Permakültür, sürdürülebilir insan yerleşimleri yaratma amaçlı bir tasarım sistemidir ve amaç kendi ihtiyaçlarını karşılayan, çevresini sömürmeyen veya kirletmeyen, dolayısıyla uzun vadede sürdürülebilir, ekolojik olarak sağlıklı ve ekonomik olarak uygulanabilir sistemler yaratmaktır.

Permakültürün temel felsefesi, “doğaya rağmen değil, doğa ile birlikte çalışmaya, kısa süreli-düşüncesiz bir emek yerine uzun süreli-düşünceli bir gözleme, öğeleri tek ürünlük bir sistem olarak görmek yerine bitkilerle hayvanların tüm işlevlerini birlikte değerlendirmeye” dayalı bir yaklaşım olmalıdır.

Permakültür kavramı, İngilizce “permanent” (kalıcı) ve “agriculture” (tarım) kelimelerinin, latincede ise “perm” (sürmek, devam etmek), “culture” (tarım) kelimelerinin birleşmesi ile oluşmuştur.

Permakültür, insanla doğanın uyumunun temel alındığı, doğayı gözlemleyip taklit ederek, doğaya en az müdahalenin uygulandığı, kendi ihtiyaçlarını karşılayabilen sistem tasarımlarıdır.

2. Permakültür Tasarımın Üç Temel Etik Kuralı

Permakültürde üç bölümden oluşan bir etik anlayış benimsenilir:

1. Dünya’ya özen göstermek,
2. İnsana özen göstermek,
3. Adil Paylaşım

2.1. Dünya’ya özen göstermek

Dünyaya özen göstermek, yeryüzündeki canlı ve cansız tüm varlıklara özen göstermeyi ifade etmektedir. Dünyayı gözlemek, ancak kaynakların akıllıca yönetilmesi ile mümkün olabilecektir. Dünya’ya özen gösterme etiğinin uygulanabilmesi için çeşitli yollardan bahsedilmektedir. Bunlar:

• Eylemlerin uzun vadeli sonuçlarının göz önünde bulundurulması.
• Arazide olabildiğince yerel ya da doğal türlerin kullanılması
• Mümkün olan en küçük toprak parçasının işlenerek, yoğunlaştırılmış sistemlerin kurgulanmaya çalışılması.
• Çok yönlü ve polikültürel (farklı ürünlerin bir arada yetiştirildiği) uygulamalar yapılması.
• Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılması.
• Gıda yetiştiriciliğinin şehirlerde yeniden başlatılması.
• Atıkların mümkün olduğunca geri dönüştürülmesi.
• Toprağa verimlilik kazandırmaya ilişkin çalışmalar (ağaçlandırma vs.) yapılması.

2.2. İnsana özen göstermek

İnsan, yaptığı faaliyetlerle dünyanın durumunda ve gidişatında belirleyici role sahiptir. İnsana özen göstermek, insanın ihtiyaçlarını ve gelişimi sağlarken doğa ile uyumlu hareket etmesini içermektedir.

2.3. Adil Paylaşım

Bu etik kuralı, kaynakların tüm insanlar arasında adaletli bir şekilde dağıtılması ve israfın önlenmesini içermektedir. Tüketim sınırlarını belirlemek, esasında diğer etik kurallar olan “dünyaya özen göstermek” ve “insana özen göstermek” in gerçekleşebilmesi için gerekli olan stratejilerin belirlenmesidir.

3. Permakültür İlkeleri

Permakültür ilkeleri:

1. Gözlemleyin ve Etkileşime Girin,
2. Bağıntılı Yerleştirme,
3. Her Ögenin Birden Fazla İşlevi Vardır,
4. Bütün Önemli İşlevler Birden Fazla Öge Tarafından Desteklenmelidir,
5. Enerjiyi Yakalayın ve Muhafaza Edin,
6. Faydalı Çıktı Elde Edin,
7. Kendi Kendinizi Yönetin ve Geribildirimlere Açık Olun,
8. Yenilenebilir Kaynak ve Hizmetleri Kullanın ve Değerlerini Bilin,
9. Atık Üretmeyin,
10. Örüntülerden Ayrıntılara Doğru Tasarım Yapın,
11. Ayırmaktansa Tümleştirin,
12. Küçük Ölçekli Yoğun Sistemler Kurun ve Yavaş Çözümlerden Faydalanın,
13. Çeşitlilikten Faydalanın ve Değerini Bilin,
14. Kenarları Kullanın ve Marjinal Olanın Değerini Bilin,
15. Değişimden Yaratıcı Biçimde Faydalanın ve Ona Cevap Verin

Aşağıdaki şekilde permakültürün uygulama alanları için oluşturulan tasarımda kullanılacak etik kurallar ve ilkeler ileri teknoloji değil doğaya uygun teknoloji ve araçları, kültür ve eğitim, sağlık ve manevi refah, finans ve ekonomi, arazi kullanım hakkı ve toplum, toprak ve doğa yönetimi, yapılı çevre olmak üzere yedi temel konu üzerine kurulmaktadır. Hem bu ilkelerin birbiri ile ilişkisini hem de diğer alt konular ile ilgili ilişkisini de gösterecek örümcek ağı gibi bir sarmal yapı oluşturulmaktadır.

4. Permakültür Projeleri

Permakültür projeleri, hizmet şekline ve amaçlarına göre ayrılan birçok ekoköy ve çiftlikten oluşmaktadır. Bu ekoköy ve çiftliklerde çeşitli faaliyetin yanı sıra permakültür tasarım kursları verilmekte ve permakültür sistemleri uygulanmaktadır. Dünya’da 2485 permakültür projesi bulunmaktadır (permacultureglobal.org, 2018). İlgili kuruluşların internet sitelerindeki bilgilere göre düzenlenen aşağıdaki tabloda Dünya’daki permakültür projelerinden bazı örnekler yer almaktadır.

Kaynaklar:
AYBÜKE FIRAT-TÜRKİYE’DE YER ALAN PERMAKÜLTÜR ALANLARI VE EKOLOJİK YAŞAM ÇİFTLİKLERİNİN
EKOLOJİK SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ
ELMAS ÜLKÜHAN USTA-PERMAKÜLTÜR BAHÇELERİNDE KULLANIM POTANSİYELİ OLAN Stevia rebaudiana Bertoni ve Hypericum perforatum L. BİTKİLERİNİN KURAKLIK STRESİ ALTINDA BÜYÜME KOŞULLARININ BELİRLENMESİ
Yağmur ÖCAL-KENTSEL YERLEŞİMLERDE PERMAKÜLTÜR TASARIM POTANSİYELİ: BURDUR KARAMANLI ÖRNEĞİ
ŞERİFE CİCİK-TATUTA ÇİFTLİKLERİNDEKİ UYGULAMALARIN PERMAKÜLTÜR GÖNÜLLÜLERİNİN MOTİVASYONLARINA ETKİSİ
N. Nihan PARLAK-EKOLOJİK PEYZAJ TASARIMI VE PERMAKÜLTÜR YAKLAŞIMI
Fevziye GURLAŞ-TRABZONALTERNATİF TURİZM İÇİN SÜRDÜRÜLEBİLİR DENGELİ SKOR KARTIN PERMAKÜLTÜR EKOLOJİK KÖY VE ÇİFTLİKLERİN PASTORAL VADİ ÖRNEĞİ

Biyofili, yaşam ve canlılara karşı duyulan sevgi anlamına gelen biyofili (biophilia) “yaşamı sevmek”, ‘‘yaşam sevgisi’’ veya “canlıyı sevmek” olarak tanımlanmaktadır.

Sözlükte ‘‘Bio’’ ön eki canlı, yaşam ve hayat gibi anlamlara gelen, yaşam ve canlıyla ilgili olandır. ‘‘Philia’’ eki ise sevme, hoşlanma, bir şeye karşı duyulan sevgi anlamındadır. Bu iki ek birleşerek biyofili (biophilia) kelimesini oluşturmaktadır.

Biyofili (biophilia) kavramı, bitki yetiştirmek, hayvanat bahçelerini ziyaret etmek, evcil hayvan beslemek, yeşil alanlarda ve doğal alanlarda doğayla iç içe huzurla gezebilmek gibi doğaya karşı hissedilen olumlu duyguları açıklamaktadır. Örneğin, insanların yaban hayatı ve doğa fotoğraflarına hayranlık göstermelerinin temelinde de biyofili vardır.

Biyofili kavramı, insanların doğal süreçlere karşı duyduğu doğuştan gelen (kalıtsal) eğilimdir ve bu eğilim hayatta kalmanın bir parçasıdır.

Edward O. Wilson (1984)’a ait olan ‘‘Biophilia’’ adlı kitabı ve ekolojist Kellert ile birlikte yazdığı “Biyofili Hipotezi” isimli kitaplarıyla biyofili kavramının yaygınlaşmasını sağlamıştır. Bu kitaplar içerisinde “yaşama karşı duyulan doğuştan gelen doğal eğilim”, “insanoğlunun diğer canlı organizmalara karşı sahip olduğu duygusal bağı” (Kellert ve Wilson 1993) şeklinde açıklamalar ile biyofilinin insanlığın özünde yer edindiğinden ve insanların tüm canlılara olan bağlılığından söz etmektedir. Wilson (1994), insanlar tarafından yaşama ve yaşam benzeri süreçlere karşı duyulan bağ; güven, hayranlık ve bazen de korkuya neden olan bir bağ olarak tanımlamıştır.

Biyofili; mimarlık, iç mimarlık, kentsel tasarım gibi uygulama alanlarına insanın doğaya bağlanma arzusuyla adapte edilebilen psikoloji, felsefe ve biyolojinin çalışma alanına giren bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır. Yeni bir kavram olan biyofili pratikte insanoğlunun varoluşuna dayanmaktadır. İnsanın evrimsel gelişimine fiziksel ve zihinsel açıdan bakıldığında çevresindeki doğal süreçlerle etkileşimine bağlamaktadır.

Biyofili Hipotezi Nedir?

Biyofili hipotezi, geçmişten gelen izlerin modern zamanda yaşayan insanı nasıl etkilediği, insanların doğaya yakın hissetmeleri ile birlikte yaşam ortamları oluşturmasıyla ilgilenmektedir. En kolay anlamda neden doğaya yakınlık hissediyoruz sorusunun cevabını biyofili hipotezi ile anlamaktayız.

Biyofili hipotezine göre fiziksel ve ruhsal sağlık ile üretkenliğin sürdürülebilmesi, doğal süreçte evrimleşen insan vücudu, zihni ve ruhunun sağlıklı oluşu, insanın doğayla olan etkileşiminin kalitesine bağlıdır.

Biyofili Hipotezi, eski çağlardan beri insanların kentler yerine doğayı tercih etmelerini desteklemektedir. Tarih öncesinde mağara resimlerine ve eski Mısır’daki mezar resimlerine bakıldığında bitki, hayvan ve insan figürlerinin birlikte görülmesi insanların diğer canlı organizmalarla olan bağını eskilere dayandığını göstermektedir. Örneğin; Pompei’deki kalıntılara bakıldığında 2.000 yıl önce de insanların evlerinde ve bahçelerinde bitki yetiştirdikleri görülmektedir. Bir başka örnek Mısırlılarda vefat eden insanların kedileriyle birlikte gömüldükleri bilinmektedir.

Biyofilik Tasarım

Biyofilik tasarım, temellerini doğaya karşı duyulan, doğuştan gelen kalıtımsal eğilim olarak tanımlanan, bu eğilimin sürdürülebilir olmasını savunan biyofili hipotezinden almaktadır.

Biyofilik tasarım yaklaşımının temellerini oluşturan biyofili hipotezi insanın diğer tüm yaşam sistemlerine içgüdüsel olarak bağlı olduğunu ve bu bağın sürdürülmesi gerektiğini iddia etmektedir. Her canlı gibi ekosistem içerisinde yerini alan insanoğlu, canlı ve cansız çevreye ekolojik olarak bağlıdır. Ancak zamanla doğadan kopmuş ve kentleşmenin artmasıyla kendi yaşam alanlarını diğer canlılardan ve doğadan ayrıştırmıştır. Hızlı modernleşme süreci sonunda biyolojik kodlarıyla çelişen mekânlarla çevrelenen insan, fiziksel ve zihinsel açıdan tepkiler vermeye başlamıştır. Yaşanan bu sıkıntılar sonucu geliştirilen biyofilik tasarım yaklaşımı, biyolojik bir organizma olan insanlar için yapılı çevrede iyi bir yaşam alanı yaratmayı amaçlamaktadır.

Biyofilik tasarım, insanın evrimsel dönüşümü boyunca hayatta kalma başarılarının, doğa ile kurdukları bağ ile ilgili olduğu, her insan için bu bağın ortak bir duygu olduğunu savunan tasarım yaklaşımıdır. Gün ışığına maruz kalmak, hayvanlar, ağaçlar, çiçekler, sular, kuşlar vb. doğal süreçleri barındıran yaşam ortamlarında yakın temasta bulunmak ve doğal yaşam ortamlarında kendini daha iyi hissetme olgusu biyofilik tasarım yaklaşımını şekillendirmiştir. Bu yaklaşım, çağdaş yapılarda ve çevre düzenlemelerinde insan ve doğa arasında kazançlı etkileşimi teşvik etmektedir.

Biyofilik tasarım, “kendisinin oluşturduğu kentsel yaşam ortamlarının mimarı insan ve doğa arasındaki bozulan bağın yeniden kurulmasını sağlayarak, insanların psikolojik ve fiziki anlamda sağlıklı olmalarını sağlayan, refah düzeylerini arttırmayı amaçlayan yaklaşım” olarak tanımlanmaktadır.

Biyofilik tasarımın ilkeleri:

1. Sürdürülebilirlik ilkesi, doğayla arasında bağın sürekliliği
2. İyileştirici güç ilkesi, doğanın iyileştirici gücünden yararlanarak insanoğlunun daha iyi hissetmesini sağlamak
3. Bağ kurmak ilkesi, yaşanılan ortam ve mekanlara duyulan bağ
4. Bağlılık ilkesi, birbirleriyle bağlı ve bütünleşik mimari çözümlerin varlığı
5. Etkileşim ilkesi, insan ve diğer canlı organizmaların arasında sorumluluk ve yakın olma hislerinin yayılmasını sağlamak

Biyofilik tasarım uygulamaya aktarılırken kullanılacak tasarım parametrelerinin seçimi, projenin şartlarına, bina işlevine, peyzaj kullanımlarına, proje büyüklüğüne, değişen ekonomik ve lojistik faktörlere, kültürel ve ekolojik koşullara bağlı olarak değişmektedir. Biyofilik tasarımın etkin bir şekilde uygulanması, yukarıda belirtilen ilkelere bağlı kalmayı gerektirir. En önemlisi de tasarım parametrelerinin parça parça veya bağlantısız uygulanmaması, aksine birbirini karşılıklı olarak güçlendirecek ve tamamlayacak şeklinde uygulanmasıdır.

Biyofilik tasarım yaklaşımının uygulamada etkin bir şekilde kullanılması, yukarıda belirtilen ilkelere bağlıdır. Uygulamada kullanılacak tasarım parametreleri seçimine bakıldığında; başta ekolojik koşullara daha sonra alansal kullanımlara, alan şartlarına ve işlevine, alan büyüklüğü ve ekonomik faktörlere, kültürel ve sosyolojik faktörlere bağlı olarak değişmektedir. Tasarım parametreleri birbirinden kopuk şekilde uygulanmamalı hatta birbirini güçlendirebilecek şekilde uygulanmalıdır.

Biyofilik tasarım, modern yapılı çevrede doğayla ilgili bu içsel adaptasyonları tatmin etmeyi ve bunu yaparken insanların fiziksel ve zihinsel açıdan sağlığını ve zindeliğini geliştirmeyi amaçlamaktadır.

Biyofilik Tasarımın 14 Modeli

1. Doğayla Görsel Bağlantı
2. Doğayla Görsel Olmayan Bağlantı
3. Ritmik Olmayan Duyusal Uyarı
4. Termal ve Hava Akışı Değişkenliği
5. Suyun Varlığı
6. Dinamik ve Diffüz Işık
7. Doğal Sistemlerle Bağlantı
8. Biyomorfik Formlar ve Desenler
9. Doğa ile Malzeme Bağlantısı
10. Karmaşıklık ve Düzen
11. Olasılık
12. Sığınak
13. Gizem
14. Risk – Tehlike

Biyofilik Tasarım Elemanları ve Özellikleri

1. Çevresel Özellikler

• Renk
• Su
• Hava
• Gün ışığı
• Bitkiler
• Hayvanlar
• Doğal malzemeler
• Manzaralar
• Cephe yeşillendirmesi
• Jeoloji ve peyzaj
• Habitat ve ekosistem
• Ateş

2. Doğal Şekil ve Biçimler

• Bitkisel motifler
• Ağaç ve dikey taşımalar
• Hayvan motifleri
• Deniz kabuğu ve spiraller
• Oval ve yuvarlak biçimler
• Kemerler, tonozlar, kubbeler
• Düz-dik açılı olmayan formlar
• Doğal özelliklerin benzeşimi
• Biyomorfoloji
• Jeomorfoloji
• Biyomimikri

3. Doğal Örüntü ve Süreçler

• Duyusal çeşitlilik
• Enformasyon zenginliği
• Yaşlanma, değişim, zaman izi
• Büyüme ve üreme
• Merkezi odak noktası
• Sınırlandırılmış mekanlar
• Geçiş mekanları
• Bağlantılı seri ve zincirler
• Parçanın bütüne entegrasyonu
• Birbirini tamamlayan zıtlıklar
• Dinamik denge ve gerilim
• Fraktaller
• Hiyerarşik oran ve orantı

4. Işık ve Mekân

• Doğal ışık
• Filtrelenmiş ve yaygın ışık
• Işık ve gölge
• Yansıyan ışık
• Işık havuzları
• Sıcak ışık
• Biçimsel ışık
• Genişlik
• Mekânsal çeşitlilik
• Biçimsel mekân
• Mekânsal armoni
• İç – dış mekân ilişkisi

5. Yerel (Bağlamsal) İlişkiler

• Mekanla coğrafi bağ
• Mekanla tarihsel bağ
• Mekanla ekolojik bağ
• Mekanla kültürel bağ
• Yerel malzemeler
• Peyzaj yönelimi
• Yapı formunu tanımlayan peyzaj özellikleri
• Peyzaj ekolojisi
• Kültür ve ekolojinin entegrasyonu Mekânın ruhu
• Mekansızlıktan kaçınmak

6. Evrimsel İnsan-Doğa İlişkileri

• Görüş alanı ve sığınak
• Düzen ve karmaşa
• Merak ve heyecan
• Değişim ve metamorfoz
• Güvenlik ve koruma
• Hakimiyet ve kontrol
• Sevgi ve bağlılık
• Çekicilik ve güzellik
• Keşif ve buluş
• Enformasyon ve biliş
• Korku ve hayranlık
• Derin saygı ve manevilik

Kaynaklar:
Hilal KAYA-BİYOFİLİK TASARIM VE İYİLEŞTİREN MİMARLIK: ÇOCUK HASTANELERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
İZEL GÖKTEN-ANKARA İMRAHOR VADİSİ VE İNCESU DERESİ ALAN KULLANIM KARARLARININ BELİRLENMESİ VE BİYOFİLİK TASARIM YAKLAŞIMI İÇİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ

Kompostlama, biyolojik olarak parçalanabilir organik içeriğe sahip olan atıkların toprakta yetişen bitkiler için besin maddesi olarak kullanılabilen bir son ürüne dönüştürüldüğü atık bertaraf ya da azaltma işlemidir. Kompostlama işleminde organik maddeler kontrollü şartlar altında biyolojik olarak ayrıştırılmaktadır. Mikroorganizma adı verilen ve gözle görülmeyen canlılar organik içeriğe sahip olan atıkları parçalayarak humus şeklindeki gübreye dönüştürmektedir.

Kompost oluşması için kullanılan bazı organik ürünler şunlardır:

• Yemek Atıkları: Ekmek ve benzeri unlu mamuller, çay, kahve, kuru ve hazır yemekler, meyve ve sebze  atıkları, yumurta kabuğu vb.
• Bahçe Atıkları: Yapraklar, otlar, budama atıkları, dallar, bahçeden çıkan bütün organik atıklar
• Kâğıt ve karton: Peçete, kullanılmış kağıt, gazete, dergi, içecek kutuları, kağıt bardaklar, işyerlerinde veya evlerde malzemelerin içine konulduğu tüm karton kutular vb.
• Odun: Odun ve parçası, talaş, kereste vb.
• Organikler: Bunların dışında kalan biyolojik olarak parçalanabilen tüm organikler.

Kompost yapımı için ihtiyaç duyulan malzemeler, azot ve karbon içeren herkesin evinde ve bahçesinde bulabileceği malzemelerden oluşmaktadır. Örneğin, azot ihtiyacını karşılaması için çim, yeşil yapraklı bitkiler, evsel atıklar, bozulmuş yemek atıkları, karbon ihtiyacını karşılaması için ise talaş, fındıkkabuğu, saman, kuru yapraklar kullanılabilir.

Kompost Oluşumu

Kompostlaştırma biyolojik bir süreç olduğundan öncelikle mikroorganizmaların çoğalabileceği ideal bir ortamın oluşturulması gerekir.

Kompostlamanın hızlı bir şekilde gerçekleştirilmesi için uygun şartların sağlanması gerekmektedir. Bunun için gerekli şartlar aşağıda sıralanmıştır.

1. Uygun karbon ve azot oranının sağlanması,
2. Mikroorganizmaların düzgün çalışabilmesi için uygun olan organik maddelerin belirli oranlarda homojen olarak karıştırılması,
3. Mikroorganizmaların yaşayabilmesi ve uygun şartlarda çalışabilmesi için yeterli oksijenin sağlanması,
4. Ortamdaki nemin yeterli oranda sağlanması,
5. Ortam sıcaklığının mikroorganizmaların yaşayabileceği hale getirilmesi

Atıkların işlenmesi için iki biyolojik süreç kullanılmaktadır.

1. Aerobik kompostlama: Belirli koşullarda organik atıkların homojenize edilmesi yöntemidir. Havalı kompostlaştırma organik atıkların oksijen ile mikroorganizmalar tarafından parçalanarak zararsız hale getirilmesidir.

   

   Bu kompostlaştırma yöntemi 4 aşamada gerçekleşmektedir.

   1. Parçalama ve karıştırma işlemidir.
   2. Biyooksidasyon aşaması yani sıcaklığını yükseltip bozunma sürecini hızlandırma aşamasıdır.
   3. Sıcaklığı düşürerek kurutma aşamasıdır.
   4. Eleme aşamasıdır yani kompostun içinde kalan inorganik atıkların ayrıştırılması için gerçekleştirilir.
2. Anaerobik fermentasyon: Oksijensiz ortamda biyobozunur materyalleri parçalamak için geçen biyolojik süreçtir. Havasız kompostlaştırma yöntemi genelde büyükşehirler için kullanılmaktadır.

   

   Havalı sistemlere nazaran oldukça karmaşık olan bu sistemde (%65-80) oranın da uygulanan nem ve komposta ilaveten enerji üretiminde kullanılabilecek biogaz elde edilir. Bu sistemle üretilen enerjinin bir kısmı sistemin çalışması için harcanırken geri kalan kısmı gaz olarak ya da elektrik enerjisine dönüştürülüp satılabilmektedir. Aşamaları şu şekildedir:

   1. Mezofilik ve termofilik fermentasyon
   2. Islak ve kuru fermantasyon yöntemidir.

Kompost Mekanizması

Kompostlama, biyolojik olarak parçalanan organik atıklardan elde edilen hem organik gübre olarak kullanılabilen hem de çevre dostu olan bir yöntemdir. Kompostlama işlemi karbon emisyonlarını azaltmada ve arazi kullanımında uygun görülen bir prosestir.

Kompost işlemi iki temel aşamada gerçekleşmektedir;

Aktif Kompost Süresi

• ➟ Yüksek sıcaklık (>55°C)
• ➟ Yüksek O2 tüketimi
• ➟ Su buharlaşması
• ➟ Fitotoksisite
• ➟ Kötü koku salımı
• ➟ Sızıntı suyu

Olgunlaşma

• ➟ Düşük sıcaklık (<45°C)
• ➟ Düşük solunum faaliyeti
• ➟ Düşük kötü koku salımı
• ➟ Stabilite
• ➟ Olgunluk
• ➟ Humuslu maddeler

Biyolojik arıtma tesisi çamuru, yaprak, kağıt, yiyecek vb. atıkların mikroorganizmalar yardımıyla oluşan kompostun toprağımsı bir yapıya dönüşmesi işlemi kompost gübre olarak tanımlanmaktadır. Kompost işleminde gerekli şartlar sağlanması durumunda organik maddelerin daha hızlı çürümesi sağlanmaktadır.

C/N Oranı

Kompostlama prosesinde mikroorganizmaların faaliyet gerçekleştirebilmesi için karışımdaki C, N, P ve K gibi besin maddelerinin yeterli miktarda ve belirli oranda bulunması gerekmektedir. Bu maddelerin oranı kompostlama prosesinin verimini belirlemektedir. C ve N miktarı kompostlama prosesini ve son ürün olan kompostun kalitesini önemli derecede etkilemektedir. Prosesteki mikroorganizlar karbon maddesini büyüme ve enerji için tüketmekte olup azotu protein ve üreme için kullanmaktadır. Karbon miktarı, her zaman azot miktarından daha fazladır.

Bir kompost karışımında besinlerin uygun miktarda hazırlanması için C/N oranına dikkat edilmektedir. C/N oranının yüksek olması durumunda toprakta bulunan N miktarı organik materyalin parçalanması için uygun olmamaktadır. Bu durum neticesinde parçalama yapacak olan mikroorganizmalar, üreme için ihtiyaçları olan azotu topraktaki kolay çözünebilen azot bileşiklerinden almaktadır. C/N oranının küçük olması halinde ise fazla azot amonyak halinde dışarıya atılmaktadır. Bu oranın istenen değerlerde olmaması durumunda kompost kalitesizleşerek bulunduğu toprağı fakirleştirmektedir.

Azot dışındaki bütün elementler evsel atıklarda bol miktarda bulunmaktadır. Saman, yaprak, ayçiçeği sapı ve kağıt gibi maddeler yüksek C/N oranına sahiptir. Bu nedenle evsel katı atıklar ile yapılan kompostlama prosesine azot oranı yüksek olan malzemeler eklemek gerekmektedir. Aşağıda kompost materyallerinin genel olarak C/N oranları belirtilmektedir.

• Karbon İçeriği Yüksek Maddeler    – C/N
  • Yaprak 30-80: 1
  • Saman 40-100: 1
  • Ağaç kırpıntısı, talaş 100-500: 1
  • Ağaç kabuğu 100-130: 1
  • Karışık kağıt 150-200: 1
  • Gazete kağıdı veya karton 560: 1
• Azot İçeriği Yüksek Maddeler   – C/N
  • Sebze atıkları 15-20: 1
  • Kahve telvesi 20: 1
  • Kesilmiş çim 15-25: 1
  • Hayvan dışkısı 5-24: 1

Ev Yapımı Kompost

Ev mutfakları için tasarlanan bazı kompost makinalarında geri dönüşüm işlemi 24 saat gibi kısa sürelerde gerçekleşebilmektedir. Bu işlemde gübre yapım sürecini hızlandırmak için oksijen, nem, ısı, bitki bazlı katkı ve karıştırıcılar kullanılabilir. Bu tip ev kompostlaştırma makinaları, hava koşullarından bağımsız bütün yıl kompostlaştırma işlemi gerçekleştirilebilmektedir. İnsanlar elde edilen gübreyi bahçelerinde ya da saksılarında yetiştirdikleri bitkiler için kullanabilir.

Arboretumlar; eğitim, sergileme ve koruma amacıyla bir alan içerisinde bir araya getirilmiş yaşları ve orjinleri belli ve düzgün bir biçimde etiketlenmiş bitki taksonlarının uygun görülen alanlar üzerine yerleştirilip sergilenen doğal bitki bahçeleridir. Daha kısa bir tanımla Arboretum; bilgiyle, azimle ve emekle yoğrulup oluşturulmuş canlı bitki müzeleridir.

Arboretumlar, maliyetli ve uzun zamanlı seyahatlere ihtiyaç duymaksızın bulundukları alan içinde bilimsel incelemelerde bulunabilmek, o alanın halkına odunsu bitkiler içinden istediklerini seçme olanağı sağlamak, farklı türleri, varyeteleri ve formları tanıtabilmek, doğal, kültürel ve en önemlisi gen kaynağı olarak kullanılabilecek bitkilerin korunmasına olanak vermek, topluma ağaç sevgisini kazandırabilmek, hangi türlerin ve formların o alanda yetişebileceğini tespit etmek, doğal olarak o alanda bulunmayan bitki türlerini buraya getirerek bölgenin görselliğini arttırmak, halka rekreasyonel alan oluşturmak, yaşları belli, doğru ve dikkatli odunsu taksonlarının (tür, varyete, kültür varyetesi, form vb.) koruma ve güvenlik altına alınmış geniş arazi parçaları üzerinde bir araya getirilerek oluşturulmuş özel bahçelerdir.

‘’Canlı Ağaç Müzeleri’’ olarak tanımlanan Arboretumlar gelişmiş Batı ülkelerinde yüzlerce yıldan beri bilime ve eğitime katkılar sağlamaktadır. Betonlaşmış büyük kentlerin bunaltıcı havasından uzaklaşmak isteyen insanlar, kuş seslerini dinlemek, yeşili doya doya hissetmek, ağaçları, çalıları, çiçekleri ve otları görmek, dünyanın her köşesinden getirilmiş bitkileri bir arada görmek, onları tanımak ve öğrenmek, sakin bir ortamda oturup doğayı seyretmek, özetle daha mutlu bir gün geçirmek amacıyla Arboretumlara gelirler. Özellikle hafta sonu ve uzun süreli tatil günlerinde Arboretumlar dinlenme, rahatlama ve bilimsel öğrenme ihtiyaçlarına cevap veren önemli yerler olarak görülmektedir. Bu gereksinmeyi gören birçok ülkede, Belediyeler, Üniversiteler, diğer kamu kuruluşları, birçok sivil toplum örgütleri ve hatta özel kişiler, özellikle büyük kentlerin çevresinde olmak üzere Arboretumlar tesis etmişlerdir.

Kent peyzajının önemli bir yeşil alan parçası olan arboretumlar estetik ve fonksiyonel özelliklere sahip alanlardır. Diğer yandan, estetik bir kent parkı için tek başına yeterli olabilecek iken arboretumlar için tek başına yeterli olmaz. Estetik özelliğin yanısıra arboretumlarda araştırma, eğitim gibi diğer işlevlerde ön planda tutulur.

2. Türkiye’deki Arboretum Örnekleri

2.1. Atatürk Arboretumu (İstanbul)

1949 yılında Prof. Dr. Hayrettin Kayacık’ın sunduğu teklif üzerine Orman Genel Müdürlüğü ve İ. Ü. Orman Fakültesi arasında gerçekleştirdiği bir protokol sonucunda Atatürk Arboretum’u kurulmuştur.

İdari anlamda Orman Genel Müdürlüğü Bahçeköy Orman İşletme Müdürlüğü Atatürk Arboretumu Orman İşletme Şefliği’ne; bilimsel anlamda ise İ.Ü. Orman Fakültesi’ne bağlı olan Arboretum İstanbul’a 20 km mesafede iken doğu sınırı İstanbul Boğazından 5 km mesafeyi Kuzey sınırı Karadeniz’den 8 km mesafeyi kapsamaktadır. Atatürk Arboretum’un kapladığı alan 345 hektarlıktır ve bu alan içinde 1916 yılında Neşet Hoca tarafından kurulan Türkiye’nin ilk fidanlığı yer almaktadır. Alanın denizden yüksekliği 80-120 metre civarindadır. Atatürk en belirgin özelliği floristik zenginlik açısından dünyaca tanınmış birinci Orta Avrupa, ikinci Akdeniz ve Güney Avrupa ve üçüncü Karadeniz ve kısmen Kafkas olan üç farklı floraya ait yaklaşık 450 türü içerisinde muhafaza eden Belgrad Ormanı üzerine kurulmuş olmasıdır. Bu durum alanda bulunan çoğu taksonuda Arboretum’un kendi bünyesine almasına destek olmuştur. Ayrıca Atatürk Arboretum fidan ve tohum temini açısından botanik bahçeleri ve diğer arboretumlarla bağlantı halindedir.

Atatürk Arboretumu içerisinde yer alan tür sayılarına ek olarak egzotik ve Türkiye’nin doğal türlerini kapsayan bitkilerinde bir araya gelmesi ile günümüzde yaklaşık olarak 1500 türe ev sahipliği yapmaktadır (Şekil 2.23.) Arboretum Meşe (Quercus) ve Akçaağaç (Acer) koleksiyonları açısından oldukça zengindir. Bunun yanında Türkiye’nin soğanlı bitkilerinin tohumla üretilmesi projesi kapsamında bulunan bir çok soğanlı türleri de görmek ve incelemek mümkündür.

Atatürk arboretumu eğitim ve rekreasyonel amaçlı hizmet vermektedir. Esas amacı öncelikle İ.Ü. Orman fakültesi öğrenci ve öğretim görevlilerinin daha sonra diğer üniversite birimlerinin ve araştırmacılarının eğitim çalışmalarına destek vermektir. Bununla birlikte uzun ve masraflı seyahatlere ihtiyaç duymadan kent halkına süsleme değeri yüksek olan yerli ve yabancı odunsu bitkileri bir arada görmesine olanak sağlaması yanında halkın dinlenmesine olanak sağlar. Diğer yandan başta İstanbul olmak üzere tüm şehirlerdeki kamu ve fidanlıklara tohum, fidan ve çelik materyali sağlar.

2.2. Karaca Arboretumu (Yalova)

Arboretum Hayrettin Karaca tarafından 1980 yılında Yalova Samanlıköy’de bulunan özel mülkü üzerinde kurulmuştur. Arboretum 135 hektarlık alanda 55 hektarlık bir kısmı kapsayacak bir biçimde planlanmıştır. Arboretum Marmara denizine 3 km güney istikametinde olup yıllık ortalama yağış miktarı 725mm dir ve denizden yüksekliği 25 m dir. Karaca Arboretumu büyük bir bitki çeşitliliğine sahiptir. Arboretumda 7 000 adet odunsu bitkilerin yanısıra 4000 adet yumrulu, soğanlı ve rizomlu otsu bitkilerde yer almaktadır. Yalnızca bitki sergileme amaçlı değil aynı zamanda bitki üretim, yetiştirme ve satış birimlerine de olanak sağlamaktadır.

Karaca Arboretum faaliyetlerini 3 ana hedefte yoğunlaştırmaktadır. Bunlardan birincisi, Türkiye’de bulunan odunsu bitki türlerinin toplanması üzerine çalışmalar yapmaktır. İkinci hedef bütün Dünya’da bulunan akçaağaçlarının (Acer sp.) toplanıp derlemesinin yapılmasıdır. Karaca Arboretumunda çok sayıda tür, alttür ve kültür formu bulunmakla birlikte geniş bir akçaağaç koleksiyonu mevcuttur. Üçüncü hedef ise bütün Dünya koniferlerinin koleksiyonunu barındıran bir koniferyuma sahip olmaktır. Bu üç ana hedef haricinde Arboretum bitki koleksiyonu, manolya (Magnolia), süs kirazı ( Prunus), huşağacı (Betula) ve süs elmalarına (Malus) öncelikli olarak tüm süs ağaçlarıyla genişletilmesi hedeflenmiştir.

2.3. Çukurova Süleyman Demirel Arboretumu (Adana)

Çukurova Süleyman Demirel Arboretumu kurulma çalışmaları 1997 yılında Adana Soroptimist Kulübü’nün Valiliğe başvuru yapması üzerine başlamıştır. Arboretum kurulacak slanın, analizi ve planlama projesi hazırlanıp idari mekanizmalar kurularak aktif bir gelişimle üç sene içerisinde çalışmalar tamamlanmıştır. Adana Valiliği, Adana Orman Bölge Müdürlüğü, Adana Soroptimist Kulübü ve Çukurova Üniversitesinin bir araya gelerek Çukurova Süleyman Demirel Arboretumunun kurulmasına ve günden güne gelişmesine destek olmuşlardır. Arboretum, 1074 hektarlık bir alanı kapsamaktadır.

Bu alanın en dikkat çekici noktasını 259,5 hektarlık bir alanda bulunan ağaç toplulukları oluşturmaktadır. Çukurova Arboretumu’nda yerli ve yabancı bitkilerden toplam 250 tür ağaç mevcuttur. Bunun yanısıra arboretuma bir çok yerden destek sağlanmaktadır. Öncelikli olarak İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi’nden bilimsel destek almaktadır. Ayrıca Çukurova Arboretum sahasında bulunan idari binanın yapımını Orman Bölge Müdürlüğü üstlenmiştir. Arboretuma özel açılan bir hesap numarasından yöre halkı da maddi olarak büyük fayda sağlamaktadır.

3. Dünya’dan Arboretum Örnekleri

3.1. Arnold Arboretumu (A.B.D.)

Arboretum, 1872’de kurulmuştur. Arnold Arboretumu, Boston Jamaika Ovası bölümünde yaklaşık 82 hektarlık bir alanı kaplar. Harvard Üniversitesi’nin merkezi yönetimi içinde müttefik bir kurum olarak yönetilir. Kasım 2019 itibariyle, arboretum içerisinde özellikle Fagus, Lonicera, Magnolia, Malus, Quercus , Rhododendron ve Syringa taksonlarına ait odunsu örneklerin yer aldığı 3846 botanik ve hortikültürel takson ile birlikte toplam 17.155 takson yer almaktadır. Arnold arboretumu araştırma, eğitim ve sergileme amacına hizmet eder. Arboretumda verilen eğitimler yetişkin eğitimi, okullar için programlar, özel programlar ve yayınlar şeklinde gerçekleştirilmektedir.

3.2. National Arboretum (A.B.D.)

National Arboretum; 2 ha ‘lık bir alanı kapsayan yalnızca koniferlerden meydana gelen “Gotelli” koleksiyonu projesinin , Hamilton Dağı’nın eteklerinde yetişen 70.000 çeşitteki orman gülü üretim projesinin, bilimsel çalışmalarla gerçekleştirilen farklı odunsu bitki türlerinin tohumdan üretiminin, 10-250 yıllık odunsulara bonzai uygulamalarının ve fosil ağaç olarak adlandırılan 25 -40 milyon yıl öncesine ait Yangtze River Bölgesinde tespit edilen ağaç türü üretiminin gerçekleştiği yerdir.

3.3. Morton Arboretumu (A.B.D.)

Arboretum‘da rekreasyon alanı olarak, göller, yürüyüş parkurları, sürüş ve bisiklet için karayolları, 1,61 hektar etkileşimli çocuk bahçesi, ve 0.40 hektar bir labirent vardır. Ayrıca 200.000’den fazla kurutulmuş bitki örneğine sahip bir herbaryum bulunmaktadır.

3.4. Morris Arboretum (A.B.D.)

Toplam 37 hektarlık bir alana sahip olan Morris Arboretumu hem eğitim hem de araştırma merkezi olarak hizmet veren bir arboretumdur. Morris Arboretum’un doğal alanları arasında sulak alanlar, çayırlar ve Wissahickon Deresi boyunca yer alan ormanlık alanlar bulunmaktadır.

3.5. Westonbirt Arboretumu (İngiltere)

Günümüzde Westonbirt Arboretumu 200 hektarlık bir ağaçlık alanı kapsamakta olup yıllık ortalama yağış miktarı 900 mm civarındadır. Arboretum’da 4 000 adet sergileme amaçlı kullanılmak üzere toplam 18 000 adet bitki türü bulunmaktadır. Arboretum içerisinde ağaç ve çalıların bir arada kullanımı ile kontrast ve manzara etkisi yaratılmıştır. Bitkiler Amerika, Japonya, Çin, Hindistan, Avustralya ve Avrupa’daki birçok ülkeden getirilmiş olup özenle yetiştirilerek bakımları yapılmaktadır.

3.6. Kirchberg Arboretumu (Luxemburg)

Arboretumun koleksiyonunda 650 türün yer almakta olup gelecek yıllarda 382 takson, 109 cins ve 53 familyanın sergilenmesine dair çalışmalar sürdürülmektedir. Arboretum’da Avrupa ve yakın bölgede doğal olarak yetişen ağaç ve çalılar ve bu bitkilerin yabani olan akrabalarının yer almakta olup özellikle Rosaceae familyasına ait ağaçların birleşimi ile meydana gelmiş dikkat çekici bir bitki kompozisyonu bulunmaktadır. Koleksiyonda Fagus spp., Juniperus spp., Quercus spp., Brooms spp., Salix spp., Rosa spp. çok geniş yere sahip cinslerdir. Alanda gürültüyü önleyici 12000 bitki türü mevcuttur.

3.7. Mustila Arboretum (Finlandiya)

4. Arboretumların İşlevleri

Kuruluş amaçlarına göre sahip oldukları işlevler yönlendirilir. Arboretumlar için bu işlevler;

1. Eğitim ve araştırma işlevleri,
2. Rekreasyonel işlevler
3. Ekolojik işlevler

olmak üzere üç ana başlık altında değerlendirilebilir.

4.1. Arboretumların Eğitim ve Araştırma İşlevleri

Arboretumlar yalnızca estetik özellik taşımaz aynı zamanda eğitim ve araştırma çalışmalarına imkan sağlar.  Arboretumların eğitim ve araştırma işlevlerini yerine getirebilmesi için kütüphane, sera ve herbaryum gibi birimlere ihtiyaç vardır.

Arboretumların araştırma ve eğitim açısından işlevleri aşağıdaki gibi özetlenebilir;

• Bulunduğumuz bölge içinde bilimsel incelemelere imkan sunmak,
• Halkın odunsu bitkileri tanımasına ve bu bitkilerin seçilerek yetiştirilebilmesine fırsat sağlamak,
• Bir bölgeye çok sayıda farklı bitki türü ithal edilmesine olanak sağlamak,
• Varyete ve türlerin hangi koşullarda gelişim gösterdiğini incelemek ve bölgedeki o varyetenin dayanıklı olup olmadığını tespit etmek,
• Bölgede bulunmayan farklı bitkileri bir araya getirerek estetik ve ekonomik bütünlüğü sağlamak ve verimliliği arttırmak,
• Fidanlıkların üretim materyali açısından gerekli ihtiyaçlarını karşılamak,
• Bölge halkının ağaçlara karşı duyduğu ilgiyi ve sevgiyi arttırmak,
• Bitki bilimi veya ziraat üzerine eğitim alan öğrencilere, araştırmacılara ve ilgililere eğitim-öğretim için kaynak ortamı sunmak,
• Bitki bilimi konularında amatör çalışmalar yapanlar için kurslar ve çalışma alanları imkanı sunarak profesyonel uygulamalar yapabilmelerine olanak sağlamak,
• Flora-fauna koruma programları üzerine çalışmalar yapmak ve insanlara bu programlar hakkında bilgi sunmak,
• Hortikültürel araştırmalarla süs bitkilerinin geliştirilmesini sağlamak ve sonucunda elde edilen materyallerin Peyzaj Mimarlığı disiplininde kullanımına olanak vermek,
• Uzun ve pahalı seyahatlere gerek kalmadan, aynı yönde bilimsel incelemeler ve çalışmalara imkân sağlamak.
• Arboretumlar, bilimsel tanımlamaların yanı sıra, bitkilerin estetik yönlerini (ölçü, form, doku, çizgi ve renk özellikleri) doğal güzelliği ve zenginliğini ziyaretçilere tanıtma işlevini de üstlenmek.

4.2. Arboretumların Rekreasyonel işlevleri

Kent yaşamında geniş yeşil alanlar oluşumuna destek veren ve bunun yanında doğa koruma çalışmalarına imkan sunan arboretumlar rekreasyonel ve görsellik açısından büyük önem taşımaktadır. (Rekreasyon Nedir?) Bilimsel araştırmaların haricinde arboretumlar bitkilerin genel yapılarını, estetik yanlarını ve tür zenginliğini ziyaretçilere tanıtma işlevine de sahiptir. Resim, heykeltıraş gibi birçok sanat eserlerinde de sanatçılar doğal peyzajdan etkilenmekte ve ilham almaktadır. Bunun yanı sıra arboretumların insan zihnini rahatlatıcı özelliği de bulunmaktadır. Bunu bitkiler arasında etkili bir düzenleme yapılması sonucu estetik açıdan olumlu görünümler elde ederek sağlamaktadır.

Arboretumlar, yürüyüş yolları, seyir terasları, kafeterya ve restoranları, çocuk bahçeleri ve bitki koleksiyonlarını bir araya getirerek rekreasyonel amaca çok yönlü hizmet vermektedir. Diğer yandan arboretumlar, insanlara toplu yaşam kurallarını aşılayan ve onlara sosyalleşmeleri için iyi bir çevre, kaliteli bir yaşam ortamı sunan alanlar olarak da katkıda bulunurlar.

4.3. Arboretumların Ekolojik İşlevleri

Arboretumlar, ekolojik ve özellikle mikroklimatik yönden bulundukları çevreye olumlu etkiler sağlar. Özellikle, kentlerde yer alan arboretumlar, kent iklimi ve kent sağlığı açısından önemli katkılar sunar. Ormanların çevre, iklim ve diğer birçok açıdan sağladıkları yararlar arboretumlar tarafından da sağlanır. Arboretumların kent iklimi ve sağlığı açısından sağladığı katkılar aşağıdaki gibi özetlenebilir:

• Kentin fiziksel dengesini sağlarlar. Kentlerde iskân, ticaret, sanayi gibi farklı kullanım alanları arasında karşılıklı olumsuz etkileri, uyumsuzlukları gidererek tampon sahalar oluştururlar,
• Kentlerin akciğer depolarıdır, oksijen üretip temiz hava yaratırlar,
• Kent iklimini etkileyerek kente mikroklimatik özellikler sağlarlar.

Kaynaklar: 
Senem KÖLÜK-BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ ARBORETUMU (ULUARBOR) OLUŞTURULMASI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA
National Arboretum -Koniferler. https://www.usna.usda.gov/ 
SİBEL OLKAY ŞENGÜN-ARBORETUMLARIN KURULUŞ NEDENLERİNİN PLANLAMA İLKELERİNİN VE İŞLEVLERİNİN ÖRNEKLER ÜZERİNDE İRDELENMESİ
Morris Arboretum. http://www.morrisarboretum.org/
Negin KAMALI-ATATÜRK ARBORETUMU KOLEKSİYONUNDA BULUNAN ODUNSU TAKSONLARIN KABUK MORFOLOJİSİ VE TERMİNOLOJİSİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR

Peyzaj, Fransızca ‘Paysage’ sözcüğünden Türkçe’ye yerileşmiştir. Peyzaj yerine ‘Manzara’, ‘Görünüm’, ‘Açıkhava’ sözcükleri de kullanılmaktadır.

Peyzaj ilk bakışta çevremizde gördüğümüz doğal ve kültürel elemanların kompozisyonudur. Peyzaj kelime anlamı ile manzara olarak ifade edilse de çok daha fazlasını kapsamaktadır. Doğal kültürel değerleri göz önünde bulundurarak geçmiş ile gelecek arasında bir köprü vazifesi görmeyi amaç edinmiş ve sürdürülebilirliği esas almıştır.

Peyzaj diğer bir tanımla bulunduğumuz yerde bizi çevreleyen şeylerin bütünüdür. Ovalar, vadiler, dağlar, akarsular, nehirler gibi doğayla bulut yağmur ile bitki örtüsü, insan ve hayvan varlıkları, yollar, binalar, taşıtlar peyzajın fiziki elemanlarını oluşturmaktadır. Ayrıca peyzaj toplumun kanunlarını, sosyal yaşantısı ile örf ve adetlerini de kapsamaktadır. Peyzaj insan ile doğa arasında ve bundan meydana gelen kültürel farklılıkların bir bütünü olarak ortaya çıkar. (Peyzaj-Peyzaj Mimarlığı-Bahçe Dizaynı)

Peyzaj Planlaması Nedir?

Peyzaj planlaması; “Peyzaj Mimarlığı’nın konusuna giren kent, mahalle ya da semt parkları, ev, okul, hastane, fabrika bahçeleri, çocuk oyun ve kamping alanları, sportif ve rekreasyonel faaliyetlerin gerçekleştirildiği tesislerin (kültür, ekonomi, estetik ve fonksiyon kriterleri göz önüne alınarak) belirlenen hedeflere ulaşabilmeleri için geliştirilen fikirler bütünü” olarak tanımlanır (Tanrıverdi, 1987).

 Peyzaj Planları :

• Mevcut doğal kaynakların daha canlı, daha aktif, daha üretken olmasını sağlamak,

• Doğal varlıklann yararlanılma potansiyellerini arttırmak,

• Doğal ve kültürel peyzajın bitki ve hayvan sayısını, çeşitliliğini, kendine özgü özelliğini ve güzelliğini, insan yaşamının vazgeçilmez öğeleri haline getirmek ve dinlenme ortamı olarak sürekliliğini güvence altına almak için oluşturulur.

Peyzaj Mimarlığı

Peyzaj mimarlığı meslek disiplini hem planlama boyutu hem de tasarım boyutunu birleştiren çalışmalar üretir, öncelikle ekolojik temelli bir sistem üzerinde hareket ettiği için doğal dengeler ve ilişkiler, bunların çevreyle ilişkisi kültürel kaynaklar ve insan beklentileri gibi temel başlıkları ele alıp, alana bu ilişkileri yönlendirebilecek şekilde yaklaşır. Ekolojik temelli ürünler oluşturduğu için peyzajın uygulama alanına bütüncül bakmak zorundadır.

Peyzaj mimarlığı iki farklı ve birbirini yadırgayan dünyayı (insan yapımı çevre ve doğal çevre) bir araya getirmek ve ilişkileri düzenlemek gibi zor ve karmaşık bir görevi üstlenmektedir. İlk yerleşimlerden bugüne kadar kentler hep doğal dünyanın yabaniliğine karşı insanların sığınıp, saklandıkları ve yaşamlarını sürdürebildikleri mekanlar olarak özellikle doğadan ayrı kalmayı ve onunla belli oranlarda mesafe kurmayı seçmiş ve onu yönetebilmeyi (daha açık bir ifade ile ona hakim olmayı) ve onun zararlarından korunmayı istemiştir. Bu nedenle peyzaj mimarlığı meslek disiplini bu iki farklı dünyayı dengelemek durumundadır.

“ASLA (Amerika Peyzaj Mimarları Topluluğu)’mm tanımına göre peyzaj mimarlığı; doğal ve kültürel kaynakları koruma ve yönetme temelinde, kültürel ve bilimsel birikimin (oluşturulacak fiziksel çevrenin işlevsel ve yaşam kalitesini arttırma yönünde) yeryüzeyinde uygulanması kapsamında, doğal ve kültürel elemanlann düzenlenmesi, arazinin planlanması, tasarlanması ve yönetimi sanatıdır”

Peyzaj mimarlığı yapısal elementlerin çevresindeki ve arasındaki bütün açık alanlan düzenler, bağımsız ya da kopuk diyebileceğimiz fonksiyonlan birbirine bağlar ve ilişkilendirir, üç boyutu, fiziksel çevrenin sürekliliği ile insan ve doğa arasında bir rekreasyon ilişkisi kurarak tamamlar. Bunların yapılması, fiziksel peyzaj içindeki toplumların kültürel ifadesinin üretimine yardıma olur ve birbiriyle ilişkili sanatlar için bir ortam oluşturur. Peyzaj mimarlığı dış mekandaki insan kullanımlarım ve deneyimlerini geliştiren bir sanattır.

Peyzaj Mimarlığı ile Mimarlık-Mühendisliğin Farkı

Peyzaj mimarlığı ve diğer tasarım uğraşıları arasında net farklılıklar vardır. Mimari her şeyden önce okul, fabrika, ofis, ev gibi özel kullanımlar ile bina ve yapı tasarlar. Mühendislik, bilimsel prensipleri, yol, köprü ve kamu hizmeti gibi kentin altyapı tasanmma uygular. Kent plancılan tüm kent ve bölgeler için geniş bir bakış altında gelişimi yönlendirir. Peyzaj mimarları sözü edilen bütün tasarım meslekleri ile temas kurar. Her birindeki unsurlarla bütünleşir. Peyzaj mimarlığı sivil mühendislik, kentsel planlama ve mimarinin çalışma bilgilerine sahip olurken, peyzaj mimarları estetik ve işlevsel ilişkiler ile alanı tasarlamak için bütün bu tasarım alanlarından unsurlar alır. Peyzaj mimarlığı meslek üyeleri insanlar ve diğer yaşayan canlılar için alanların en iyi şekilde tasarımı ile yaşam kalitesini geliştirmek için özel bir sorumluluğa sahiptir. Bütün tasarımcılar, planlamacılar, bütün mimarlar ve mühendisler doğa insan ilişkisi ile bazı yollardan ilgilidir. Fakat, sadece peyzaj mimarları direkt olarak, bir bağlantı aracı gibi, doğal peyzaj, bitki, toprak, su ile insan yapısı materyaller arasındaki her ölçekte detaylandınlmış ilişkilerle ilgilidir.

Dış mekan, bahçe dizaynı planlaması diğer sanat çalışmalarında olduğu gibi zihinde güzellikler yaratma sanatıdır. Bu sanatta yalnız estetik prensiplerin tek veya yegane unsur olduğu diğer prensiplerin yer almadığı iddia edilemez. İyi bir mekan organizasyonu ancak estetik ve fonksiyon (kullanışlılık) prensiplerinin ışığı altında yapılır.

Peyzaj planlamasına hür düşünce ve duygular hakimdir. Belli bir kaide ve formülü yoktur. Yalnız uygulanan prensipler vardır. Peyzaj sanatını belli bir kalıp ve standarda sokmak doğru değildir

Sürekli bir değişim ve hareket içinde bulunan peyzaj eleman­larının, değişen yaşama şart ve ihtiyaçlarına, göre şekillenerek bi­çim kazanması tabidir. Bir nevi moda çalışması olan peyzaj sanatı hayat sürecinin sonsuzluğunda sınırsız bir gelişme imkanına sa­hiptir. Peyzaj planlarının hazırlanmasında mevcut prensip ve kaidele­rin tam ve doğru olarak uygulanması için ağaç, çalı ve çiçek türle­rinin dendrolojik özellikleri ile iklim ve toprak isteklerinin iyi bilin­mesi gerekir.

Sonuç olarak, peyzaj projeleri ve planlamasında belli bir kaide ve formül yoktur. Yalnız prensipler vardır. Zamanın sosyal ekonomik ve kül­türel şartları bu prensiplerin ışığı altında özgür düşünce ve duy­gularla değerlendirilerek bir eser yaratmaya çalışılır.

Peyzaj Mimarisi ve Planlamasında Dikkate Alınacak Genel Prensipler

1. Teknik

Arazinin seçimi, kazı, dolgu ve meyil nisbetleri, spor alanları­nın tanzimi, teras duvarlarının inşası, basamakların hesaplanması hep teknik esaslara bağlı olarak yapılır. Ayrıca bahçe dizaynında kullanıla­cak bahçe bitkileri materyali ilmi ve teknik esaslara uygun olarak seçilir.

2. Statik ve Konstrüksiyon

Peyzaj çalışmalarında peyzaj ya­pı elemanlarının statik ve konstrüksiyon esaslarına göre hesap ve inşa edilmeleri şarttır. Mimari yapı elemanlarının taşıyıcı kısımla­rı, üzerinde taşıdıkları materyalin yükünü taşıyabilecek hacim ve ölçüde olmalıdır.

3. Sitüasyon veya çevreye uygunluk

Her çevre kendi bünye­sine, karakter ve fizyonomisine uygun obje ve elemanları daha ko­lay kabul, ve hazmeder. Çevre ve muhitine yabancı görünen canlı ve cansız her türlü yapı elemanları genellikle yadırganır. Bu ele­manlar çevreleri ile hiçbir zaman uygun bir ahenk ve hormoni mey­dana getiremezler. Peyzaj çalışmalarında, mimari ve inşai tesislerin şekil ve ölçüsü materyalin cinsi, karakter ve renginin önce çevrele­rinde daha sonra kendi aralarında ahenkli olarak uyuşmaları gerekmektedir.

4. Proporsiyon

Peyzaj mimarlığında, tertibi meydana getiren kısımlar arasındaki uygun ilişki ve amaca proporsiyon denir. Bütün halindeki bir tertibin bölümleri arasında kitle, satıh ve ha­cim bakımından uygun ve güzel bir ahenk var ise tertip iyi bir proporsiyona sahiptir.

Proporsiyonla ölçüyü birbirine karıştırmamak gerekmektedir. Bir bahçedeki havuz, teras ve yollar fonksiyon bakımından normal öl­çülerde olabilirler. Fakat bu üniteler arasındaki ölçü nisbetleri, ya­ni proporsiyon iyi olmayabilir.

Ölçüler arasında uygun ve ahenkli nislbetler bulma sanatı ola­rak tanımlanan proporsiyon’un tesbiti için kesin bir kaide ve for­mül yoktur. İyi ve ahenkli bir proporsiyon her sanatçının tecrübe, his ve duygularını yansıtan orijinal bir buluştur. Peyzaj eseri eği­timle elde edilen prensiplerle birlikte sanatçının iç güdü, seziş ve yaratma gücünün ifade eden orijinal bir tertiptir. Peyzaj çalışma­larının en güç tarafı belli prensip ve kaidelerden sonra sanatçının kendi his ve duyguları ile başbaşa kalması ve nihai karann yaratı­cı gücünde düğümlenmesidir.

5. Denge

Bir çeşit doğa kanunu olan denge veya balans, sağlamlık, emniyet, istirahat ve sükunet hissinin ifadesidir. Dengenin oluşu­munu sağlıyan vasıta eksen (aks) dir. Eksen aynı yöndeki iki veya daha fazla noktalan birleştiren yüzey veya çizgi halindeki plan un­surudur. Peyzaj alanlarında genellikle iki tarafı ağaçlı bir aile, bir su kanalı, bir park veya şehir yolu ekseni teşkil eder. Mevhum bir hat olan eksen aslında mevcut değildir. Yalnız hissedilir.

Tüm plastik sanatlarda olduğu gibi peyzaj mimarlığında da her iki denge kullanılır Fakat tatbiki çok kolay, başarı oranı çok yük­sek olduğu için formal (simetrik) denge daha çok kullanılır. Ge­nellikle mimari tertiplerde kullanılan formal denge, muhteşem, te­sirli, düzenleyici ve yöneticidir. Fakat mekanik bir görünüşe sahip­tir. Ayrıca suni karakterli olduğundan monotonluğu yaratan bir plan elemanıdır.

İnformal (asimetrik) dengenin başarılması çok daha güçtür. Fakat ilham vericidir. Tertip edenin kabiliyet ve yaratıcılığına bağ­lı olarak ilgi çekici, sakin ve sade bir ifade kudretine sahip olur.

6. Dikkati Çekme veya Vurgu

Her tertip ve kompozisyon bir dikkati çekme noktasına sahip olmalıdır. Tertipte vurgu veya dikkati çekme genellikle şekil, hacım, çizgi ve renk bakımından keskin kontrastlar meydana geti­rilerek sağlanır. Bövlece bahçe dizaynı-peyzaj mimarlığında tertibe gözlemcinin dikkatini çekmek için zaman zaman daha kuvvetli ve ilgi çekici elemanlar yerleştirilir.

7.  İfadenin Gücü

Peyzaj çalışmalarında kullanılan malzeme­nin çeşidi eserin şekli ve ifade kudreti üzerinde etkili olur. Kulla­nılan malzemenin çeşidine göre esere özel bir ifade ve şekil kazan­dırılır. Malzemelerin ifade kudretleri arasında büyük farklar var­dır.

Ahşapla demirin, betonla taşın taklit edilmesi ifade kudretini son derece zayıflatır. Bir mermer sütunu ahşapla taklit etmek mümkündür. Fakat ifade kudreti çok zayıf olur. Gene ahşap veya demi­re mahsus ince işlemeli bir şekli taşla yapmak mümkün olabilir. Fakat aynı ifadeyi vermez.

8. Dizi, Ritim ve Tekrar

İçinde yaşadığımız dünya tabiat şartlarının düzenlediği bir seri tertip dizisinden ibarettir. Tabiat içindeki bu tertip dizisi serbest bir düzende oluştuğu için fazla di­siplinli değildir.

İnsan eli ile bilinçli ve disiplinli olarak tertip edilen bir mekan­da objeler o şekilde sıralanmalıdırlar ki, gözlemci bu diziyi sonuna kadar takip etsin ve bir sonuca varsın.

Ritim bir hareket ifadesidir. Herhangi bir tertipte göz ilk defa ana görüş noktasına cezdebilir. Sonra normal bir tekrarla ha­reket sağlanarak tertibin tümü ile kavranması sağlanır. Peyzaj tan­ziminde ritim aşağıdaki usullerle sağlanır.

1. Aynı şekildeki materyallerin tekrarı ile
2. Materyal büyüklüğünün tedricen artırılması veya azaltıl­ması ile.
3. Ağaç, Çalı ve çiçek renklerinin çizgi halinde devamlı hare­keti ile.

Peyzaj mimarlığı tertip ve kompozisyonda monotonluk şekil, renk ve hacım ba­kımından bir veya daha çok elemanların tekran ile elemine edilir.

Tekrar; ölçüyü kaçırmamak ve tesiri kaybetmemek şartı ile vurgu, ritim, harmoni ve denge elde etme metodudur.

9. Renk ve renk hormonisi

Peyzaj sanatında yapı elemanla­rının, bahçe bitkilerinin tertip ve kompozisyonunda en önemli unsurlarından biride renktir. Renk ve renk harmonisi titizlikle incelenmesi ve değerlen­dirilmesi gereken önemli bir faktördür. Tertipte renklerin uygun olarak seçilmesi kompozisyonun tümüne büyük bir değer ve ifade kazandırır. Renk, bir hat veya çizgiye vurgu yaparak tertip’in merkezine dikkati çeker ve ona şahsiyet kazandırır. Renk hayata canlılık ve gerçeklik getirir. Renksiz hayat soluk ve kasvetli olur.

10. Ölçü ve fonksiyon

Peyzaj mimarisi planlamasının gayesi bugünkü yaşama ihtiyaçlarımıza en iyi şekilde cevap veren, zevklerimize en iyi hitap eden çözüm yollarını bulmaktır, insan yaşantısı bir me­kân içinde cereyan eder. Dolayısı ile peyzaj planlaması bir mekan organizasyonudur. Bu mekan yalnız estetik güzellikleri ile his ve duygulara hitap eden bir ortam olmayıp aynı zamanda bir yaşama ve kullanma ortamıdır.

Bu sebeple güzellik + fonksiyon peyzaj planlamasının iki ana unsurudur. Peyzaj alanları güzel olduğu kadar kullanışlı ve mak­sada elverişli olmalıdır. Fonksiyon, kullanışlılık, maksada elveriş­lilik ve işe yararlılık demektir. Her peyzaj tesisinin bir işe yarama gayesi vardır

Sonuç olarak, peyzaj alanları tüm ünite ve objelerin insan ölçüsünde maksada elverişli ve kullanışlı olması fonksiyon icabı­dır.

11 Birlik veya kompozisyon

Birlik veya kompozisyon, bir eserin unsurlarını ve parçalarını belli bir ahenk ve nizam içinde bir araya getirme sanatıdır. Herhangi bir tertipte yer alan objelerin birbirlerini tamamlıyacak şekilde organize edilmeleridir. Çeşitli objeleri bir araya getirerek onları bir gayeye hizmet edecek ve ihtiyaca cevap verecek şekle sokmaktır. Kompozisyon, uygunluk, ahenk işbirliği ve müşterek çalışma ile bir eser yaratma metodudur.

Peyzaj mimarlığında iyi bir kompozisyon hazırlamak için, estetik ve teknik prensipleri, fonksiyon, statik ve konstrüksiyon esasları­nı, bitki kompozisyonunu çok iyi bilmek lâzımdır, iyi bir kompo­zisyon için yeşil yapı elemanları, bahçe bitkileri ile mimari yapı elemanları arasın­da, iç mekanla dış mekan arasında ahenk ve işbirliğinin sağlanma­sı lâzımdır. Bu kadar farklı ve dağınık unsurları güzel ölçüler ve iyi nisbetler içinde tertip ederek iyi bir kompozisyon yaratmak oldukça güçtür. Bundan dolayı kompozisyon peyzaj tanziminde tat­biki en güç ve önemli olan bir prensiptir.