Radye Temel Nedir? Çeşitleri, Donatı Hesabı ve Yaklaşık Beton-Demir Metrajı (2026)
Deprem kuşağındaki yapılarda yükleri zemine geniş bir alanda dağıtan ve farklı oturma riskini azaltan radye temel (radye jeneral) sistemi; kirişli, kirişsiz ve mantar plak çeşitleri, TBDY-2018 ve TS 500 tasarım kuralları, radye beton-demir metraj aracı ve sürekli (mütemadi) temel karşılaştırma aracı bu rehberde.
Radye temel (radye jeneral temel / plak temel); inşa edilecek yapının tüm tabanını tek parça betonarme bir plak halinde örten ve kolon, perde gibi düşey taşıyıcı elemanlardan gelen eksenel ve moment yüklerini geniş bir zemin yüzeyine yayarak taşıtan sığ temel sistemidir. Kelime, Fransızca “radier” (temel plağı, taban) sözcüğünden gelir. Temel ve hafriyat imalatının bina maliyetindeki payı için inşaat imalat yüzdeleri yazımıza bakabilirsiniz. Aşağıdaki hesaplama aracıyla projenizin radye beton hacmini (m³), grobeton ihtiyacını, yaklaşık demir tonajını ve malzeme maliyetini hesaplayabilir, donatı ve sehpa kontrolü yapabilirsiniz. Radyeyi sürekli temelle karşılaştırmak için hemen ardından gelen sürekli temel – radye metraj karşılaştırma aracını kullanın. Karkas maliyetleri için Hazır Beton Fiyatları, İnşaat Demiri Fiyatları ve İnşaat Maliyeti Hesaplama sayfalarımıza da bakabilirsiniz.
- 1. Radye Temel Beton ve Demir Metrajı Hesaplama Aracı
- 2. Radye mi Sürekli Temel mi? Metraj Karşılaştırma Aracı
- 3. Radye Temel Nedir? Çalışma Prensibi ve Ters Döşeme Mantığı
- 4. Radye Temel Ne Zaman ve Hangi Zeminlerde Tercih Edilir?
- 5. Radye Temel Çeşitleri: Kirişsiz, Kirişli, Mantar ve Kutu Temeller
- 6. TBDY-2018 ve TS 500 Standartlarına Göre Radye Tasarım Kriterleri
- 7. Radye Temelde Zımbalama (Punching) Tahkiki ve Önleme Yöntemleri
- 8. Radye Donatı Düzeni, Sehpa Demiri ve Soğuk Derz Yönetimi
- 9. Yaklaşık Beton ve Demir Metrajı Nasıl Hesaplanır? (Örnek Proje)
- 10. Şantiyede Adım Adım Radye Temel İmalat Rehberi (10 Adım)
- 11. Radye, Sürekli ve Tekil Temel Karşılaştırma Tablosu
- 12. 2026 Radye Temel m² Birim Maliyeti ve Hakediş Analizi
- 13. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
TBDY-2018 & TS 500 Kontrollü
Dış akslar arası (ampatman hariç)
Dış akslar arası (ampatman hariç)
Kirişsiz radyede en az 30 cm; kesin değer statik projeden
Temelin bina sınırından her yöne taşma payı
1 m³ radye betonuna giren ortalama demir
Beton ve demire ayrı ayrı uygulanır
Temel kenarlarından 10 cm taşırılarak hesaplanır
Ekim 2026 piyasa ortalaması ≈ 3.700 TL (KDV hariç)
Güncel fiyatınızı yazın
Ekim 2026 piyasa ortalaması ≈ 3.000 TL
Radye Temel mi, Sürekli (Mütemadi) Temel mi? Beton ve Demir Metrajı Karşılaştırma
Temel sistemi seçilirken en çok sorulan soru, aynı bina için radye temelin mi yoksa sürekli (mütemadi) temelin mi daha fazla beton ve demir gerektirdiğidir. Mütemadi temel, kolon aksları boyunca uzanan bir taban plağı (ampatman) ile bunun üzerindeki sürekli temel kirişinden oluşur; radye ise tüm tabanı tek plakla kaplar. Sürekli temelde beton daha az görünse de kalıp alanı çok büyüktür ve taban genişlikleri arttıkça avantajı hızla kaybolur.
Aşağıdaki sürekli temel – radye temel metraj karşılaştırma aracı, aynı bina ölçüleri ve aks düzeni için iki sistemin beton hacmini, demir tonajını, grobeton ve kalıp miktarını ve malzeme bedelini yan yana hesaplar. Ayrıca sürekli temel taban alanının bina oturum alanına oranını gösterir. Bu oran %50’yi aşıyorsa, radye temel genellikle daha rasyonel bir seçenektir.
Beton · Demir · Kalıp · Maliyet
| Hesaplanıyor… |
Karşılaştırma Aracı Nasıl Hesaplar?
- Sürekli temel betonu: Her aks hattı için taban plağı (B × t) ve temel kirişi gövdesi (bw × (h − t)) hacmi hesaplanır. Aks uçlarında temel B/2 kadar taşırılır; aksların kesiştiği düğümlerde iki kez sayılan hacim düşülür.
- Sürekli temel demiri: Ampatman ve kiriş betonu ayrı donatı yoğunluklarıyla çarpılır. Temel kirişlerinde boyuna donatı ve sık etriye nedeniyle yoğunluk ampatmandan belirgin şekilde yüksektir.
- Radye: Ampatman dahil temel alanı plak kalınlığıyla çarpılır; demir, net beton hacmi × donatı yoğunluğu ile bulunur. Fire payı beton ve demire bir kez uygulanır.
- Kalıp: Sürekli temelde ampatman ve kiriş yan yüzleri, radyede yalnızca dış çevre kalıbı hesaplanır. Kalıp bedeli girildiğinde maliyete eklenir; işçilik, hafriyat ve yalıtım dahil değildir.
Varsayılan örnekte (20 × 15 m bina, 5 × 4 aks, 1,40 m ampatman) sürekli temel yaklaşık 137 m³ beton ve 14 ton demir, radye ise yaklaşık 212 m³ beton ve 22 ton demir gerektirir. Buna karşın sürekli temelin kalıp alanı radyenin yaklaşık 6 katıdır ve taban alanı bina oturumunun %65’ini kaplar. Bu durumda işçilik, süre ve su yalıtımı da hesaba katıldığında radye çoğu zaman öne geçer. Sürekli temelin genel kuralları için mütemadi temel nedir, tekil temeller için tekil temel nedir yazılarımıza bakabilirsiniz.
Radye Temel Nedir? Çalışma Prensibi ve Ters Döşeme Mantığı
İnşaat mühendisliğinde temeller; üstyapıdan (çatı, döşeme, kiriş, kolon ve perdelerden) gelen tüm ölü ve hareketli yükleri güvenli bir şekilde taşıyıcı zemin tabakasına aktaran en kritik yapı elemanlarıdır. Radye temel (radye jeneral temel); münferit (tekil) ayaklar veya şerit (sürekli) hatıllar yerine, yapının oturacağı tüm inşaat tabanını kesintisiz ve yekpare bir betonarme plak halinde örten sığ temel sistemidir.
Statik ve yapı mekaniği açısından radye temelin çalışma mantığı, bina ara kat döşemelerinin tam ters çevrilmiş haline benzer: Kat döşemelerinde yerçekimi yükleri döşeme plağından kirişlere ve kolonlara aşağı doğru aktarılırken; radye temelde kolon ve perdelerden gelen çok büyük noktasal düşey yükler temel plağına basmakta, zemin ise bu yüklere tabandan yukarıya doğru yayılı bir zemin reaksiyon gerilmesi (taban basıncı — σz) ile karşı koymaktadır. Bu nedenle radye temel plağı, kolon aralarında yukarı doğru kabaran (pozitif ve negatif) eğilme momentlerine ve kolon diplerinde yoğunlaşan zımbalama (kesme) kuvvetlerine maruz kalır.
Radye temelin en büyük mühendislik avantajı, yapının zeminle olan temas yüzeyini maksimuma çıkarmasıdır. Temel alanı (A) büyüdükçe zemine iletilen ortalama taban gerilmesi (σ = N / A) küçülür. Böylece düşük taşıma kapasitesine sahip zayıf zeminlerde dahi gerilmeler zemin emniyet gerilmesinin (qem) altında tutulabilir. Temel altındaki zemin davranışları için Yapılarda Don Derinliği ve Temel Kotu ile İstinat Duvarları Statik ve Geoteknik Hesabı incelemelerimize de başvurabilirsiniz.
Radye Temel Ne Zaman ve Hangi Zeminlerde Tercih Edilir?
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018) ve zemin mekaniği ilkelerine göre projelendirmede radye temel seçimini zorunlu kılan 6 temel mühendislik gerekçesi bulunmaktadır:
- 1. Zemin Taşıma Kapasitesinin Düşük Olması (qem < 1,5 kg/cm² civarı): Killi, siltli, gevşek kumlu veya dolgu zeminlerde tekil veya sürekli temellerin gerektirdiği taban genişlikleri çok büyür. Radye temel, yapının tüm taban alanını kullandığı için zemin gerilmesini minimuma indirir.
- 2. Sürekli Temel Alanının Bina Oturum Alanının %50’sini Aşması: Sürekli (mütemadi) temel ampatmanlarının toplam taban alanı bina oturum alanının %50’sini aşıyorsa, aradaki boşlukları kalıplamak yerine tüm tabanı radye plak olarak dökmek genellikle daha ekonomik ve rasyoneldir. Bu oranı projeniz için karşılaştırma aracıyla hesaplayabilirsiniz.
- 3. Farklı (Diferansiyel) Oturma Riskinin Yüksek Olması: Zemin tabakalarının temel altında değişkenlik gösterdiği, bir tarafın sert diğer tarafın yumuşak olduğu heterojen arazilerde tekil temeller birbirinden bağımsız farklı oturmalar yaparak binanın çatlamasına ve devrilmesine yol açabilir. Radye temel yüksek eğilme rijitliği sayesinde yapıyı tek bir gövde gibi çalıştırarak farklı oturmaları önemli ölçüde azaltır.
- 4. Yüksek Yapı Yükleri ve Kat Sayısının Fazla Olması: Çok katlı konutlarda, rezidanslarda ve ağır sanayi tesislerinde kolon eksenel yükleri yüzlerce tona ulaşır. Bu konsantre yükleri zemine zımbalamadan yayabilmek ancak kalın bir radye plak ile mümkündür.
- 5. Yeraltı Su Seviyesinin Temel Kotunun Üzerinde Bulunması (Bohçalama Yalıtım): Temel tabanı yeraltı su tablası içinde kaldığında suyun yukarı doğru uyguladığı hidrostatik kaldırma kuvvetine (Arşimet prensibi) karşı koymak ve yapıyı su geçirimsiz bir havuz gibi bohçalamak gerekir. Radye temel eksiz ve monolitik yapısıyla su yalıtımı (membran bohçalama) için mükemmel bir zemin teşkil eder.
- 6. Deprem Bölgelerinde Sıvılaşma ve Yüksek Sismik İvmeler: Zemin büyütmesi yüksek sahalarda tekil temeller birbirinden bağımsız hareket edebilir. Sıvılaşma riski varsa radyeden önce zemin iyileştirmesi değerlendirilmelidir. Radye temel, üstyapının alt ucunda monolitik bir diyafram oluşturarak sismik kuvvetlerin kolonlar arasında dengeli dağılmasını sağlar. Aşırı zayıf zeminlerde ise radye temel fore kazıklar üzerine oturtularak Kazıklı Radye Temel (Piled Raft) sistemine dönüştürülür.
Radye Temel Çeşitleri: Kirişsiz, Kirişli, Mantar ve Kutu Temeller
Üstyapının mimari fonksiyonuna, kolon aralıklarına, zemin profiline ve kat sayısına bağlı olarak şantiyelerde 5 farklı radye temel tipi uygulanır:
1. Kirişsiz (Düz Plak) Radye Temel
Günümüz konut ve ticari inşaatlarında en yaygın tercih edilen radye türüdür. Temel plağının alt veya üst yüzeyinde hiçbir kiriş çıkıntısı bulunmaz; kolonlar ve betonarme perdeler doğrudan sabit kalınlıktaki düz betonarme plağa oturur (Betonarme Perdelerin Davranışları). Plak kalınlığı kat sayısına göre genelde 50 cm ile 120 cm arasında değişir.
- Avantajları: Kalıp işçiliği son derece basittir (yalnızca temel dış çevre kalıbı çakılır). Demir donatı yerleşimi iki yönde düz hasır şeklinde hızla yapılır. Bodrum zemin kotu kendiliğinden düz ve pürüzsüz oluşur; otopark ve depo kullanımına hemen hazırdır.
- Dezavantajları: Kiriş çıkıntıları olmadığı için kolon diplerinde zımbalama (punching) gerilmeleri çok yüksektir; bu nedenle plağın kalın tutulması gerekir ve beton metrajı kirişli radyeye göre biraz daha fazla çıkabilir.
2. Kirişli Radye Temeller (Düz Kirişli ve Ters Kirişli)
Kolon yüklerinin çok yüksek olduğu ve kolon aks aralıklarının açıldığı durumlarda düz plak kalınlığını ekonomik sınırlarda tutabilmek için kolon sıraları boyunca yüksek betonarme kirişler (hatıllar) tertiplenir. Kirişlerin konumuna göre ikiye ayrılır:
A) Düz Kirişli Radye Temel (Kirişlerin Üste Baktığı Sistem)
Kirişler temel plağının üstünde yükselir; yani kirişler bodrum kat tavanına doğru bakar. Plak zemine otururken kirişler yukarıya doğru diş yapar. Kirişli döşemenin ters çevrilmiş halidir.
- Kullanım Zorluğu: Kirişler bodrum tabanında 50–80 cm yükseklikte engeller oluşturur. Bodrumun otopark veya depo olarak kullanılabilmesi için kiriş aralarının cüruf, perlit veya hafif dolgu malzemesiyle doldurulması ve üzerine en az 8–10 cm donatılı tesviye şapı dökülmesi zorunludur. Bu da ek hafriyat derinliği ve dolgu maliyeti getirir.
B) Ters Kirişli Radye Temel (Kirişlerin Alta/Zemine Baktığı Sistem)
Kirişler temel plağının altındadır; yani kazı tabanına (zemine) doğru saplanır. Bodrum döşemesi kendiliğinden düz bir zemin oluşturur ve dolgu gerektirmez.
- Uygulama Zorluğu: Temel kazısı sırasında zeminde kirişlerin geleceği hatlar boyunca derin kanallar kazılmalıdır. Kohezyonsuz veya sulu zeminlerde bu kanallar çöker. Ayrıca kalıp işçiliği ve demir donatı bağlama aşaması son derece zahmetlidir. Şantiyede kalıp kayıplarını önlemek için kiriş kanallarına önce düşük dozlu grobeton dökülüp kalıp gibi kullanılması önerilir.
3. Mantar (Tablalı / Başlıklı) Radye Temeller
Kirişsiz radye plağında kolon diplerindeki zımbalama gerilmelerini karşılamak amacıyla sadece kolonların altına ters piramit veya prizmatik kalınlaştırılmış tablalar (başlıklar / sömel yükseltileri) yapılır. Böylece tüm plağı kalınlaştırmak yerine yalnızca zımbalama riski taşıyan kolon bölgelerinde kesit büyütülerek beton ve demir tasarrufu sağlanır.
4. Rijit Kutu (Hücresel / Bodrum Perdeli) Radye Temel
Çok zayıf zeminlerde veya yüksek katlı kulelerde temel plağı, bodrum kat çevre ve iç perdeleri ile bodrum tavan döşemesi monolitik olarak birleştirilerek devasa rijit bir kutu kesit oluşturulur. İçi boşluklu rijit kutu temel, yapının zemin üzerinde adeta bir gemi teknesi gibi yüzmesini sağlayarak farklı oturma ihtimalini tamamen ortadan kaldırır.
5. Kazıklı Radye Temel (Piled Raft Foundation)
Zemin taşıma gücünün çok düşük olduğu, sıvılaşabilir alüvyon zeminlerde veya oturma kriterlerinin çok sıkı olduğu gökdelen projelerinde radye plak doğrudan zemine değil, derin sağlam tabakaya çakılan veya delinen fore kazıkların başlıklarına oturtulur. Yük paylaşımında kazıklar ve radye plak birlikte çalışır.
TBDY-2018 ve TS 500 Standartlarına Göre Radye Tasarım Kriterleri
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018 Bölüm 16) ve TS 500 kurallarıyla şantiye uygulamasında kabul gören radye temel boyut ve donatı parametreleri aşağıda özetlenmiştir. Kesin değerler her zaman statik projeye göre belirlenir.
| Tasarım Parametresi | Yönetmelik Şartı (TBDY-2018 / TS 500) | Şantiye ve Uygulama Standardı | Mühendislik Açıklaması |
|---|---|---|---|
| Asgari Plak Kalınlığı (hmin) | h ≥ 30 cm (Kirişsiz Plak Temellerde) | Villa: 40–50 cm | 5–8 Kat: 60–80 cm | 10+ Kat: 90–140 cm | TBDY-2018 Bölüm 16 uyarınca kirişsiz radye temellerde plak kalınlığı 300 mm’den az olamaz; kesin kalınlığı zımbalama tahkiki belirler. |
| Asgari Donatı Oranı (ρmin) | Her iki doğrultuda ve her yüzde ρ ≥ %0,20 | Uygulamada çoğunlukla her iki yüzde ρ ≈ %0,25 | Altta ve üstte çift sıra hasır donatı zorunludur. As,min ≥ 0,002 × b × h. |
| Maksimum Donatı Aralığı (smax) | s ≤ 1,5h ve pratikte s ≤ 25 cm | Şantiyede standart aralık 12,5 cm – 20 cm | Rötre ve çatlak kontrolü için donatı aralığı 25 cm’yi geçmemelidir. |
| Asgari Donatı Çapı (Φmin) | Uygulamada Φ ≥ 12 mm nervürlü donatı | Uygulamada yaygın olarak Φ14, Φ16, Φ18, Φ20 | TBDY-2018’e göre taşıyıcı elemanlarda B420C veya B500C nervürlü donatı kullanılır; düz yüzeyli (S220) demir kullanılmaz. |
| Paspayı (Net Beton Örtüsü – c) | Zeminle temas eden elemanlarda c ≥ 50 mm | Grobetonlu dökümde 5 cm, grobetonsuzda 7 cm | Korozyon ve yeraltı sularının paslandırıcı etkisine karşı plastik paspayı takozları şarttır. |
| Asgari Beton Dayanım Sınıfı | TBDY-2018 gereği taşıyıcı sistemde en az C25/30 | Şantiye pratiğinde C30/37 veya C35/45 | Düşük su/çimento oranına sahip sülfat dirençli geçirimsiz beton tercih edilir. |
Ön tasarım aşamasında kirişsiz radye temel kalınlığı kaba bir tahmin olarak h ≈ Toplam Kat Sayısı × (8 ila 10) cm olarak öngörülür. Örneğin bodrum dahil 7 katlı tipik bir konut yapısında radye kalınlığı 7 × 8,5 ≈ 60 cm; 10 katlı bir yapıda ise 10 × 8 ≈ 80 cm olarak boyutlandırılır ve ardından bilgisayar destekli statik analiz programında zımbalama ve eğilme tahkikleriyle kesinleştirilir.
Radye Temelde Zımbalama (Punching) Tahkiki ve Önleme Yöntemleri
Kirişsiz radye temellerin boyutlandırılmasındaki en kritik sınır durum zımbalama (delip geçme) kırılmasıdır. Kolondan temele aktarılan büyük düşey eksenel kuvvet, temel plağını kolon çevresi boyunca yaklaşık 45 derecelik bir koni (kesme piramidi) şeklinde yırtarak zemine doğru zımbalamaya çalışır. Bu göçme biçimi son derece gevrek (ani) ve uyarısız geliştiğinden statik tasarımda zımbalama güvenliğinin mutlaka sağlanması şarttır.
Zımbalama Tahkik Formülü (TS 500 ve TBDY-2018)
Kolon eksenel yükünden zemin taban basıncının çıkarılmasıyla hesaplanan tasarım zımbalama kuvveti (Vpd), kesitin zımbalama dayanımından (Vpr) küçük olmak zorundadır:
Vpr = γ × fctd × up × d
- fctd : Betonun tasarım eksenel çekme dayanımıdır (fctd = 0,35 × √fck / γmc).
- up : Zımbalama çevresidir. Kolon yüzeyinden d / 2 (faydalı yükseklik bölü 2) mesafede alınan kritik çevre uzunluğudur: up = 2(a + d) + 2(b + d).
- d : Radye plağın faydalı yüksekliğidir: d = hplak – paspayı – Φ.
- γ : Kolondan temele aktarılan eğilme momentinin etkisini yansıtan katsayıdır. Moment yoksa γ = 1 alınır; moment arttıkça 1’in altına düşer ve zımbalama dayanımı azalır (TS 500, zımbalama bölümü).
Zımbalama Güvenliğini Sağlama ve İyileştirme Yöntemleri
Statik hesapta bir kolon altında zımbalama kurtarmıyorsa (Vpd > Vpr), şantiyede şu 4 mühendislik çözümünden birine gidilir:
- Radye Plak Kalınlığını Artırmak: Faydalı yükseklik (d) arttığında hem zımbalama çevresi (up) hem de kesme alanı (up × d) karesel olarak büyür. En pratik fakat beton maliyetini artıran çözümdür.
- Kolon Boyutlarını Büyütmek veya Perde Kolona Dönüştürmek: Kolon kesiti büyüdüğünde zımbalama çevresi (up) doğrudan büyür; zımbalama gerilmesi hızla düşer.
- Kolon Altına Zımbalama Başlığı (Mantar / Drop Panel) Yapmak: Sadece o kolonun altına 15–30 cm kalınlığında yerel bir betonarme tabla eklenir.
- Zımbalama Donatısı Kullanmak (Düşey Etriye veya Stud Çivisi): Plak kalınlığını artırmadan zımbalama dayanımını artırmak için (TS 500’e göre en fazla 1,5 katına kadar) kolon çevresindeki d / 2 bölgesine özel düşey etriye sepetleri, kapalı çirotlar veya çift başlı kayma kamaları (Stud çivileri) yerleştirilir. Donatı detayları için Etriye Nedir? Görevleri ve Aralıkları yazımıza bakabilirsiniz.
Radye Donatı Düzeni, Sehpa Demiri ve Soğuk Derz Yönetimi
Alt ve Üst Çift Hasır Donatı Tertibi
Radye temellerde eğilme momentleri bölgelere göre yön değiştirir: Kolonların altında zeminden gelen yukarı yönlü basınç nedeniyle altta çekme, üstte basınç gerilmeleri oluşurken; açıklıklarda üstte çekme gerilmeleri oluşabilir. Bu nedenle kirişsiz radye temellerde hem alt yüze hem de üst yüze her iki dik doğrultuda çift kat donatı ağı (hasır) döşenmesi yönetmelik gereğidir. Eğilme momentlerinin yoğunlaştığı kolon-perde altlarında ise ana hasırların arasına ilave (ek) donatılar atılır.
Sehpa Donatısı Nedir? Görevi ve Aralık Hesabı
Radye temellerde alt donatı ağı döşendikten sonra, üst donatı ağının projede öngörülen kotta kalabilmesi ve beton dökümü sırasında üzerinde yürüyen işçilerin veya beton hortumunun ağırlığıyla aşağı çökmemesi için iki donatı ağı arasına yerleştirilen zikzak ayaklı bükümlü demirlere sehpa donatısı (sehpa demiri) adı verilir.
- Sehpa Çapı ve Yüksekliği: Sehpalar genellikle Φ12 veya Φ14 nervürlü demirlerden bükülür. Net sehpa yüksekliği: hsehpa = hplak – (2 × paspayı) – (2 × Φalt) – (2 × Φüst). Örneğin 60 cm’lik bir radyede: 60 – 10 – 3,2 – 3,2 ≈ 44 cm yüksekliğinde sehpa yapılır.
- Yerleşim Sıklığı: Şantiyede metrekareye ortalama 1,0 ila 1,5 adet sehpa yerleştirilir. Sehpalar alt donatıya sağlam şekilde tel ile bağlanır ve üzerine üst donatı montajı yapılır.
Radye Temelde Soğuk Derz (İş Derzi) Nasıl Bırakılır?
Büyük metrajlı şantiyelerde (örneğin 1.000 m² ve üzeri radye temellerde) hazır beton santralinin günlük sevkiyat kapasitesi veya döküm süresi tüm temelin tek seferde dökülmesine elvermeyebilir. Bu gibi durumlarda imalat iş derzi (soğuk derz) ile planlı olarak bölünmelidir (Soğuk Derz Nedir? Nasıl Önlenir?):
1) Derz Konumu: İş derzi kesinlikle kolon veya perde altına (momentin ve kesme kuvvetinin maksimum olduğu yerlere) denk getirilmemelidir. Derz, kesme kuvvetinin düşük olduğu açıklığın orta üçte birlik bölgesinde bırakılmalıdır.
2) Düşeylik ve Pürüzlendirme: Beton dökümü eğik bırakılmamalı; ahşap veya rabitz teli (genişletilmiş metal kalıp) ile tam düşey bir derz oluşturulmalıdır. Yeni beton dökülmeden önce eski derz yüzeyi basınçlı su veya kumlama ile pürüzlendirilmeli, çimento şerbeti kazınmalıdır.
3) Su Tutucu Bant: Bodrum su yalıtımını garantiye almak için iş derzinin tam ortasına şişen bant veya PVC su tutucu bant yerleştirilmelidir.
4) Kayma Sürtünme Donatısı: İki beton kütlesinin derz boyunca birbirinden bağımsız kaymasını engellemek için derz arakesitine U şeklinde kesme sürtünme donatıları (kilit donatısı) konulmalıdır.
Yaklaşık Beton ve Demir Metrajı Nasıl Hesaplanır? (Örnek Proje)
Şantiye keşif ve ihale teklif aşamalarında radye temel metrajı metreküp beton ve ton demir olarak aşağıdaki standart mühendislik formülleriyle hesaplanır:
1. Hazır Beton Hacim Formülü
Vgrobeton = (a + 0,2) × (b + 0,2) × hgrobeton
Burada Atemel ampatman dahil toplam temel alanı (m²), hplak radye kalınlığı (m), Zbeton pompa kazanı ve kalıp kaçıklığı için ayrılan zayiat payıdır (genelde %3–5). a × b ampatman dahil temel ölçüleridir; grobeton her kenardan 10 cm taşırılır.
2. İnşaat Demiri Tonaj Formülü
Demir, fire eklenmemiş net beton hacmi üzerinden hesaplanır; fire payı yalnızca bir kez uygulanır. kdemir radye temelin metreküp betonu başına düşen demir tüketim katsayısıdır (kg/m³):
- 1–3 Katlı Villalar ve Hafif Yapılar: 70 – 85 kg/m³ beton
- 4–7 Katlı Tipik Konut Apartmanları: 90 – 110 kg/m³ beton
- 8–12 Katlı Yüksek Konut Blokları: 115 – 130 kg/m³ beton
- 13+ Kat / Yoğun Perdeli / Ticari Yapılar: 130 – 150 kg/m³ beton
Sayısal Örnek Metraj Hesabı (Adım Adım)
• Bina Oturum Alanı: 15 m × 20 m = 300 m²
• Ampatman Genişliği: Dört taraftan 0,50 m çıkıntı → Temel Boyutları: 16 m × 21 m = 336 m²
• Radye Kalınlığı (h): 6 katlı konut binası için h = 60 cm = 0,60 m
• Grobeton Kalınlığı: 10 cm = 0,10 m
• Birim Fiyatlar (Ekim 2026 piyasa ortalaması): C30 Beton: 3.700 TL/m³, Demir: 33.500 TL/Ton, Grobeton: 3.000 TL/m³
Hesaplama Adımları:
1) Radye Hazır Beton Hacmi: 336 m² × 0,60 m = 201,6 m³. %5 zayiat payıyla: 201,6 × 1,05 = 211,7 m³ (~21 mikser).
2) Grobeton Hacmi: 16,2 m × 21,2 m × 0,10 m = 34,3 m³.
3) İnşaat Demiri Tonajı: 6 katlı konut için 105 kg/m³ kabulüyle: 201,6 m³ × 105 kg/m³ × 1,05 = 22.226 kg = 22,23 Ton donatı. Metrekareye düşen demir: 22.226 / 336 = 66,1 kg/m².
4) 2026 Malzeme Maliyeti:
• C30 Hazır Beton: 211,7 m³ × 3.700 TL = 783.216 TL
• Nervürlü İnşaat Demiri: 22,23 Ton × 33.500 TL = 744.584 TL
• Grobeton: 34,3 m³ × 3.000 TL = 103.032 TL
• Toplam Temel Malzeme Maliyeti: 1.630.832 TL (m² başına ~4.854 TL/m²). Aynı değerleri yukarıdaki hesaplama aracına girerek sonucu kontrol edebilirsiniz.
Şantiyede Adım Adım Radye Temel İmalat Rehberi (10 Adım)
- Hafriyat ve Kazı Kotunun Belirlenmesi: Geoteknik raporda belirtilen zemin taşıma kotuna kadar temel kazısı yapılır. Nivo ve lazerli mira ile temel taban kotu hassas şekilde sıfırlanır; aşırı kazıdan kaçınılır.
- Zemin İyileştirme ve Sıkıştırma (Kompaksiyon): Kazı tabanındaki gevşek malzeme temizlenir. Gerekirse kırmataş/blokaj serilerek silindir veya kompaktörle sıkıştırılır; plaka yükleme deneyiyle taşıma gücü doğrulanır.
- Grobeton Dökümü (Tesviye Betonu): Zemin üzerine 150–200 doz, 8–10 cm kalınlığında grobeton dökülür ve mastarlanır. Amaç; donatıyı zemin çamurundan korumak ve su yalıtım membranının serileceği düzgün bir yüzey elde etmektir.
- Bohçalama Su Yalıtımı ve Koruma Şapı: Grobeton üzerine 2 kat SBS/APP katkılı bitümlü örtü veya sentetik membran tam yapıştırma yöntemiyle serilir; temel dışına en az 1 metre bindirme payı bırakılır. Membranın donatı döşenirken yırtılmasını önlemek için üzerine en az 4–5 cm koruma betonu (şapı) dökülür.
- Dış Çevre Kalıplarının Kurulması: Radye temel kalınlığına uygun olarak dış çevre kalıpları (ahşap veya çelik pano) teraziye alınarak kurulur ve payandalarla zemine sağlamca desteklenir.
- Alt Donatı Ağının ve Paspayı Takozlarının Yerleştirilmesi: Koruma betonu üzerine 5 cm’lik plastik paspayı takozları (metrekareye 4–5 adet) dizilir. Alt ana donatılar projede belirtilen çap ve aralıkta döşenip bağ teliyle düğümlenir.
- Sehpa Demirlerinin Dizilmesi: Alt donatının üzerine, üst donatı ağını taşıyacak olan Φ12 – Φ14 çapındaki zikzak sehpa demirleri metrekareye 1–1.5 adet gelecek şekilde teraziye alınarak bağlanır.
- Üst Donatı Ağı ve Kolon/Perde Filizlerinin Bırakılması: Sehpaların üzerine üst donatı hasırı döşenir. Kolon ve perde aplikasyonu harita mühendisi/topoğraf eşliğinde yapılarak kolon filizleri ve temel içi kolon etriyeleri yerleştirilip gönyelenir.
- Temel Topraklama Şeridinin Çekilmesi: Temel donatısı içine 30×3,5 mm galvaniz topraklama şeridi döşenerek klemenslerle demirlere irtibatlandırılır ve bina dışına topraklama uçları çıkarılır.
- Monolitik Beton Dökümü, Vibratör ve Kürleme: Hazır beton, transmikserler ve mobil beton pompalarıyla kesintisiz olarak dökülür. İğne uçlu yüksek frekanslı dalgıç vibratörlerle beton sıkıştırılarak hava boşlukları ve segregasyon önlenir. Döküm sonrası ilk 7 gün boyunca beton sabah ve akşam düzenli olarak sulanır (kürleme yapılır).
Radye, Sürekli ve Tekil Temel Karşılaştırma Tablosu
Statik proje müelliflerinin zemin etüdü ve maliyet parametrelerine göre yaptıkları temel sistemi karşılaştırması aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:
| Karşılaştırma Kriteri | Kirişsiz Radye Temel | Sürekli (Mütemadi) Temel | Tekil (Münferit) Temel |
|---|---|---|---|
| Zemin Taşıma Gücü İhtiyacı | Düşük – Orta Zeminler (qem ≥ 0,8 – 1,2 kg/cm²) | Orta – İyi Zeminler (qem ≥ 1,5 – 2,0 kg/cm²) | Yüksek Taşıma Gücü (qem ≥ 2,5 – 3,0 kg/cm²) |
| Farklı Oturma Direnci | Çok Yüksek (Bütüncül duba davranışı) | Orta (Kirişlerle kısmi bağlama) | Zayıf (Her ayak bağımsız oturabilir) |
| Deprem Güvenliği (TBDY) | En Yüksek (Sismik yükleri tabanda eşitler) | İyi (Bağ kirişleri gerektirir) | Bağ kirişleriyle birbirine bağlanmalıdır; sağlam zeminde az katlı yapılar için uygundur |
| Kalıp İşçiliği Kolaylığı | Çok Kolay (Yalnızca dış çevre kalıbı) | Zor (Onlarca hatıl ve sömel kalıbı) | Orta (Ayrı ayrı sömel kalıpları) |
| Beton Metrajı | Yüksek (Tüm taban dolu plak) | Düşük – Orta (Yalnızca aks altları) | En Düşük (Sadece kolon altları) |
| Su Yalıtımı Kolaylığı | Mükemmel (Düz tabanda eksiz bohçalama) | Zor ve girintili çıkıntılı | Çok zor (Yalıtım sürekliliği sağlanamaz) |
| Toplam Şantiye Süresi | Çok Hızlı (3–5 günde döküme hazır) | Yavaş (Kalıp sök-tak 10–14 gün) | Orta (7–10 gün) |
2026 Radye Temel m² Birim Maliyeti ve Hakediş Analizi
Ekim 2026 piyasa ortalamalarıyla yapılan örnek bir hesapta, 60 cm kalınlığında kirişsiz bir radye temelin metrekare başına düşen yaklaşık maliyet kırılımı şöyledir. Fiyatlar bölgeye ve iş hacmine göre değişir; kendi fiyatlarınızla hesaplama aracını kullanın.
| İmalat Kalemi | Metrekareye Düşen Miktar | 2026 Birim Fiyatı | 1 m² Radye Başına Maliyet |
|---|---|---|---|
| C30/37 Hazır Beton (60 cm Plak + %5 Zayiat) | 0,63 m³ / m² | 3.700 TL / m³ | 2.331,00 TL |
| B420C Nervürlü İnşaat Demiri (~105 kg/m³) | 66,15 kg / m² | 33,50 TL / kg | 2.216,00 TL |
| Grobeton Tabakası (10 cm – C16/20) | 0,10 m³ / m² | 3.000 TL / m³ | 300,00 TL |
| Bohçalama Su Yalıtımı (Çift Kat Membran + Şap) | 1,15 m² / m² | 380 TL / m² | 437,00 TL |
| Demirci ve Kalıpçı Taşeron İşçiliği | Götürü m² Hakedişi | 450 TL / m² | 450,00 TL |
| Hafriyat ve Dolgu İşleri | Ort. 1,5 m kazı derinliği | 180 TL / m³ | 270,00 TL |
| TOPLAM RADYE TEMEL m² MALİYETİ (2026) | Örnek toplam (60 cm plak, KDV hariç) | 6.004,00 TL / m² | |
Sıkça Sorulan Sorular (Radye Temel ve Metraj)
1. Radye temel ile mütemadi (sürekli) temel arasındaki fark nedir, hangisi daha sağlamdır?
Sürekli temel yalnızca kolon aksları altındaki şerit kirişlerden oluşurken, radye temel yapının tüm tabanını tek parça betonarme plakla kaplar. Radye temel zemin temas alanını büyüttüğü ve farklı oturmaları önemli ölçüde azalttığı için özellikle orta ve zayıf zeminlerde daha güvenli bir sistemdir. Hangisinin uygun olduğuna zemin etüdü ve statik hesapla karar verilir.
2. 1 m³ radye temel betonuna ortalama kaç kilo demir gider?
Konut yapılarında radye temelin 1 m³ betonuna ortalama 80 ila 120 kg nervürlü inşaat demiri (B420C) gider. 1–3 katlı villalarda bu oran 70–85 kg/m³, 5–8 katlı apartmanlarda 95–115 kg/m³, yüksek katlı veya yoğun perdeli binalarda ise 125–145 kg/m³ aralığında gerçekleşir.
3. TBDY-2018’e göre en az radye temel kalınlığı kaç cm olmalıdır?
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018 Bölüm 16) uyarınca kirişsiz radye plak temellerde kalınlık en az 30 cm (300 mm) olmak zorundadır. Ancak zımbalama tahkiki ve kat yükleri gereği 4 kat ve üzeri yapılarda radye kalınlığı pratikte en az 50–60 cm olarak tasarlanır.
4. Radye temelde sehpa demiri neden konulur, konulmazsa ne olur?
Sehpa demiri, radye temeldeki üst donatı hasırını projede belirtilen kotta havada tutmak için alt ve üst donatı arasına yerleştirilen bükümlü taşıyıcı çeliktir. Sehpa konulmazsa veya seyrek konulursa beton dökümü sırasında işçilerin ve beton hortumunun ağırlığıyla üst donatı çöker, faydalı yükseklik (d) kaybolur ve temel açıklık momentlerine karşı taşıma gücünü kaybederek çatlar.
5. 100 m² taban alanlı bir bina için radye temel maliyeti 2026’da ne kadardır?
100 m² oturumlu bir bina için 50 cm plak kalınlığında yaklaşık 52–55 m³ C30 hazır beton ve 5–6 ton demir gerekir. Ekim 2026 fiyatlarıyla malzeme (beton, demir, grobeton, yalıtım), işçilik ve hafriyat dahil radye temel maliyeti kabaca 500.000–650.000 TL aralığındadır.
6. Radye temelde zımbalama kırılması nedir ve nasıl önlenir?
Zımbalama kırılması, kolonun temele aktardığı yoğun eksenel kuvvetin temel plağını kolon çevresinden 45 derecelik bir koni şeklinde delip geçmesidir. Önlemek için plak kalınlığı artırılabilir, kolon boyutları büyütülebilir, kolon altına zımbalama tablası yapılabilir veya kolon çevresine özel zımbalama donatısı (çift başlı stud çivisi / düşey etriye sepeti) yerleştirilebilir.
7. Radye temel mi, sürekli (mütemadi) temel mi daha ekonomiktir?
Sürekli temel genellikle daha az beton ve demir gerektirir, ancak kalıp alanı ve işçiliği radyeye göre çok fazladır. Sürekli temel ampatmanlarının toplam alanı bina oturum alanının %50’sini aşıyorsa radye çoğunlukla daha ekonomik ve hızlıdır. İki sistemin beton, demir, kalıp ve maliyetini yazıdaki sürekli temel – radye karşılaştırma aracıyla hesaplayabilirsiniz.

