeklendirme Sanal Gerçeklik Programları

Visidraft, SketchUp, InSiteVR, tarzı uygulamalar tasarım görselleştirme uygulamalardır. BIM platformları ile güdümlü çalışabilen uygulamalardır. Bu arada BIM  hakkında detaylı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz; BIM (Yapı Bilgi Modellemesi)

2D tasarım çıktılarının istenilen anda 3D ve sanal gerçeklik modellemelerine dönüştürülmesi gibi amaçlarla kullanılırlar. Örneğin akıllı cihazların kameraları ile kullanıcı pratik işlemler gerçekleştirebilir. Uygulamalar ile sanal nesneler tasarım alanına yerleştirilerek, alanda eişilebilen tüm öğelerin birbirlerine göre konumlamaları gözlenebilir. Hesaplamalar yapılabilir. Visidraft; AutoCAD, Revit ve 3DS Max platformları ile uyumlu çalışırken SketchUp ise; Nemetschek Vectorworks ve ArchiCAD platformlarıyla uyumludur. Proje tasarımından yapı ömrü tamamlanmasına kadar kullanımları devam eder.

1.1.Visidraft

Visidraft yazılımı, 3D CAD modelinde bina ürünleri ve tefrişat gibi diğer unsurları görmesini sağlamak için kendi adını taşıyan uygulama geliştirmiştir. Uygulama, Autodesk’in AutoCAD, Revit ve 3DS Max platformlarının yanı sıra Trimble’ın SketchUp, Nemetschek Vectorworks ve Graphisoft’s ArchiCAD modelleriyle senkronize kullanılabilir. Ayrıca uygulma ile farklı veri çıktıları alınabilir. Farklı seviyelerde kişisel özelleştirme seçenekleri vardır.

Visidraft yazılımı, 3D CAD modelinde bina ürünleri ve tefrişat gibi diğer unsurları görmesini sağlamak için kendi adını taşıyan uygulama geliştirmiştir. Uygulama, Autodesk’in AutoCAD, Revit ve 3DS Max platformlarının yanı sıra Trimble’ın SketchUp, Nemetschek Vectorworks ve Graphisoft’s ArchiCAD modelleriyle senkronize kullanılabilir. Ayrıca uygulma ile farklı veri çıktıları alınabilir. Farklı seviyelerde kişisel özelleştirme seçenekleri vardır.

İnşaat Sektöründe kullanılan Sanal Gerçeklik araçları arasında en yaygın bilinenlerden bir uygulma aracıdır. Visidraft faydalanıcı etrafında 4D tasarım modelleri sunar. Kullanıcı sanal imgeleri konumlandırdığında, Visidraft hedef alanda bulunan bütün nesneler arasındaki mesafelerini otonom olarak hesaplayıp kişinin mekan içinde Visidraft; Revit, ArchiCAD ve Nemetschek Vectorworks, Bentley yazılım eklentileri ile uyumlu çalışmaktadır.  Bu araçlardan Revit; parametrik modelleme yöntemiyle 3D-4D parametrik nesne tabanlı tasarıma izin veren bir yazılımdır. Windows işletim sisteminde çalışan Revit benzeri platfomrlar ile Kat planlarını, yükseklikler, tasarım alt kısımları ve 3 boyutlu görünümleri otomatik olarak güncellenebilir, revize edilebilir. Bu işlemler geleneksel yöntemlerdeki gibi en baştan tasarımın bütününe yönelik değişimler gerektirmez.

1.2.SmartReality

Smartreality, inşaat sektörü için geliştirilen bir başka yazılımdır. Revit benzeri 4DBIM platformları ile uyumlu çalışmaktadır. Tasarımı istenilen 2D çalışmalar akıllı telefon veya tablet ile birlikte kullanılabilmektedir. Oculus Rift, Epson, HTC türü HMD cihazlar ile Sanal Gerçeklik kulaklıklarla tasarımları simülasyona dönüştürmede kullanılmaktadır.

Yazılım kısaca kâğıt ortamındaki proje çıktılarından akıllı mobil cihazlar ile simülasyon geliştirmede etkili çözümler üretir. SmartReality, Google Project tarama yazılımıyla uyumlu çalışır. Oculus Rift VR için Leap Motion uygulamasıyla kullanım sırasında kulaklık ve mikrofon ile ses yönergeleri ile etkileşime izin vermektedir. BIM platformlarında işlevsel olan uygulama, yalın halindeki yapının incelenecek kısımlarının proje gereği yapılacak işleri yapım sırasına göre simülatif olarak izlemeye de izin verir. SmartReality gibi uygulamalar, kullanıcıların herhangi bir 2D planında 3D modeller oluşturulurken OrthoGraph, Pair 3D gibi uygulamalar, mühendis ve mimar tasarımcılar tarafından kullanılabilmektedir.

1.3.AR Sketchwalk

Ar Sketchwalk, üzerinde çalışılan bir tasarımın 2D çıktıları üzerinden Artırılmış Gerçeklik simülasyonu geliştiren uygulamadır. Proje üzerinde izlenim edinme, gelişim takibi benzeri fonksiyonel özelliklere sahiptir. Aşağıdaki şekilde görülen uygulama örneğinde, 2D proje çıktı verisi akıllı cihaz yardımıyla simüle edilmektedir. Uygulama örneğinde 2D veriler üzerine 3D görüntüler eklenerek tasarım detayları daha net incelnemebilmektedir.

Mobil akıllı cihazlar proje karmaşık kısımlarını daha yoğun ölçeklerde, kısımlar arası yer değiştirmelere izin vererek takip imkânı tanır. Eğitimde, İş sağlığı ve güvenliğine yönelik adaptasyon çalışmalarında, pazarlama benzeri işlevlerde kullanımı mümkündür.

1.4.Wakingapp

Wakingapp ile Sanal Gerçeklik ve Artırılmış Gerçeklik teknolojilerinin her ikisini de uygulanabilmektedir. Uygulama; artırılmış gerçeklik, sanal gerçeklik ve hologramlar ile içerik oluşturmakta faydalıdır. Uygulamanın önemi; yazılım bilgisi tecrübesi olmayan herhangi bir işletmenin kısa süreler içerisinde içinde Sanal Gerçeklik- Artırılmış gerçeklik görüntüleri elde edebilmelerini sağlar. Yazılım yine bir eklenti yazılım olup 3D modellerini 30 dakika gibi kısa sürede dönüştürebilmektedir.

2.Çakışma Tespiti için Kullanılan Sanal Gerçeklik Programları

Gerçekleştirilmesi planlanan projenin tasarım aşamasında çakışmaların tespit edilmesi beklenir. Bu şekilde büyük ölçekli projelerde zaman, maliyet, güvenlik kazanımları sağlanır. Proje teftişinden kaynaklanan zaman kayıplarının ve aksamaların engellenmesi amacıyla sanal gerçeklik araçları kullanılmaktadır. Zayıflıkların tespiti, çakışmaların ortaya çıkarılması BIM uygulamaları ile öncelikle hedeflenen amaçlar arasındadır. Çakışma Analizi BIM platformlarının karakteristik özelliklerinden biridir.

2.1.GAMMA AR

GAMMA AR uygulaması şantiye denetimi ve incelenmesinde kullanılan işlevsel bir uygulamadır. GAMMA AR uygulaması ile şantiye ortamında gerçekleştirilen ilerlemeyi izlenirken, Artırılmış Gerçeklik tekniğiyle hataların elemine edilmesinde kullanılır. Uygulama ile daha hızlı proje simülasyonu elde edilerek proje denetlenmesinde zaman kazanımı sağlanır. Gama AR, tüm proje döngüsü boyunca kapsamlı tasarımlarda hızlı biçimde çakışma tespitini yaparak tasarım revizyonuna yardım eder.

Gamma AR BIM uygulama projelerinde parametrik modelleme ile geliştirilen IFC tabanlı 3D model nesnelere bağlama sürecinin müsait şekilde yönetilmesi ile çalışır. Gamma AR uygulaması BIM platformlarına hizmet ederken, müşteri gözlem ihtiyaçlarını karşılamaktadır.

Çakışma Analizi yapan Gamma AR türü programlar ile Parametrik tasarım projelerde tasarımın çalışanın istediği yönde özelleştirilmesi ile kişisel seçenekleri uygulama imkânı vardır.

3.Proje Sunumu için Kullanılan Sanal Gerçeklik Programları

Sanal Gerçeklik teknolojilerinin gelişimi ile pratik çözümler farklı ihtiyaçları karşılamaktadır. Sanal Gerçeklik teknolojileri, kullanıcılara bilgisayar destekli ya da ölçekli 2D tasarım modelli sunumdan farklı olarak, Sanal Gerçeklik ortamında dijital versiyonunu sunar. Sanal Gerçeklik, gerçek dünyanın dijital temsilini oluştururken, Karma Gerçeklik ise; gerçek dünya ile sanal simülasyonun, fiziksel ve dijital nesnelerin bir arada görselleştirildiği ortamlar yaratır.

3.1.Cave

Cave İngilizce ‘Computer Assisted Virtual Environment’ açıklamasının kıasltması olup Türkçe karşılığı olarak Tam Katılımlı Ortamlar, Sanal Gerçeklik Odası, Bilgisayar Destekli Sanal Ortam gibi farklı biçimlerde ifade edilebilmektedir. Günümüzde BIM platformları ile entegre çalışan bir diğer Sanal Gerçeklik uygulaması CAVE’dir. Proje simüle etme, 3D model geçişleri, tasarım yapı analizleri, çakışma analizi ile eğitim programlarına yönelik çözümleri gelişmiştir. Proje sunumları, analizleri cave araçları ile yapılabilmektedir.

Cave ile bir duvar ya da duvarların tamamen dijital ekranlardan oluştuğu oda olarak geliştirildiği ortamda Sanal Gerçeklik çözümler üretir. Cave’ in büyük ekranda HMD cihazlar olmadan da kullanımı HMD cihazlarının beraberinde getirdiği sağlık sorunlardan kullanıcıyı alıkoyar. Karmaşık tasarımları ve gelişmiş konsept tasarımları incelemeden faydalıdır.

El ve baş hareketleri ile sensor teknolojileri ile simülasyon içinde hareket etmek mümkündür. Cave’ in diğer uygulamalara farklarından bir diğeri tasarımın farklı ölçeklemelerle incelenebilmesidir. Şekil 3.6’da kullanıcı hareketleri ile Cave aracında simülatif olarak ilerleleyerek tasarım incelemesi gerçekleşitirir. CAVE uygulamalar GPS tabanlı sistemlerle senkronlu olarak aktif yapılabilir. Çalışanlar, iş makineleri ve tesis aktif olarak izlenebilir.

3.2.Arup Soundlab

Sanal gerçeklik pratikleri genelde görsel alanla etkileşimli çalışmaktadır. Ancak ses koku tarzı unsurları da çalışmalara dahil uygumalar bulunmaktadır. Arup Soundlab, inşaat sektörü tasarımcılarının projede gereksinim duyulan sesi karşılamakta faydalı bir araçtır. Trafik simülasyonu gerektiren otoyol projesi, eğlence merkezleri ya da doğası gereği sessizlik isteyen kütüphane, okul tarzı projelerde ses faktörü önemli bir tasarım unsurudur. Yapılacak modifikasyonlar ses yoğunluğu azaltılabilir ya da arttırılabilir. Yapımı planlanan inşaat projelerinde ses uygulamaları faydalı ve gereklidir.

3.3.Arki

Arki, inşaat tasarımcılarının yapımı planlanan proje alanı üzerine kurulacakları gerçek arazi üzerine bir mimari projeyi yerleştirmelerini sağlayan akıllı cihazlarla çalışabilir artırılmış gerçeklik uygulamasıdır. Bu çözüm özellikle müşterilerine gelecekteki evlerinin bir ön izlemesini gösterebilen konut yapımı alanında faydalı olacaktır.

Şekilde açık alanda yapımı planlanan yapının artırılmış gerçeklik ile herhangi bir işlem başlamadan önce tasarlanmış hali bulunmalıdır. Arki benzeri Artırılmış Gerçeklik teknolojileri inşaat mühendisliği olduğu kadar mimari tasarımlarda kullanılmaktadır. Tasarım revizyonlarını azaltırken maliyet, zaman kazanımında yararlı uygumlalardır.

3.4.Enscape

İnşaat Endüstrisinde Sanal Gerçeklik teknolojilerinden en çok talep edilen ve en karmaşık sanal gerçeklik çözümlerinden biridir. 3D model yazılıma yüklendikten sonra, kullanıcı yapının bütün kısımlarında gezinebilir ve üzerinde ihtiyaç duyulan tasarım yeniliğini gerçekleştirilebilir. Gerçekleştirilen her değişim Enscape ile zaman, konum bilgileri dahilinde kaydedilir. Bu şekilde projede paydaşları tasarımda kimin ve ne zaman hangi revizyonları yaptığını bilir.

Enscape, tasarımın nihai halinin ne şekilde görüneceğine dair tam bütün unsurları (hava olayı, ağaç, su, sesler ve alternatif taslaklar vb.) içerecek şekilde sunum yapabilir.

3.5.InSiteVR

Sanal Gerçeklik teknolojilerinde, tasarım paydaşları sanal bir ortamda bir arada bulunarak işbirliği içinde çalışabilirler. InSiteVR bu formatta çalışan uygulamadır. Mimar, Mühendis ve diğer paydaşlar 4D proje üzerinde eşgüdümlü çalışırken kolektif değişiklikler yapmaları sağlanır. Proje paydaşları herhangi bir çıktı almadan ya da tasarım verilerini çıktı olarak aktarmadan proje üzerinde beraber Sanal Gerçeklik ortamda InsiteVR üzerinde çalışabilir. InsiteVR BIM 360 platformu ile uyumlu çalışan bir araçtır.

Kullanıcılar sanal alanı eş zamanlı gezerken, kişisel tespitler tasarıma not olarak düşülmüştür. InsiteVR ile konuşma metinleri, geliştirilerek ek tasarım bilgileri hatta Sanal Gerçeklik ortamında ortak üretilen proje verileri senkronize biçimde kaydedilme olanağı sunar.

3.6.EON Icube

EON Icube Kullanıcının görüntü ve sesle çevrili, çok duvarlı Sanal Gerçeklik teknolojisidir. Örneğin aynı anda Sensorlu cihazlar olan veri eldiveni, joystick ve hareket izleme tertibatı ile senkronize çalışabilir. Yapının iç yüzeyine dair nitelikli çözümler sunar.

Kaynaklar: 
Muhammed GENÇ-SANAL GERÇEKLİK TEKNOLOJİLERİNİN, İNŞAAT ENDÜSTRİSİNDE VE İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNDE KULLANILABİLİRLİĞİ 
Muhanna, M. A. (2015). Virtual reality and the CAVE: Taxonomy, interaction challenges and research directions. Journal of King Saud University-Computer and Information Sciences, 27(3), 344-361. 
Park, C. S., KIM, H. J. (2013). A framework for construction safety management and visualization system. Automation in Construction, 33, 95-103. 
Rahimian, F. P., Arciszewski, T., & Goulding, J. S. (2014). Successful education for AEC professionals: case study of applying immersive game-like virtual reality interfaces. Visualization in Engineering, 2(1), 4.
Ruppel, U., & Schatz, K. (2011). Designing a BIM-based serious game for fire safety evacuation simulations. Advanced engineering informatics, 25(4), 600-611.
Sacks, R., & Barak, R. (2008). Impact of three-dimensional parametric modeling of buildings on productivity in structural engineering practice. Automation in Construction, 17(4), 439-449.

1-Burj Al Arab

Mimar: Tom Wright

Ülke-Şehir:  Birleşik Arap Emirlikleri -Dubai –

Yapım Yılı: 1 Aralık 1999

2-Kaliforniya Bilimler Akademisi

Mimar: Renzo Piano

Ülke-Şehir:  Birleşik Devletler-San Francisco

Yapım Yılı: 2008

3-CN Kulesi

Mimar: John Andrews

Ülke-Şehir:  Kanada- Ontario-Toronto

Yapım Yılı: 1973

4-Crawford Hall

Mimar: William Pereira

Ülke-Şehir:  Irvine, Kaliforniya-ABD

Yapım Yılı: 1965

5-Dakin Building

Ülke-Şehir: Missouri, ABD

Yapım Yılı: 1986

6-Denver Uluslararası Havalimanı

Mimar: Curtis W. Fentress

Ülke-Şehir:  Birleşik ABD- Colorado-Denver

Yapım Yılı: 1995

7-Empire State Plaza

Mimar: Wallace Harrison

Ülke-Şehir:  New York-ABD

Yapım Yılı: 1976

8-Epcot

Ülke-Şehir:  Orlando-ABD

Yapım Yılı: 1982

9-Fiat Tagliero Building

Mimar: Giuseppe Pettazzi

Ülke-Şehir:  Asmara, Eritre

Yapım Yılı: 1938

10-Louvre Pyramid

Mimar: Ieoh Ming Pei

Ülke-Şehir: Fransa-Paris

Yapım Yılı: 1989

11-Montreal Biosphère

Mimar: Buckminster Fuller

Ülke-Şehir:  Montréal, Kanada

Yapım Yılı: 1967

12-Oriental Pearl Tower

Mimar: Jia Huan Cheng, Zhang Xiulin, Lin Benlin

Ülke-Şehir:  Shanghai Shi, Çin

Yapım Yılı: 1994

13-Porsche Müzesi

Mimar: Delugan Meissl

Ülke-Şehir:  Stuttgart-Zuffenhausen, Almanya

Yapım Yılı: 2008

14-Space Needle

Mimar: Edward Carlson, Victor Steinbrueck, John Graham Jr.

Ülke-Şehir:  Seattle,  Birleşik Devletler

Yapım Yılı: 1962

15-Theme Building

Mimar: Paul Williams, William Pereira, Welton Becket

Ülke-Şehir:  Los Angeles, Birleşik Devletler

Yapım Yılı: 1961

16-Transamerica Piramidi

Mimar: William Pereira

Ülke-Şehir:  San Francisco, Kaliforniya-ABD

Yapım Yılı: 1972

Biyomimikri; “Doğa kendi düzenini varlığın başından beri kusursuz bir şekilde sürdürüyorsa, bu başarıyı yakalıyorsa, insan hayatına neden onu örnek almayalım?” düşüncesiyle ortaya çıkmış bir bilim dalıdır diyebiliriz.

1990’lı yıllardan itibaren doğadaki organizmalardan esinlenilmiş tasarımlar “biyomimesis” kavramıyla anlaşılmaya çalışılmıştır. Literatürde kullanılan “biyomimetik”, “biyomimikri”, “biyognosis” ve “biyonik” kavramları da, kullanıldıkları disiplinin özelliklerine göre farklılaşan metodolojiler barındırsa da temelde aynı anlama gelmektedirler. (Biyofili Nedir? Biyofilik Tasarım Nedir?)

“Biyomimetik Bilim” olarak adlandırılan bu yeni kavram doğada bulunan sistemlerden yararlanarak mevcut sorunlara yeni çözüm yolları aramaya çalışmaktadır.

Kuşların uçuşu, yılanların derileri, karıncaların yuvaları, kelebeğin kanadı, lotus bitkisinin dokusu ve bunlar gibi birçok canlının çeşitli özellikleri ve yaşayışlarının gözlemlenmesi sonucu çok sayıda ürün tasarımları, bilimsel buluşlar yapılmıştır. Gözlemler ve denemeler sonucu bilim adamlarının da sorunların cevaplarını doğadan alabileceğini fark etmeye başladığı zaman biyomimetik bilimin ilk adımları atılmaya başlanmıştır.

Biyomimetik kavramını ilk kullanan 1950’lerde Otto Schmit’tir. Biyomimikri kavramından bahseden ilk kişi ise bir bilim gözlemcisi olan Janine M. Benyus’dur. Benyus “Biomimicry: Inspired by nature” (Biyomimikri: Doğadan Esinlenen İnovasyon) adlı kitabında doğadaki hayvan, bitki ve daha birçok canlı, cansız ve tüm oluşumları inceleyip, bunların sistemlerin çalışma prensiplerini ortaya çıkararak bilim adamlarının yeni fikirler üretmesinde önemli bir anlam teşkil ettiğini söylemektedir.

Biyomimesis; doğada var olan tasarımların anlaşılarak, malzeme ve enerji korunumu sağlayan tasarımlar geliştirmenin ve yenilenebilir enerji kullanımını artırmanın yollarından olması sebebiyle ekolojik tasarım için en temel ve önemli araçlardan biridir. Doğayı taklit ederek birçok farklı alanda kullanılan bir yaklaşım olan biyomimesis, mimarlıkta doğada var olan estetik, fonksiyon, form, malzeme ve strüktürün tamamından faydalanılan bir tasarım yöntemi olarak kullanılabilir. Bu sayede yapıların ekosistem ile uyum içinde var olabilmesi düşünülmekte, sürdürülebilir ve uzun ömürlü çözümler üretmek hedeflenmektedir.

J.Benyus (Benyus, 2002) , biyomimikri kavramını ortaya koyduğu zamandan itibaren, doğa ile ilgili verdiği bütün tasarım örneklerinde doğanın yaşayışını ve işleyişini taklit eden, sağlıklı ve uzun ömürlü olan tasarım fikirleri sunmuştur. Bu sebeple de yaptığı incelemeler sonucunda doğanın çalışma biçimini özümseyerek bir  prensip listesi oluşturmuştur;

• Doğa güneş ışığı üzerinden işler.
• Doğa ihtiyacı kadar enerji kullanır.
• Doğa biçimi işleve uydurur.
• Doğa her şeyi geri dönüştürür.
• Doğa işbirliğine teşvik eder.
• Doğa çeşitliliğe dayanır.
• Doğa yerel uzmanlık ister.
• Doğa kendindeki aşırılıkları kontrol altında tutar.
• Doğa gücünün sınırlarını yoklar.

Biyomimikri doğadan yararlanmada sınıflandırılabilecek üç maddeyle açıklamıştır:

1. Model olarak doğa: Biyomimikri, doğadaki modelleri ve tasarımları inceleyip, onları taklit ederek insanların problemlerinin çözümünde kullanan yeni bir bilimdir.
2. Ölçü olarak doğa: Biyomimikri, yeniliklerimizin doğruluğunu değerlendirmek için, doğanın 3,8 milyon yıllık evrimiyle öğrendiği ekolojik standartları kullanır.
3. Öğretici olarak doğa: Biyomimikri, doğayı görmenin ve değerlendirmenin yeni bir yoludur. Doğadan neler alabileceğimiz değil, ondan neler öğrenebileceğimize dayanan bir çağı takdim etmektedir.

Biyomimikriyle birlikte doğanın üretim yöntemlerini anlamak ve bu sayede doğanın bir parçası gibi hareket eden, sürdürülebilir tasarımlar elde etmek mümkündür. Doğada birçok canlının, yaşamlarının devamlılığını sağlayan, tamamen içgüdüleriyle oluşturdukları barınma mekânları bulunmaktadır. Bu mekânların canlının kendi biyolojik ve fizyolojik yapısına uygun, enerji korunumlu ve dayanıklı strüktüre sahip doğal formlarda oldukları görülmektedir. Bu şekilde doğal süreçlerle meydana gelen yapılar her zaman mimarlara ilham kaynağı olmuşlardır. Bu sebeple canlıların yaşamlarını sürdürdükleri çevre ile nasıl uyum içerisinde yaşadıklarını anlayabilmek mimarlar açısından büyük önem taşımaktadır.

Biyomimikri Tasarım Yöntemleri

Var olan tasarım problemlerine doğada cevap bulmak için sistemli bir çalışma gerekmektedir ki doğru araştırmayla doğru cevaba kısa sürede ulaşılabilsin. Bu sistemli çalışmanın izlemesi gereken yolu kısaca şöyle sıralayabiliriz;

1. Problemin belirlenmesi
2. Biyolojik açıdan karşılık bulma
3. Doğayı gözlemleme
4. Başarıya ulaşmış olan doğa modellerinin bulunması
5. Doğa temelli çözümü uygulama
   1. Biçimsel taklit
   2. Fonksiyonel taklit
   3. Ekosistem taklidi
6. Çözümün doğa prensiplerine uyumluluğunun kıyaslanması

 Biyomimesis Uygulamasının Sınırları

Biyomimetik Proje Örnekleri Karşılaştırması

Kaynak: M.MERVE BİLMEN-MİMARLIKTA BİYOMİMİKRİ KAVRAMI ANTONI GAUDI VE MICHAEL PAWLYN ESERLERİNİN İNCELENMESİ 21.YY’A YANSIMASI
Ceyhan ÇAKMAKLI-BİYOMİMETİK BAKIŞ AÇISI İLE FÜTÜRİSTİK MİMARLIK ÜZERİNE BİR İNCELEME: VINCENT CALLEBAUT MİMARLIĞINI ANLAMAK

Uluslararası alanda, standartlar genellikle ülkeye özgüdür; çok azı dünya çapında kabul edilmektedir. Örneğin, Türkiye genelinde sağlık tesisleri “Türkiye Sağlık Yapıları Asgari Tasarım Standartları 2010 Yılı Kılavuzu’nun baz alınmasıyla tasarlanır. Bu kılavuzun amacı; gerek kamu, gerekse özel sağlık yapılarında asgari tasarım standartlarını belirleyerek bu alanda hizmet kalitesini arttırmaktır. İhtiyaçlar öngörülerek, tadilat ve ek binaların yapılmasına gereksinimi azaltarak sağlık yapılarının maliyetlerini azaltır ve sağlık hizmet sunumunun daha etkili, verimli ve nitelikli olmasını sağlar.

Türkiye Sağlık Yapıları Asgari Tasarım Standartları 2010 Yılı Kılavuzu’na buradan ulaşabilirsiniz.

Tasarım kılavuzu, bir sağlık tesisi projesinde standart bir tasarım olarak kullanılmamalıdır ve her bir proje için işlevsel ve fiziksel bir tasarım programı da hazırlanmalıdır.

Kullanıcıların ihtiyaçlarını ve uygulanabilir kod gereksinimlerini en iyi şekilde karşılayan eksiksiz ve doğru bir proje tasarımı geliştirmek proje mimarı ve mühendisinin sorumluluğundadır. Bu tasarım standartlarında belirlenen genel standartlara örnek olarak “Türkiye Sağlık Yapıları Asgari Tasarım Standartları 2010 Yılı Kılavuzu”na göre ihtisas hastanelerinde (üçüncü basamak hastaneler) yatak başına 130 m2 alan ayrılır. Bu standarda karşın, modern sağlık yapıları uygulamalarında ve dünya örneklerinde; cerrahi ağırlıklı hastanelerde en az 150 m2, dâhili hastanelerde en az 120 m2, rehabilitasyon hastanelerinde 200 m2, psikiyatri hastanelerinde 150 m2 olarak belirlenmiştir. Bu oran, çok özel yapısal standartları ortaya koyan sağlık kampüs çalışmalarında ise yatak başına 200 m2 ye kadar ulaşabilir (Sağlık Bakanlığı İnşaat ve Onarım Dairesi Başkanlığı, 2011). Ayrıca, bu kılavuzlardaki ilkeler, tasarım veya inşaat tekniklerindeki yenilikleri ve iyileştirmeleri sınırlama amacı taşımamaktadır. Sağlık tesisi mimari tasarımında, her bir tesisteki mekânsal ihtiyaçların mimari tasarımda öngörülmesi ve giderilmesi için yeni çözümlerin bulunması gerekmektedir. Bu doğrultuda pek çok tasarım standardında sağlık tesislerinin mimari tasarımının verimli olabilmesi adına her bir proje için tasarım öncesi bilimsel çalışmalar ve gerektiğinde araştırmaların yapılması önemle tavsiye edilmiştir.

(Sahra Hastanesi Nedir? Ne Zaman, Nasıl Kurulur? Yapısı)

Biçim meydana gelmeden önce bir tasarı olarak vardır. Örnek olarak, bir su bardağının biçimi hangi malzeme ve hangi teknikle yapılırsa yapılsın (ister camı üfürerek. ister ahşabı oyarak veya bir metali bükerek yapılsın) bağımsız bir tasarım olarak vardır.

Biçim malzemeyi salt malzeme olmaktan kurtarıp ayağa kaldıran bir düzendir. Bu düzen kendini yaşatacak, ayakta durmasını sağlayacak bir iskelete ihtiyacı vardır. Bu iskelete de yani biçimi ayakta tutacak olan sisteme STRÜKTÜR adını veririz. Örnek verirsek; bir masanın strüktürü bir tablayla dört adet ayaktan oluşmaktadır. Burada ayakların taş. ahşap, demir olması, tablanın ise mermer, cam. granit olması tabla ile ayakların birbirine yapıştırılarak. çivilenerek veya geçme yöntemi ile tutturulması strüktürün niteliğini değiştirmez (Kuban. 1992).

Böylece strüktürün biçimin genel tasarımıyla ilgili bir kavram olduğunu söyleyebiliriz. Strüktür için biçimden bağımsız olmayan bir çeşit biçim kalıbı diyebiliriz. Biçim bir tümel düzense strüktür bir alt düzendir. Bazı durumlarda biçim ve strüktür birbiriyle çakışabilir. Bir cam bardağın biçimi ve strüktürü arasında fark yoktur. Tek bir malzeme söz konusu olduğu zaman örneğin; ağaç gövdesinden oyulmuş bir kayık söz konusu ise biçim ve strüktür birbirinden ayrılmaz bir bütündür. Burada artık bütün düzen, alt düzen ayrımı söz konusu olamaz (Kuban, 1992).

Ancak daha karmaşık düzenlerde strüktürü bir soyut sistem olarak belirlemek olanağı vardır. Strüktürün soyut niteliğini olmasına karşın onu, malzeme ve yapım yöntemlerinden bağımsız bir kavram olarak ele alamayız. Strüktür yapım yöntemleri ve malzeme ile sınırlıdır. Betonarme veya çelikten yapılmış bir strüktürü kerpiç malzeme ile yapamayız.

Konu ile ilgili; Depreme Dayanıklı Yapı Tasarımı Genel İlkeler

Biçim tasarımına bağlı olarak değişik malzeme ve yapım teknikleri ile benzer strüktürler elde edilebilir. Fakat bu sınırlı bir olanaktır. Her malzeme istenen strüktürleri ve buna bağlı olarak istenen biçimleri elde etme olanağı vermez.

Herhangi bir eşyanın biçiminin meydana gelmesinde, malzemeyi istediğimiz yönde değiştirmek, elimizdeki teknik olanaklara ve araçlara bağlıdır. Taşın istenildiği şekilde kullanılabilmesi onu kesecek madeni araçların varlığını gerektirmiştir, insanoğlu camı çok eskiden beri bildikleri halde, büyük boyutlarda ancak son yüzyıl da kullanabilmişlerdir. Çünkü daha önce, büyük yüzeyler halinde cam elde etme tekniği son zamanda gelişmiştir (Kuban, 1992).

Genel olarak toplumun sahip olduğu teknik bilgi, yapım sınırlarını belirlemektedir. Tekniğin ilerlemesi sadece eski malzemelerin daha elverişli koşullar altında kullanılmasını sağlamakla kalmayıp aynı zamanda yeni malzemelerin ortaya çıkmasını sağlayarak yeni biçim ve strüktür olanaklarını arttırmaktadır.

Taşıyıcı Sistem-Strüktür Kavramı

Mimari çalışmaların etkisi üzerinde çalışmakta olduğumuz strüktür/ taşıyıcı sistemlerde tasarım safhasında göze çarpmaktadır. Geçmişten günümüze incelendiğinde, çağımızın imar tekniklerini bazı iskelet ve yığma sistemler ortaya koymaktadır. Bu faktörlere yöresellikten ve mühendislik bilgilerinden yoksun yapıların artması da eklenebilir. Tüm bu olumsuzluklara rağmen günümüzde betonarme yapılar giderek önem kazanmaktadır. Oluşan depremler meydana geldiği mahaldeki yapıları adeta bir dayanıklılık testine tabi tutmaktadır. Yapılan bu denemelere karşı etkinlik binaların tasarımında 1900 lü yılların başlarında ortaya çıkmıştır. Devam ede gelen depremlerden çıkarılan sonuç ve tespitler ışığında taşıyıcı sistemlerin tasarımı ve tasarımda kullanılacak malzeme uygunluğu üzerinde verimli çalışmalar yapılmıştır.

Taşıyıcı sistemler–strüktür başlıca kiriş-kolon, perde duvarlar, döşeme ve temelden oluşmaktadır. Taşıyıcı sistemlerin alan olarak en büyük kısmını oluşturan döşemeler, herhangi bir deprem etkisi altında çok büyük etkiler altında kalmaz ve bu sebeple zorlanmalarını elastik sınırı aşmamaktadır. Döşemeler, insan vücudundaki diyaframın üstlendiği göreve benzer olarak yüklerin kiriş ve kolonlara aktarılmasında işlev sağlamaktadır. Döşemelerin oldukça sıkı bir yapıda olması ve rijitliğinin iyi olması gerekmektedir. Bu özelliği kolon ve perdeye gelen yüklerin dengelenmesi yönünden önem arz etmektedir. Deprem yönetmeliğinde döşemelerin sıkı olması yönünde alınan önlemler yapının mukavemetinde rahatlık kazandırmaktadır. Taşıyıcı sistemlerde yapının en fazla temele yakın bölgeleri zorlanırken üst seviyeler çıktıkça zorlanma azalmaktadır.

Strüktürün başlangıcı, malzemesi taş tuğla kerpiç ne olursa olsun DUVAR’dır. Ancak sonraları duvarlar ile çevrelenerek oluşturulmuş odada, mekanda dışandan ışık alınması, dışarının görülmesi vd. amaçlarla açıklık yapılması istenmiş bunun sonucunda da duvarlar kesilerek noktasal taşıyıcılık özelliği gösteren (dikme) kolonlar oluşturulmuş ve KOLON+KİRİŞ’e bağlı strüktür sistemleri gelişmiştir. Tarih içinde MÖ 2570-2500 yılları arasında Mısır’da yapılan Valley tapınağı bu sisteme ilk örnek olarak gösterilebilir.

Kolon+kiriş’den oluşan iki boyutlu sistemin üçüncü boyuta yayılmış hali olarak karşımıza ÇERÇEVELER çıkmaktadır.

Betonarme Taşıyıcı Sistemin Düzenlenmesinde Dikkat Edilmesi Gerekenler  

Bir açıklığı geçmek için kullanılabilecek bir diğer sistem KEMER olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunun da üçüncü boyuta yayılmış hali olarak TONOZ’ları görebiliriz.

Kubbe oluşturulmasında kemer kullanılmakta ve kemer döndürülerek kubbe elde edilmektedir.

Bir açıklığı geçmek için kullanılabilecek bir diğer sistem KAFES KİRİŞ olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunun da üçüncü boyuta yayılmış hali olarak UZAY KAFES’lerini görebiliriz.

Kemer’den kubbe elde edildiği gibi kafes kinşlerin döndürülmesi ile Buckminster Fuller’in isim babası olduğu GEODEZİK KUBBE elde edilir. (ABD Pavyonu 1967)

Bunların dışında karşımıza çıkan strüktür sistemleri olarak

KABUKLAR (Xochimilco Restorantı Felix Candela),

ASMA SİSTEMLER (Dulles Havaalanı Terminal Binası Eero Saarinen 1958-62),

ZAR (ÇADIR) (Alman Pavyonu Frei Otto 1967) ŞİŞİRİLMİŞ STRÜKTÜRLER örnek olarak verilebilir.

Betonarme Taşıyıcı Elemanlar

Kaynak: MÜHENDİSLİK-MİMARLIK ÖĞRENCİLERİ İÇİN MİMARLIK BİLGİSİ-Yrd. Doç. Dr. HAŞAN BEGEÇ

Eğik kablo askılı köprünün ayak ekseninden ayak eksenine olan mesafeye açıklık (ana açıklık) denilmektedir. Eğik kablo askılı köprülerin gelişmişliği daha uzun açıklıklı, yük kapasitesi daha fazla, daha hafif köprü inşa edilmesiyle ölçülmektedir. 150 m ile 1000 m hatta daha fazla açılıklarda uygulanan bir köprü modeli olan eğik kablo askılı köprü yapım, bakım yönünden ekonomik olması, hızlı yapılabilmesi ve estetik olması nedenlerinden dolayı tercih edilmektedir.

Eğik kablo askılı köprüler:

• tabliye,
• kablo,
• temel
• kule (pilon) olmak üzere dört ana unsurdan oluşmaktadır.

Tabliye betonarme, ard germeli betonarme veya çelikten, kablolar çelikten, temel betonarmeden, kuleler çelik,b betonarme veya çelik betonarme birleşiminden oluşan kompozit malzemeden genellikle yapılmaktadır. Eğik kablo askılı köprünün segmentleri prefabrik üretilip (çelik ya da betonarme) yerine yerleştirilebildiği gibi yerinde döküm betonarme olarak da yapılabilmektedir.

Eğik kablo askılı köprü tasarımında açıklık, kablo sayısı ve kule (pilon) yüksekliği arasında bir etkileşim bulunmaktadır. Açıklığı fazla olan köprülerin genellikle kablo sayısı ve kule yüksekliği fazladır. 3 açıklıklı köprülerde ana açıklığın toplam açıklığa oranı %45-65 iken 2 açıklıklı köprülerde %60-70 civarındadır. Kule yüksekliğinin ana açıklığa oranı %25 civarındadır.

Eğik kablo askılı köprülerdeki yükün kuleye aktarımı, kule ile tabliye arasında farklı açılarla gerilmiş kablolarla sağlanmaktadır. Kuleye gelen yükleri almak ve dengelemek için genellikle pilonların arka kısmında yaklaşım köprüleri kullanılmaktadır.

Eğik kablo askılı köprüler gerek projelendirme esnasında gerekse uygulanma esnasında karmaşık bir çalışma sistemi gerektirmektedir.

Eğik kablo askılı köprülerin yapı elemanlarının toplam maliyet içerisindeki oranı aşağıdaki şekildedir:

• Yapı Elemanı-Toplam Maliyet İçerisindeki Oranı
• Temel %20-25
• Kule %5-10
• Kablo Sistemi %10-15
• Tabliye %30-35
• Diğer %15-20

Eğik Kablo askılı köprülerin hizmet ömrü genellikle 100 yıldır.

Önemli Eğik Kablo Askılı Köprüler

Strömsund Köprüsü

1953 yılında Alman Franz Anton Dischinger tarafından yapımına başlanan köprü 1956 yılında bitirilerek trafiğe açılmıştır. Strömsund köprüsü eğik kablo askılı köprünün yeniden doğuşunu temsil etmektedir. İsveçin Jamtland bölgesinde, Dragon gölü üzerinde bulunan Strömsund Köprüsü 182 m ana açıklığı, 75 m kenar açıklıkları ile toplam 332 m uzunluğunda olup inşa edildiği dönemdeki en büyük Eğik Askılı Köprü olma özelliğindedir. Kule yüksekliği 28 m, tabliye genişliği 14.30 m, tabliye yüksekliği 3.25 m olan köprü çelikten imal edilmiştir. Köprüdeki kablolar fan sistemi ile pilonda aynı noktaya ankre edilmiştir.

Theodor Heuss (Nordbrücke) Köprüsü

Nordbrücke köprüsü olarak da adlandırılan Theodor Heuss Köprüsü Strömsund Köprüsünden sonra yapılan ikinci modern kablolu köprüdür. Almanya’nın Düseldorf kentindeki Ren Nehri üzerinde yapılmıştır. Kule yüksekliği 43.91 m, tabliye genişliği 26.6 m, tabliye yüksekliği 3.39 m olan köprü çelikten imal edilmiştir. Almanya’da yapılan ilk kablolu köprü olma özelliğinde olan Theodor heuss köprüsü 260 m ana açıklığa, 108 m kenar açıklıklara sahiptir.

Severin (Severinsbrücke) Köprüsü

Severinsbrücke olarak ta adlandırılan Severin Köprüsü Almanya’nın Köln şehrindeki Ren nehri üzerinde kurulmuştur. Almanya’da inşa edilen ikinci kablolu köprüdür. A tipi tek pilonun uygulandığı 2 açıklıklı asimetrik olarak inşa edilen ilk köprü olma özelliğindedir. Köprü 302 m ana açıklık, 389 m tek kenar açıklıklı olmak üzere toplam 691 m uzunluğundadır. Kule yüksekliği 77.20 m, tabliye genişliği 29.5 m, tabliye yüksekliği 4 m olan köprü çelikten imal edilmiştir. Araçların, yayaların ve trenin üzerinden geçebileceği şekilde tasarlanan köprünün yapımına 1956 yılında başlanmış olup 1959 yılında tamamlanarak trafiğe açılmıştır.

Duisburg-Neuenkamp Köprüsü

Almanya’nın Düseldorf kentindeki Ren nehri üzerinde yapılan Otoyol bağlantısı olarak kullanılan Duisburg-Neuenkamp köprüsü Rheinbrücke Duisburg-Neuenkamp köprüsü olarak da adlandırılmaktadır. 350 m ana açıklığı, 240.64 m ve 186.76 m lik kenar açıklıklarla toplam 777.40 m uzunluğundadır. Kule yüksekliği 48 m, tabliye genişliği 35.80 m, tabliye yüksekliği 3.75 m olan köprü çelikten imal edilmiştir. Tabliye tekil kolon şeklindeki kulelere tek sıra kablolar ile tabliyenin ortasından bağlanmaktadır. 1968 yılında yapımına başlanan 1971 yılında tamamlanarak trafiğe açılan köprü toplam 64.6 milyon Euro’ya mal olmuştur.

Brotonne Köprüsü

Brotonne Köprüsü Fransa’nın üst Normandiya bölgesinin Le Havre ve Rouen kentleri arasında yer almaktadır. 320 m ana açıklığı 202 m ve 213.5 m ’lik kenar açıklıklarla toplam 735.5 m uzunluğundadır. Kule yüksekliği 72.70 m, tabliye genişliğin19.20 m, tabliye yüksekliği 4 m olan köprü ön germeli betonarme malzemeden imal edilmiştir. Tabliye, tekil kolon şeklindeki kulelere tek sıra kablolar ile tabliyenin ortasına bağlanmaktadır.

Rande Köprüsü

İspanyanın Redondala ve Moana Bölgelerini birbirine bağlayan bu köprü İtalyan mühendis Fabrizio de Miranda, İspanyol Florencia del Pozo ve Alfredo Possoro tarafından tasarlanmıştır. Yapıldığı dönemde 200-400 m arasındaki ana açıklığa kablolu köprüler tasarlanırken, sınır olan 400 m bu köprüde ilk defa aşılarak 400.14 m lik ana açıklıklı ve 147.42 m kenar açıklıklı köprü tasarlanmıştır. Rande köprüsü kule yüksekliği 118.60 m, tabliye genişliği 23.46 m, tabliye yüksekliği 2.70 m olan çelik betonarme kompozit malzemeden imal edilmiştir.

Tatara Köprüsü

Japonyanın Seto denizi içerisinde bulunan Honshu ve Shikoku adalarını birleştirmek amacıyla inşa edilmiştir. 890 m ana açıklığı, 164.5 m ve 257.5 m kenar açıklıklarıyla birlikte 1312 m uzunluğundadır. Ayrıca köprünün her iki tarafında bulunan 3 ayrı kenar açıklığın da dahil edilmesiyle köprü toplam 1480 m uzunluğundadır. Ters Y şeklinde inşa edilen kulenin yüksekliği 220 m olup üzerinde yayalar ve bisikletler için 1 şerit, araçlar için 2 şerit kesit uygulanan köprünün tabliye genişliği 30.6 m dir. Tabliye su yüzeyinden 26 m yüksekliğindedir.1973’te asma köprü olarak tasarlanan tatara köprüsü hem çevreye fazla zarar vermemek hem de daha ekonomik çözümler bulmak maksadıyla 1989 yılında Eğik kablo askılı köprü tasarlanmış 1993 yılında yapımına başlanarak 1999 yılında köprü tamamlanarak trafiğe açılmıştır.

Kao-Ping Hsi Köprüsü

Kao-Ping Hsi Köprüsü, Tayvan’daki Kaohsiung ve Pingtung ilçelerini birbirine bağlayan Gaoping Nehri üzerinde yapılan eğik kablo askılı bir köprüdür. Ters-Y tipi tek pilonun uygulandığı 2 açıklıklı asimetrik olarak inşa edilen köprü tipindedir. Köprü 180 m kenar açıklık, 330 m ana açıklık ve 2107 m’lik yaklaşım viyadüğü ile birlikte toplam 2617 m uzunluğundadır. Kule yüksekliği 183.5 m, tabliye genişliği 34.5 m, tabliye yüksekliği 3.20 m olan köprü çelik ve ard germeli betondan imal edilmiştir. Tabliye Ters Y şeklideki kuleye değiştirilmiş fan sistemi ile tek sıra kablolar halinde tabliyenin ortasından bağlanmaktadır.

Sutong Köprüsü

Çin Halk Cumhuriyetinin Şangay ve Nantong şehirlerini birbirine bağlamak amacıyla Yangzte nehri üzerinde yapılan Sutong Köprüsü 1088 m ana açıklığı, 300 m lik kenar açıklıkları ile birlikte 1688 m uzunluğundadır. Ayrıca köprünün her iki tarafında bulunan 2 adet kenar açıklığında dahil edilmesiyle köprü toplam 2088 m uzunluğunda olmaktadır. Kule yüksekliği 306 m, tabliye genişliği 41 m dir. Yapım maliyeti 1.7 milyar dolar olan köprünün yapımına 2003 yılında başlanmış olup 2008 yılında tamamlanarak trafiğe açılmıştır.

Stonecutters Köprüsü

Çin Bölgesinde, Hong Kong adası ile Tsing Yi adası arasında bulunan Rambler kanalı üzerinde yapılmıştır. 1018 m ana açıklığı, 289 m kenar açıklıkları birlikte 1596 m uzunluğundadır. Tek kolon üzerinde duran köprünün kule yüksekliği 295 m, tabliye genişliği 50 m dir. Kuleden çıkan kablolar 2 sıra halinde tabliyenin en dış kenarına bağlanmaktadır.

Russky Köprüsü

Rusyanın Nazimov yarım adası ile Russky adasını birbirine bağlayan köprü 1104 m ana açıklığı, 384 m kenar açıklıklarıyla birlikte 1872 m uzunluğundadır. Ana açıklığı yönünden dünyadaki en uzun Eğik kablo askılı köprüdür. Kule yüksekliği 320,9 m, tabliye genişliği 29,5 m’dir. Yapım maliyeti 1 milyar doları aşan köprü 2009 yılında yapımına başlanmış 2012 yılında tamamlanarak trafiğe açılmıştır.

Kaynak: Hatip YILDIZ-NİSSİBİ KÖPRÜSÜNÜN HESAP ESASLARI VE YAPIM AŞAMALARININ İNCELENMESİ

• temel,
• merdiven,
• kürsü (kaide),
• küp (pabuç),
• gövde, şerefe,
• petek,
• külah,
• âlem olmak üzere dokuz bölümden oluşmaktadır.

Minareler, farklı kültürlerde ve farklı zamanlarda değişik malzemelerle farklı formlarda yapılmış olsada, günümüze kadar aynı işlev üzerine gelmiştir.

Alem

Genellikle kurşun ve bakırdan yapılan minarelerin en tepesinde bulunan, islamın sembolü hilal şeklindeki süsleme amaçlı kullanılan minare elemanıdır.

Külah

Bir nevi minarenin çatısı olan, peteğin hemen üstündeki kısımdır. Yığma olarak yapılan minarelerde bu kısım taştan, tuğladan oluşturuluyordu. Günümüzde yapılan betonarme minarelerin birçoğunda kalıp işçiliğini zor olmasından ve betona külah şeklini vermenin zor olmasından dolayı ahşap karkas üzerine kurşun kaplama tarzındaki külahlar yapılmaya başlanmıştır. Genellikle yerde imal edildikten sonra bir bütün olarak minarenin tepesine koyulmaktadır.

Petek

Minarenin son şerefesiyle külah kısmının arasında kalan kısımdır. Yığma minarelerde iç çapı normal gövdesine göre dar olsada betonarme minarelerde genellikle gövde çapı ile aynı olmaktadır.

Şeref

Geçmişte müezzinlerin ezan okumak için kullandıkları, kapısı olan ve genellikle 40-50 cm arası genişliğe sahip balkon şeklindeki kısımdır. Günümüzde ezan okumak amacı için kullanılmamaktadır.

Gövde

Şerefe ile küp (pabuç) arasında kalan kısımdır. Selçuklu dönemlerinde kullanılan malzemelerden dolayı sekizgen veya onaltıgen şeklinde inşa edilmekteydi. Günümüzde betonarme şekilinde inşa edilen minarelere çokgen ve dairesel şekiller verilmektedir. Yığma olarak yapılan minarelerde gövde yukarıya doğru incelirken, betonarme olarak inşa edilen minarelerde gövde kısmı tepe noktasına kadar aynı genişlikte çıkmaktadır.

Küp (Pabuç)

Minarenin kürsü (kaide) kısmı ile gövde kısmını birbirne bağlayan bölgedir. Küp kısmı, geniş çaplı kesiti daha dar bir kesite bağladığı için giderek azalan kesite sahiptir. Bu nedenden dolayı yapısal olarak minarenin en kritik bölgesidir.

Kürsü (Kaide)

Minarenin temel üstü ile küp arasında kalan ve giriş kapısının bulunduğu bölgedir. Genellikle onikigen, sekizgen ve kare kesitlere sahiptir. Minarenin diğer bölümlerine göre daha geniş kesitlere sahiptir.

Merdiven

Merdivenler, minarenin kürsü (kaide) kısmından başlayarak şerefelere ulaşmak için kullanılan, gövde içerisindeki spiral şeklindeki elemanlardır. Yığma minarelerdeki yapım şekli ile betonarme minarelerdeki yapım şekli çok farklıdır. Yığma minarelerde, merdivenler ana gövdenin taşıyıcı elemanlarından bir kısmını oluşturmaktadır. Daha önceki yapılan yığma minareler üzerindeki araştırmalar sonucunda merdivenlerin yığma minarelerin yapısal davranışı üzerine etkisinin büyük olduğu göstermiştir.

KAYNAK: MUHAMMED AHMET OĞUZHANOĞLU-BETONARME MİNARELERİN DOĞRUSAL OLMAYAN MODELLEMESİ VE DİNAMİK ANALİZİ

Dekonstrüktivizm, 1988 yılında New York şehrinde düzenlenen sergi ile dünyaya sesini duyurmuştur. Bu sergi ile Dekonstrüktivizmi ve isimlerini duyuran Dekonstrüktivist mimarlar;

• Peter Eisenman
• Frank Gehry
• Daniel Libeskind
• Zaha Hadid
• Bernard Tschumi
• Rem Koolhaas
• Coop Himmelblau mimarlar olarak yeni bir mimarlık yaklaşımı sergilemişlerdir.

Dekonstrüktivizmin Özellikleri

Dekonstrüktivizm sırasıyla şu özellikleri yansıtır;

• Tarihle alışverişi olmayan,
• Tekrar ve seçmecilik bulunmayan,
• Farklı birbirini karşılıklı etkileyen hatta bozan, birbirini yok etmeye çalışmayan formların bir arada var oluşu,
• Saf forma müdahale eden, onu patlatan soyan ve saf formun varlığını da kabul eden,
• Yönsüzlük, saptırma, yersizlik hissi olan,
• Dinanizm, hareket çelişki, değişkenlik uyumsuzluk, bilinçli şaşırtmalı yönlendirmeler,
• Form ve mekanda konstrüksiyon ağırlıklı sürprizler,
• Elit bir tavır olan,
• Duyum ötesi, kurgusal ağırlıklı üst dilden yana olan

Bu özelliklerden de anlaşılacağı üzere mimarlıkta bütünlük düşüncesini, formların düzensiz şekilde bir araya gelerek “Düzensizlikte Düzen” kavramıyla oluşturmaya çalışmışlardır.

Dekonstrüksiyon, bütün hakları ve kesinlikleri reddeder ve kesinlik ufuktaymış gibi davranır. Dekonstrüktivist mimarinin kâbusu; mimarideki bilinçsizlikten çok, saf şeklin bilinçsizliğidir. Her mimar değişik yasaklamaları güç hakkındaki fikirlere zararı önlemek için yapar. Her bir mimar saf şekli farklı bir şekilde ortaya koyar ve böylece kontrol dışı oluşan alışılagelmiş düzenden farklı bir düzene giden ve kendini bozan bir mimari oluşturulur.

Dekonstrüksiyon; daima kendinden önce yapılanın anlamına bağlıdır. Kırık, çatlak bir normdur. Güçlü normları tanımlayan bir çalışma örneği olan dekonstrüktivist mimarlığın gerçeğini oluşturur.

Dekonstrüktivizm akımında strüktürel sistemin karmaşıklığı tamamıyla düzensizlik üzerine oluşturulmuştur.  (Strüktür Nedir?) Bu karmaşıklığa neden olan unsurlar, her an yapının yıkılacakmış hissini uyandırması ve bu tedirginlik, dengesiz izlenim, dokuda bulunan karmaşa ve strüktürel sistemdeki serbestlik bütün bir kaygısızlığa yol açmaktadır. Strüktürün yarattığı bu kargaşa insan zihnini soğulamaya ve düşünmeye mecbur bırakır. Bu da akıma müdahil olan yapıların felsefi boyutta kullanıcıya sunduğu amaçtır.

Dekonstrüktivist mimarlık, herhangi özel epistemolojik tabana dayanan bir mimari değildir. Geleneğin herhangi bir uygulamasıdır. Bu, bütün mimari objeleri tematik kesin problem yapan ve bu problemleri mimari gücün kaynağı sayan bir mimaridir.

Kaynak: İnşaat Müh. Şeyma YILDIZ- DEKONSTRÜKTİVİZM ÖRNEĞİNDE MİMARİDE STRÜKTÜR VE MALZEME

Bunkere örnek olarak kömür, kil, kalker depolama holleri verilebilir. Bunker yükseklikleri genişliklerine göre fazla olmayan (yükseklik/genişlik < 1.5) düşey duvarlı bir kısım ve huniden teşkil edildiği gibi sadece kolonlar üzerinde duran bir kolondan da oluşabilir. Bunkerlerde genel olarak maden cevherleri, kireçtaşı, kömür, kum, klinker, çimento, kil ve taş gibi malzemeler depolanır.

Bunkerler kare, dikdörtgen veya daire geometrili olarak tasarlanabilir. Dikdörtgen hunili bunkerlerde genellikle bir veya daha fazla malzeme boşaltma boşluğu bulunmasına karşılık daire en kesitli hunilerde bir dairesel boşaltma boşluğu bulunur.

Betonarme yapılarda düşey kuvvetlerin veya deprem etkisinin altında güvenilir olmasında, sistem elemanları, yükler ve kullanılan malzemelerin özellikleri ile alakalı kabullerin yapılması, taşıyıcı sistem analizinin yapılması ve güvenli olup olmayacağına dair kriterlerin tespit edilmesi gerekmektedir.

Sözü edilen tüm bu kriterler yeni tasarlanan yapılarda da dikkate alınarak önem sırasına göre kontrole tabi tutulmaktadır ve güvenli taşıyıcı sisteme sahip yapıların üretilmesi sağlanmaktadır.

“Taşıyıcı Sistem Bakımından Yapı Güvenliğinin Temel İlkeleri”ni şu şekilde sıralayabiliriz;

Rijitlik

Rijitlik, ikinci mertebeden momentleri mümkün seviye düşürmek, olağan deprem anlarında yapısal olmayan hasarları azaltmada gerekli olmaktadır. Yapıda oluşan yatay yöndeki yüklerin etkisinde rijitliğin en mühim ölçütü sahip olduğu kendi rijitliği ve katlar arasındaki göreceli öteleme miktarı olmaktadır.

Rijitlik hususunda tasarımın geometrisi değil, düşey taşıyıcı sistemlerin yeri ve bu taşıyıcıların hem düşey hem de yatay yöndeki ebatı önemli yer tutmaktadır. Dolgu duvarlar kolon ve perdelere göre davranış olarak daha az rijitlik gösterdiğinden rijitlik hesaplamasında dikkate alınmayabilir. Kolon ve perdelerin hesaplamaları yeterli olacaktır ki bu hesaplamalarda da kiriş-kolon yapılarında kullanılan malzemelerin özellikleri, boyutları ve uç kısımlarının mesnetleme özellikler dikkate alınmaktadır.

Süneklik

Süneklik, herhangi bir yüklenme durumunda yapının dayanımında herhangi bir değer kaybı olmadan elastik olarak şekil değiştirebilme yeteneği olarak tanımlanabilir. (Süneklik Nedir?) Şiddeti yüksek olan depremler öncesinde bazı noktalara elastik olarak şekil değiştirebilme yeteneğine sahip plastik mafsallar yerleştirilerek rijitlik azaltılabilir. Bu sayede simsik kuvvetler azalmakta, periyot büyümekte ve sonuç olarak depremin şiddeti yapıya zarar veremeyecek kadar küçük değerlere indirilmekte ve güvenli taşıyıcı sistemler oluşturulmaktadır.

Deprem anında oluşan enerjinin yapının içinde sönümlenmesi icap etmektedir. Sözü edilen bu sönümleme ise yapıda bazı bölgelere yerleştirilen ve sünek özellikte olan malzemeler sayesinde yapılmaktadır. Bu süneklik sayesinde depremde meydana gelebilecek hasarlar sönümlendiği gibi yapının yük taşıma kapasitesinde de herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir.

Deprem yükü altında elastik-doğrusal davranış gösteren yapılarda bu esnada meydana gelecek olan enerjinin büyük kısmı plastik aşamaya iletilmeden elastik kısımda absorbe edilmesi gerekmektedir. Sözü edilen bu durumun tahakkuk etmesi için yapı içerisindeki kesitlerin boyutlarının çok büyük olması gerekir ki bu da yapının maliyetini arttırmaktadır. Maliyetin düşük olması ve enerjinin plastik aşamada tüketilmesi amaçlanırsa başvurulacak yollardan bir tanesi yapının sünek olarak tasarlanması gerekmektedir. Sünelik değerinin yüksek olduğu ve düzensiz deformelerin küçük bölgelere yayıldığı durumlarda, doğrusal olmayan deforme ya da eğilme plastik mafsallarda toplanmaktadır. Bu bölgelerin dışında ise sistemin davranış olarak doğrusal-elastik olduğu söylenebilir.

Kararlılık

Herhangi bir taşıyıcı sistemin nasıl ve hangi şiddette olursa olsun dengede kalıp güvenilir olabilmesi için kararlı bir halde olması gerekmektedir. Taşıyıcı sistemlerde bu kararlılık olmadığı takdirde yapıda oluşacak çok küçük bir sapma bile binada ani çökmelere sebep olabilir.

Yeterli Sönüm

Güncel olan yönetmeliklerde betonarme yapılar için belirlenen sönüm oranı %5 olmaktadır. Yük altında kalarak oluşan çatlakların artması sönümü de arttırmaktadır.

Yeterli Dayanım

Deprem Yönetmelikleri işe yapıların deprem yüklerine karşı dayanıklılığını ve bu esnada oluşacak enerjiyi tüketerek korunmasını hedeflemektedir. Taşıyıcı sistemlerin kendine etkiyen dikey ve yatay yüklere karşı herhangi bir deformeye uğramadan ve taşıma kapasitesinin eksilmeden kalabilmesini istemektedir. Çıkarılan bu yönetmeliklerin başlıca amacı depremin şiddeti her ne kadar büyük olsa da yapının deformeye uğramaması olmaktadır. (Rijitlik, Dayanım ve Süneklik Kavramları Nelerdir?)

Sözü edilen bu hedefleme ise bazı aşamalı yapısal davranış esaslarına dayanır ki bunlardan en önemlileri şu şekilde sıralanabilir:

1. Nadiren olması muhtemel depremlerde yapının plastik davranış göstermesi ve mal ve can kaybının önlenmesi amacıyla binanın gerek tamamının gerek bir kısmının göçmesini engellemek,
2. Orta sıklıkta meydana gelecek depremlerde yapının elastik üst sınırına dayanması, deformelerin onarılabilir olması,
3. Çok sık meydana gelen ve hafif şiddetli deprem yüklerinde yapının elastik olarak davranması ve yapının hiçbir deformeye uğramaması hedeflenmektedir.

Kaynak:AHMET SEVER-Betonarme yapıların genel özellikleri ve tasarım ilkeleri

Loncaların en önemli görevi, şehrin nüfusuna göre gerekli gündelik ihtiyaçları karşılayacak iktisadi sistemi kurmaktı: Hammaddelerin temini, hangi sektörden ne kadar ustaya, dükkâna ihtiyaç bulunduğunun tespiti, sonra da bunların iş yapma usul ve esaslarının belirlenmesi ve takibi. Her bir esnaf ve zanaatkâr grubunun kendi loncası bulunur, lonca olma sistematiğine erişemeyen iş kolları da en yakın lonca sahibi iş koluna yamak olurdu.

Daha büyük bir inşaat ise ya da İstanbul gibi bir şehirde inşaat yapılıyorsa, şehir mimarı ya da kadıdan da evin hem büyüklüğü hem sokak mesafeleri hem de mimarisi açısından izin alınır ve teftişe tabi tutulur. Bu süreçte en önemli husus, evlerin diğer evlere göre konumudur. Yeni yapılacak evin, başka bir evin avlusunu görmemesi, geçişini engellememesi ve yine başka bir evin manzarasını bozmaması esastır. İnşaat malzemeleri köşk gibi büyük yapılar için bazen kâgir olabilmekle birlikte genelde ahşap çatma, yığma kerpiç ve ahşaptandır. (Faroqhi, 2009; Doğru, 1996).

Mahallelerde bulunan evlerin yapısı ve kullanım biçimi Osmanlı şehirleri açısından yine üzerinde durulması gereken bir husustur. İçe dönük olarak, avlulu ve genelde iki kat olarak inşa edilen evler mahremiyetin, kadın-erkek ilişkilerinin, komşuluk bağlarının ve toplumsal sorumluluğun önemli yansımalarını içinde barındıran yapılardır. Hatta evdeki bu izdüşümlerin bir kısmı sokağa da taşar ve bazen avlusuz sıra evlere bahçe işlevi gören çıkmaz sokaklardan oluşan mahalle düzeni ortaya çıkar. İki katlı evlerde ilk katlar kiler, mutfak yani günlük kullanımlara tahsis edilir, ikinci kat ise sofa-eyvan ile avluya da bakan odalardan oluşur. Büyük şehirlerde birkaç ailenin değişik kat ve odaları paylaştığı evler de mevcuttur.

Kaynak: Dr. Yunus UĞUR

Yapının formunun düzenli olabilmesi için gerek planda, gerekse kesit ve cephede basit ve simetrik formlar kullanılması gerekmektedir. Örneğin ‘L, T, U’ vb. formlar, planda en ile boy arasındaki büyük farklılıkların olduğu yapılar düzensiz olarak kabul edilirler. Plandaki geometrik düzen kesitte de aynı şekilde geçerli olmalıdır. Yani, çıkmalar ve geri çekmeler, ayrıca galeri katları gibi boşluklar ancak belirli sınırlar içinde yabılabilirler.

Üst üste gelen katlarda geri çekilen katın taban alanı, alttaki katın taban alanının %50’sinden az olmaması gerekir. Bu ölçütlere uyulduğu oranda düzenli bir tasarım yapılabilir. (DEPREM ETKİSİ ALTINDA TASARIMDA DÜZENSİZ BİNALAR)

Bir yapının taşıyıcı sisteminin düzenli olabilmesi için ise onun tüm kütlesinin ağırlık merkezi ile rijitlik merkezinin yani taşıyıcı sisteminin (kolon, taşıyıcı duvar) ağırlık merkezinin çakışması gerekir. Yapının taşıyıcı sisteminde kolon ve perde duvarlar, binanın kütle merkezi etrafında birbirinin kütlelerini dengeleyecek şekilde tasarlanırsa bu şart sağlanmış olur. Eğer farklı ağırlık merkezleri oluşursa yapı deprem kuvveti karşısında taşıyıcı sistemin ağırlık merkezi etrafında burulacak veya ötelenecekdir. Bir yapının geometrisi basit hatta simetrik olsa dahi eğer rijitlik merkezi ile kütle merkezi çakışmıyorsa yapıda burulmalar gerçekleşebilir. Rijitlik merkezi ile kütle merkezi yapının en ve boyunun %20’sini aşan bir farklılık gösteriyorsa yine yapıda burulma etkisi kritik sınırlara girmiş olur (Celep, 1999,70). Özellikle planda düzensiz şekile sahip yapılarda deprem yükleri altında yapı bloklarının farklı hareketi sonucu burulmaya maruz kalır. Bu nedenle simetrik yapılar veya dilatasyonlarla birbirinden deprem salınımında çarpmayacak şekilde ayrılmış ve basit biçimlere bölünmüş yapılar tasarlanmalıdır.

Planda, taşıyıcı sistemin değişik açılarla birbirine bağlanması da bir başka düzensizlik nedeni oluşturur. Bir planın düzenli olabilmesi için mutlaka dik açılı olması gerekmez. Değişik açılarla düzenli bina tasarlamak kütleleri dilatasyonlarla bölerek elde edilir. Taşıyıcı sistemin düzenli olmasının yanı sıra sürekli olması da zorunludur. Bu nedenle planda kirişler sürekli olmalı, kolonlar ve taşıyıcı duvarlar ise tüm katlar yüksekliğince kesintiye uğramadan devam etmelidir. Gerek formu, gerekse taşıyıcı sistemi bahsedilen koşulları sağlamayan yapılara düzensiz yapı denir. Deprem bölgelerinde düzensiz yapı tasarlanmamalıdır. Ancak doğası bakımından bu kurallara uymayan yapı türleri vardır. Kablolar tarafından taşınan asma veya gergi yapılar; kabuklar, şaşırtmalı kafes yapılar bu gruba girer. Bu yapı teknolojileri ile yapılması zorunlu yapıların deprem güvenli olabilmesi için kendilerine özgün çözümler üretilir.

Düzenli Yapı Tasarım İlkeleri‘ne uygun yapı tasarlamak, can ve mal güvenliğinin sağlanması yanında, düzensizliklerin olumsuzluklarının giderilmesi için gereken maliyetten de tasarruf sağlamaktadır.

Kaynak: Ercümant Erman- Deprem Güvenli Mimari Tasarım

Fuller, jeodezik kubbeyi patent başvurusunda çekme ve basınç kuvvetlerini sisteme düzenli olarak yayan “küre biçiminde bir direk” olarak tanımlanmıştır. Jeodezik kubbe, (en az yüzeyle en fazla hacim kaplayan ve iç basınca karşı en dayanıklı olan) küre ile dörtyüzlünün (en fazla yüzeyle en az hacim kaplayan ve dış basınca karşı en fazla rijitliğe sahip olan) yapısal avantajlarını birleştirir.

Jeodezik sistem, yükleri yüzeyine eşit bir biçimde dağıtır ve uzay kafesi gibi tamamen küçük elemanlardan oluştuğu için ekonomik bir şekilde inşa edilebilir. Jeodezik kubbe, matematiksel olarak tanımlı bir yüzey üzerinde bulunan iki nokta arasındaki en kısa çizgi üzerine kurulu bir geometrinin ürünüdür. İsmini, yeryüzünün boyutlarını ve şeklini ölçen jeodezi biliminden almıştır. Jeodezik kubbe, jeodezik çizgilerin (veya büyük dairelerin) kesişmesi sonucunda oluşan bir çokgenler ızgarasından oluşur. Büyük daire, (Fuller’a göre) “bir kürenin merkezinden geçen bir düzlemin küre yüzeyinde oluşturduğu çizgi”dir. Üç yönlü bir “büyük daire” ızgarası, küre üzerine yerleştirilmiş bir yırmiyüzlünün yüzlerini simetrik olarak böler.

Yirmiyüzlünün üçgen yüzlerinden her birinin bölünme sayısı frekans olarak ölçülür. Frekans arttıkça, daha çok üçgen oluşur, kubbe daha da rijitleşir. Jeodezik kubbenin bölümlenebilme özelliği oldukça ilginçtir. Fuller’ın çığır açan kitabında (Critical Path) söylediği gibi, “… jeodezik kubbenin çapı ikiye her katladığında, içerdiği atmosfer molekülleri sekiz kat artarken, onu çevreleyen kabuk yalnızca dört kat artar”. Bu tespit, Fuller’ın 1950’de tüm Manhattan şehir merkezini içine alan 3,2 km çapında bir jeodezik kubbe önermesiyle sonuçlandı.

Bu kubbenin kabuğunun ağırlığı, içinde barındırdığı havanın hacmine kıyasla oldukça düşük, kubbe sistemi de kısa mesafedeki optik yanılgı nedeniyle büyük ölçüde görünmez olacaktı.

Fuller ve danışmanlık şirketleri Synergetıcs ve Geodesics İnc., diğer mimarlar ve mühendislerle işbirliği içinde çalışarak, pek çok jeodezik kabuk sistemi üretti.

Ayrıca Fuller, geometrik düzenin ve çeşitli bağlantı detaylarının patenti de dahil olmak üzere teknolojisinin lisansını aldı. Kubbeler karton, kontrplak levhalar, çelik saclar ve Elyaf Takviyeli Plastikler gibi çok çeşitli malzemelerden üretildi.

Çeşitli Kubbe ve Kabuk Sistemlerin Açıklıkları, Kalınlıkları, Açıklık/Kalınlık Oranları

Çöp bacaları genellikle 30 cm çapında daire kesitli olarak beton veya sırlanmış kil künklerden ya da galvanizli sacdan bir duvar içinde yapılırlar. Her katta çöplerin kolaylılıkla dökülebileceği bir giriş bırakılır. Önü de yukarı doğru açılan hermetik bir kapakla kapanır. (Baca Uygulamaları ve Baca Çeşitleri)

Çöp bacasının devamlı olarak havlandırılması için çatı üzerine çıkan bir bacayla irtibatlandırılmalıdır. Ayrıca baca içinin zaman zaman temizlenebilmesi ve dezenfekte edilebilmesi için çatı arasında makaralı ve ağtlıklı fırça tertibatı bulunmalıdır.Çöpler çöp bacası içine atıldığında dağılmaması ve baca çevresini kirletmemesi için naylon bir torbanın içerisine doldurulup ağzı bağlandıktan sonra çöp bacasına atılmalıdır.

Çöp bacalarının düzenlenmesi ve yapım kuralları;

• Çöp bacası binanın ortak olan bir alanında tanzim edilmelidir.
• Baca kesiti daire, kare veya dikdörtgen şeklinde olabilir. Normal çöp bacası boyutu  40×40 cm, daire kesitli çöp bacası boyutu ise en az 30 cm olmalıdır.
• Çöp bacası kesiti, baca yüksekliğince devam ettirilmeli ve daraltılmamalıdır.
• Çöp bacası içi, çimento harcı ile sıvanmalı veya çinko ile kaplanmalıdır.
• Baca kapakları her katta 60-90 cm yükseklikte olmalıdır. Kapağın kolaylıkla kullanılması için eğik yapılmalı kendiliğinden kapanabilmesi için menteşeler üste, kapak mandalı alta konmalıdır.
• Bacanın devamlı olarak havalandırılması için çatıda havalandırma bacası yapılır.
• Temizleme fırçası ve tertibatı kolaylıkla kullanılabilecek şekilde yapılmalıdır.
• Çöplerin aşağıda toplanma alanı uygun ve yeterli olmalıdır.

Ateş Bacalarının Düzenlenmesi ve Yapım Kuralları

Betonun bu zengin kullanım alanlarından bir tanesi de “Brüt Beton” , “Görünen Beton” veya “Mimari Beton” uygulamasıdır.

Beton tarihte öncelikle taşıyıcı sistem malzemesi olarak kullanım bulduysa da Brüt Beton olarak ilk kullanımı 1913 yılında, M.Berg’in, Almanya-Bresslau’da inşaa edilen ‘Jahrhunderthalle’ binasında olmuştur. Bura binanın uygulamasında beton, herhangi bir malzeme ile kaplanmadan, kalıptan çıktığı helinde kullanılarak, ‘Mimari Beton, Çıplak Beton ya da Brüt Beton’ olarak adlandırılan uygulamanın ilk örneği verilmiştir.

“Brüt beton, beton yüzeyi imal edildiği şekilde görünecek haliyle doğal görünümü ile bırakılan veya çeşitli görsel, dekoratif dokusal etkilerin uygulandığı, yüksek kaliteli ve kalıp sistemi ve işçiliğinde aşırı özen gösterilen beton yüzeylerdir.”

Brüt Betonun Özellikleri nelerdir?

Genellikle yapılarda beton yüzeyler, klasik çimento-kireç esaslı sıvalarla veya diğer kaplama malzemeleriyle kullanılmakta ve beton yüzeylerin, karbonatlaşma ve korozyon etkisi gibi nedenlerle sıvasız Brüt beton olarak kullanımından kaçınılmaktadır. Dolayısıyla brüt beton imalatında bu tür etkiler göz önünde bulundurularak normal betondan farklı olarak bazı önlemler almak gerekmektedir. Yine brüt beton üretiminde normal bir betondan beklenen işlenirlik, dayanım ve durabilite özelliklerinin yanında estetik kaygılar da önemlidir.

• Brüt beton kıvam olarak normal betona oranla daha akıcı bir kıvamdadır.
• İçerisinde daha küçük tane çapına sahip agregalar kullanılmaktadır.
• Kullanılan agrega çeşidi dış etkilerden etkilenmeyen ve yağmur vb etkilerle reaksiyona girmeyen minerallerden oluşmaktadır.
• Çimento olarak, portland çimentosu ve beyaz çimento kullanılılırır. Çimento dozajı yüksek tutulur.
• Dayanıklı ve geçirimsiz olması için brüt betonun boşluksuz bir yapıda olması gerekmektedir.
• Renklendirici pigmentler kullanılarak, istenilen renklerde tasarımlar yapılabilmektedir.
• Brüt betonla, çeşitli kalıp veya uygulamalarla çok çeşitli dokular elde edilebilme imkanı vardır.
• İç mimari veya dış cephelerde kullanımıyla ekonomik ve yaratıcı çözümler üretilebilmesinin yanında sıva veya kaplama gibi iş kalemlerine gerek duyulmaması zaman tasarrufu konusunda da avantaj sağlamaktadır.

Brüt beton nerelerde kullanılır/uygulanır?

Brüt beton, binaların iç ve dış yüzeylerinde, bina çevresindeki sınırlayıcı duvar elemanlarında, istinat duvarlarında, veya pek çok farklı yerde ve çeşitte uygulanabilmektedir. Brüt betonun, betonun doğal rengi olan grinin yanında, çeşitli yöntemler ile renkendirilerek de kullanılabilmesi, mimari tasarımlarda uygun çözümler sunulmasına imkan sağlamaktadır.

Brüt betonun mimari estetik amaçlarla kullanımına en çok karşılaştığımız yerlerden bir tanesi de cafe ve restoranlardır. Aslında, iç mimari tasarımlarda her türlü mekan için brüt beton uygulamalarına rastlamaktayız. Buraların yanında alışveriş merkezlerinde, özellikle bodrum katlarda bulunan otopark alanlarında ekonomik olması yönüyle oldukça sık kullanılmaktadır.

Özellikle 3 boyutlu yazıcıların inşaat sektöründe kullanımının başlanmasıyla, brüt betonu etrafımızda daha çok görür olacağız. Her ne kadar 3D printerların kendine has farklı bir dokusu olsa da, çimentolu bileşiğin çoğu zaman herhangi bir kaplamaya gerek duyulmadan kullanıma sunulması uygulamaya brüt beton görünümü kazandırmaktadır.

Yine bir diğer yeni teknoloji ürünü olan beton kumaş teknolojisi ile, her ne kadar farklı bir yapıda olsa da brüt beton görüntüsü elde edilmektedir. Bu malzeme şu an için daha çok stabilite ve koruma amaçlı kullanılsa da, özellikle dış mekanlarda görsel amaçlarla da kullanılmaya başlanmıştır.

Taşıyıcı sistemlerin kapasitelerinin artırılması amacıyla yapılan güçlendirme çalışmalarında, zaten mantolama ile genişleyen taşıyıcı sistem elemanlarının bir de kaplama malzemesi ile şişirilmemesi için çoğunlukla yüzeyler brüt beton olarak bırakılmakta ve iç mimaride buna uygun tasarımlar yapılmaktadır.

Günümüzde iç mekanlarda kullanılmak üzere geliştirilmiş, brüt beton veya dokulu sıva şeklinde görünümlere sahip malzemeler de bulunmaktadır.

Brüt Betona Desen ve Renk Verilmesi

Pigmentler katılarak brüt betona renk vermek de mümkündür. Doğal rengi olan gri renkte, beyaz çimentoyla beyaza yakın renklerde ve içeriğine katılan pigmentlerle istenilen birçok renkte sonuç alınabilen brüt beton, mimari açıdan bir çok probleme çözüm olarak kullanılabilmektedir.

Renklendirilerek kullanımının yanında çeşitli şekil ve dokularda kullanımı da oldukça yaygındır. Eskiden daha çok betona yüzey dokusunu vermek amacıyla, ağaç dokusunu çıkaracak şekilde tahta parçalarında oluşturulan kalıplar kullanılmaktaydı. Günümüzde ise gelişen teknoloji sayesinde, metal, plastik, suni ahşap ve geçmeli doğal ahşap kalıp malzemeleri ile istenilen dokular elde edilebilmektedir. Yukarıda da bahsettiğimiz üzere 3D yazıcıların kullanımının yaygınlaşmasıyla gerek kalıp üretimi gerekse direkt malzeme üretimi ile bu dokuların ve tasarımların daha da çeşitlendirilmesi mümkün olacaktır.

Brüt betonda dikkat edilmesi gereken noktalar nelerdir?

• Brüt beton uygulamalarında, beton yüzeyinde bir kaplama veya sıva uygulaması bulunmaması, gerçekleşebilecek en ufak bir kalıp kayması, boşluk oluşumu veya herhangi bir hatanın giderilmesinin çok zor olması betonun ve kalıbın üretimi ve yerleştirilmesinde azami dikkat gerektirmektedir.
• Her betonda olduğu gibi brüt beton uygulamalarında da karışımda bulunan su miktarı beton dayanımında, betonun yerleştirilmesinde ve düzgün bir yüzey oluşturulmasında oldukça önemlidir. Kullanılan agregaların su ile olan ilişkisi, nem içeriği veya mineral yapısı yine bu konuda  dikkate alınması gereken noktalardandır.
• Renklendirme amacıyla betona katılan pigmentlerin, akışkanlaştırmak amacıyla verilen kimyasalların veya her türlü katkı maddesinin gerek dayanıma etkisi, gerekse dış ortam koşullarında göstereceği davranışlar ya da yüzeyde oluşturacağı görselliği bozucu etkiler göz önüne alınmalıdır.
• Dökümü tamamlanan ve brüt beton olarak kullanılacak elemanların en az bir hafta süreyle sarsılmaması, yüklenmemesi veya herhangi bir deformasyon yaratacak bir işlemlerin yapılmaması gerekmektedir. Diğer beton türlerinde olduğu gibi kürlenmesi dikkatlice yapılmalı, aşırı sıcak soğuk veya rüzgar gibi etkilerden korunması gereklidir.
• Santralden şantiye ortamına gelen betonun mikserde ayrışmasının önüne geçilmesi amacıyla döküm öncesine kadar karıştırmaya devam edilmelidir. Yine ayrışmanın önüne geçmek amacıyla betonun 1.5 metreden daha yüksekten dökülmemesi ve vibrasyon işleminin ne eksik ne de fazla bir şekilde uygulanmaması gerekmektedir.
• Derz oluşmaması ve homojen bir görünümün sağlanması amacıyla dökümün mümkün olduğu kadar tek parça halinde yapılması gerekmektedir.
• Mimari betonun görüntüsünün, beton yüzeyindeki organik bileşikler sebebiyle bozulması, renginin solması, kirlenmesi gibi problemlerin yaşanmaması için fotokatalitik özelliğe sahip titanyumdioksit brüt beton karışımına ilave edilebilmektedir. Bu şekilde betonun estetik ve dayanım özellkilerini koruyarak kullanım ömrü boyunca, üzerine gelen kirleticilerin ayrışarak, betonun aynı renk ve dokuda kalması sağlanabilmektedir.

İlkel strüktür tasarımı içinde ritmik olgu, benzer taşıyıcıların kullanılmasıyla ortaya çıkar; ağaç ve taş malzeme ile örtü, statik zorunluluklarla, taşıyıcı elemanların tekrarını, yapı öğeleri, örneğin aynı büyüklükte pencereler kullanılır. Ritmik oluş, estetik yargılarda öncü, yapı eyleminin doğal gelişmesi içinde ortaya çıkmışa benzemektedir.

Örneğin bir konut bloğu birim olarak tasarlanıp inşa edilirse sokak tek tek yapılmış sıra evlerden oluşan eski sokaklara benzemez. Çünkü boyacı ustası kompozisyonu içinde düzlemi sürekli değişen ayrıntılarla doldurulabilir ama üzerinde bir çok inşaat işçisinin çalışacağı kompozisyonunda mimari düzenli bir bölme metodu yaratmak zorundadır. Hem mimar ve hem de işçiler için en basit metot aynı elemanları düzenli tekrarıdır; örneğin, doluluk, boşluk, doluluk, boşluk … gibi. Bu herkesin kavrayabileceği bir ritimdir. Bir çok kişi bunu anlamsız olduğu kadar basit bulur; ve kendilerine hiç bir şey ifade etmez ama insanların düzene özel katkısının klasik bir örneğidir. Doğada bulunmayan, yalnız insanların yaratmaya çalıştığı düzenin simgesidir.

Ritim terimi, zaman elemanı olan ve harekete dayanan müzik ve dans gibi başka sanat dallarından alınmıştır. Ritmin uyarıcı etkisinin ilginç bir yanı vardır. Ritmi yaratan şeyi açıklayabilirsiniz ama ne olduğunu bilmek için kendiniz algılamalısınız. Müzik dinleyen bir insan düşüncenin ötesinde, kendi içinde var olan bir şey gibi ritmi algılar. Ritmik olarak hareket eden insan, hareketi kendisi başlatır ve onu kontrol etüğini hisseder. Ancak kısa bir süre geçince ritm onu kontrol etmeye başlar, onu yürütür. Ritmik hareket, enerji hissi verir. Çoğunlukla, kişi tarafından bilinçli bir çaba sarf etmeksizin, aklı başka şeylerle meşgul olmadan, serbest kalarak onu zapteder. Bu ortam artistik yaratıcılık için uygundur.

Mimari ile müzik arasında açık bir bağlantı vardır. Ancak yine de mimaride ritim dediğimiz şeyi anlatmaya yeterli değildir. Mimarinin kendine özgü zaman boyutu ve hareketi yoktur. Bu yüzden müzik ve danstan anladığımız biçimde ritmik olamaz. Fakat mimariye algılama zaman hatta, çalışma gerektirir. Fiziksel değil, zihni çalışma. Müzik dinleyen veya dans seyreden kişi fiziksel çalışmanın hiç bir kısmına katkıda bulunmaz ama gösteriyi sezerek ritmi kendi bedenindeymiş gibi algılar. Benzer biçimde, mimariyi ritmik olarak algılayabilirsiniz. Bu, yeniden yaratma yolu ile olur. Eğer bir çizginin ritmik olduğunu hissederseniz onu gözlerinizle izlediğinizde, örneğin ritmik buz pateni yaparken algıladıklarınızla karşılaştırabilecek şeyler duyarsınız. Çoğunlukla mimariyi biçimlendiren kimse yaratma süreci içinde ritmik olarak çalışır. Bunun sonucu olarak kelimelerle anlatılması güç bir düzen, ritm duyarlılığı olan kişilerce kendiliğinden paylaşılır.

Eğer mimarinin insan yaşamına bir çerçeve yaratmak amacında olduğuna inanırsak bu, evimizdeki odalar ve aralamdaki ilişkiler içinde yaşama ve hareket biçimimizle belirlenmelidir.

Modern mimari serbest ritmli binaların güzel örneklerini ortaya çıkarmıştır. İsveç’de Gunnar Asplund ilginç ritmler kullanarak eğitici çalışmalar yapmıştır. Bunlar arasında Stockholm’de bir mezarlık için hazırladığı hem simetrik hem asimetrik tasarımlar vardır.

Bütün diğer olgular gibi ritmik olgunun, kendi içinde estetik bir niteliği yoktur. Fakat tanımlanabilir. Hatta sayısal olarak ifade edilebilir olması, mimari kompozisyonun değerlendirilmesinde, bir eleştiri aracı olmasını sağlar.

KAYNAK:BİNA BİLGİSİ I (MİMARİ TASARIMA HAZIRLIK İLKELERİ) DERS NOTLARI-Doç. Dr. Nevnihal ERDOĞAN

Yapıda kullanılan sirkülasyon araçları, kullanım şekli ve konstrüksiyonlarına göre dört gurupta incelenebilir.

1. Rampalar: 0-20° arasındaki ulaşım için,

2. Merdivenler: 20°-60° arasındaki ulaşım için,

3. Yürüyen merdiven: 30° hızlı ulaşım için,

4. Asansörler: Dik, hızlı ulaşım için kullanılırlar.

Bir düşey sirkülasyon aracı, iki kat arasındaki ulaşımı sağlamakla beraber, güzel, rahat, emniyetli ve ekonomik olma özelliklerini de taşımalıdır. Ancak düşey sirkülasyon aracının bulunduğu fiziki çevre sayılan şartların hepsini bir arada bulundurmayabilir. Burada esas olan insanı, bir noktadan diğer bir noktaya düşey olarak en rahat ve en kolay bir şekilde iletmek, ulaşımı sağlamaktır. Bunun için çok katlı binalarda binanın bir bölümü bu maksatla ayrılır. Bu kısımda yapılacak sirkülasyon aracının planı basit ve yeknesak (monoton, tekdüze) olmalıdır.

Rampalar ve merdivenler ancak belirli yükseklikler içinde münferit olarak katlar arasındaki irtibatı sağlayabilirler. Bu yükseklik sirkülasyonun hızı ve yoğunluğu ile yakından ilgilidir. Sirkülasyon hızının, yoğunluğunun ve yüksekliğinin arttığı durumlarda yürüyen merdivenler ve asansörler kullanılmalıdır. Asansörlerin bozulma veya elektriklerin kesilme durumu dikkate alınırsa, ilave olarak bir adet de normal merdivenin bulunması gereklidir. Yürüyen merdivenler bozulmaları halinde normal merdiven gibi kullanılabilir, ancak dar olduklarından iki adet olması istenir.

Düşey sirkülasyon aracı, mekân olarak, binanın girişine yakın bir yerde, dairelere göre ortak bir alanda, girişte hemen görülebilen, kullanışlı, ışıklı veya ışıklandırmalı, sirkülasyon yoğunluğuna göre yeterli büyüklükte, sağlam bir yapıya sahip niteliklerde olmalıdır.

Kaynak;

MLA (Modern Language Assoc.)
Güner, Mehmet Selçuk, et al. Yapı Bilgisi Teknolojisi I-II : Inşaat Mühendisliği Uygulamaları. 2008.

APA (American Psychological Assoc.)
Güner, M. S., Yüksel, A., & Hiperlink (Firm). (2008). Yapı bilgisi teknolojisi I-II : inşaat mühendisliği uygulamaları. İstanbul