Mukavemet Nedir? Ne Demek? Gerilme, Şekil Değiştirme ve Temel Formüller
İçerik
Mukavemet, cisimlerin kendilerine etkiyen kuvvetlere karşı koyma, yani kırılmadan, kopmadan ve aşırı şekil değiştirmeden yük taşıyabilme yeteneğidir. Mühendislikte ise mukavemet ya da tam adıyla cisimlerin mukavemeti, mekaniğin şekil değiştiren cisimlerle uğraşan dalıdır; bir yapı veya makine elemanında dış yükler altında oluşan gerilmeleri ve şekil değiştirmeleri hesaplayarak elemanın yükü güvenle taşıyıp taşıyamayacağını ve hangi boyutlarda yapılması gerektiğini belirler. Kısaca mukavemet nedir sorusunun cevabı: “malzemenin dayanımı ve bu dayanımı hesaplayan bilim dalı”dır.
Bu yazıda mukavemetin anlamını, temel kavramlarını (iç kuvvet, gerilme, şekil değiştirme, elastisite modülü, akma dayanımı), gerilme–şekil değiştirme diyagramını, çekme, basınç, kesme, eğilme, burulma ve burkulma gibi temel zorlanma durumlarını, güvenlik katsayısı kavramını, mukavemetin tarihçesini ve ilkelerini ayrıntılı olarak anlatıyoruz. Yazının ortasındaki gerilme hesaplayıcı ile bir çubukta oluşan normal gerilmeyi, birim uzamayı ve boy değişimini kendiniz hesaplayabilirsiniz.
Mukavemet Ne Demek?
Mukavemet kelimesi Arapça kökenlidir ve “direnme, karşı koyma, dayanma” anlamına gelir. Gündelik dilde bir malzemenin ya da kişinin dayanıklılığını anlatmak için kullanılır. Teknik dilde ise iki anlamı vardır:
- Malzeme özelliği olarak mukavemet: Bir malzemenin kırılmadan veya kalıcı şekil değiştirmeden taşıyabildiği en büyük gerilmedir. Bu anlamda mukavemet yerine günümüzde daha çok dayanım kelimesi kullanılır: beton basınç dayanımı, çeliğin akma dayanımı, çekme dayanımı gibi. Örneğin “C30 betonun karakteristik basınç mukavemeti 30 MPa’dır” ile “C30 betonun karakteristik basınç dayanımı 30 MPa’dır” aynı anlamdadır.
- Bilim dalı olarak mukavemet: Cisimlerin dış etkiler altındaki gerilme ve şekil değiştirmelerini inceleyen, mühendislik fakültelerinde “Mukavemet” veya “Cisimlerin Mukavemeti” adıyla okutulan temel mühendislik dalıdır. İngilizcede “strength of materials” ya da “mechanics of materials” olarak bilinir.
Mukavemet Nedir? Cisimlerin Mukavemeti
Cisimlerin mukavemeti, mekaniğin şekil değiştiren cisimlerle uğraşan dalıdır ve genel olarak kısaca mukavemet adıyla anılır. Şekil değiştirmeyen rijit cisimler ise mekaniğin rijit cisim mekaniği (statik ve dinamik) bölümünde incelenir. Rijit cisim mekaniği birçok mühendislik problemine çözüm getiremediği için mukavemete gereksinim duyulur. Rijit cisim mekaniğinin cevap veremediği en önemli iki problem şunlardır:
- Cisme gelen dış etkileri cismin taşıyıp taşıyamayacağı,
- Dış etkiler altında cismin yaptığı şekil değiştirmelerin bulunması.
Bu ve benzeri, cismin dayanımı ve şekil değiştirmesiyle ilgili problemlere cisimlerin mukavemeti ile cevap verilmeye çalışılır. Statik, bir kirişin mesnetlerinde hangi tepkilerin oluştuğunu söyler; mukavemet ise bu kirişin ne kadar sehim yapacağını, hangi kesitinde hangi gerilmelerin oluşacağını ve kirişin kırılıp kırılmayacağını söyler.
Boyutlandırma ve kontrol problemleri
Uygulamada mukavemetten beklenen, boyutlandırma ve kontrol problemlerinin çözülmesidir.
- Boyutlandırma problemi: Tasarlanan sistemin boyutlarının belirlenmesidir. Çoğu zaman sistemin bazı boyutları gereksinimler veya mimari nedenlerle önceden bellidir; diğer boyutların belirlenmesi istenir. Örneğin bir odanın döşemesinin iki boyutu mimari nedenlerle önceden bellidir ve döşeme kalınlığı istenir. Silindirik bir kazanın uzunluğu ve yarıçapı işletme gereksinimleriyle belirlenir ve sac kalınlığı istenir.
- Kontrol problemi: Sistemin boyutları bellidir; sistemin verilen yükü verilen güvenlikle taşıyıp taşıyamayacağı sorulur. Mevcut bir binanın deprem performansının değerlendirilmesi buna örnektir.
Her iki problemde de sistemin yükleri belirli bir güvenlikle taşıması (dayanım şartı), şekil değiştirmelerinin belirli sınırlar içinde kalması (rijitlik şartı) ve dengenin kararlı olması (stabilite şartı) istenir.
Boyutlandırmada güvenlik ve maliyet birlikte göz önüne alınır. Malzeme kusurları, teoride yapılan kabuller, dış yüklerin tam olarak bilinmemesi ve malzemenin zamanla yıpranması gibi etkenler nedeniyle sistem dış etkilere ancak dayanacak şekilde değil, güvenlik düşüncesiyle daha büyük boyutlarda tasarlanır. Öte yandan işçilik ve malzeme giderlerinden oluşan maliyetin de az olması istenir. Güvenlik ve maliyet birbirine ters yönde etkir: güvenlik arttıkça maliyet de artar. Tasarımcı bu iki şart arasında en uygun çözümü bulmaya çalışır. Bazı sistemlerde, özellikle yapılarda, üçüncü bir şart olarak estetik de devreye girer ve estetik uğruna maliyetten ödün verilebilir.
Mukavemetin Temel Kavramları
İç kuvvetler (kesit tesirleri)
Bir cisim dış yüklerin etkisinde dengede olduğunda, cismin içinde de parçaları bir arada tutan kuvvetler oluşur. Cisim düşünsel olarak bir kesitle ikiye ayrıldığında, kesitte ortaya çıkan bu kuvvetlere iç kuvvetler ya da kesit tesirleri denir. Bir çubuğun herhangi bir kesitinde en genel durumda altı iç kuvvet bileşeni bulunur:
- Normal kuvvet (N): Çubuk eksenine paralel, kesite dik kuvvet. Çekme veya basınç oluşturur.
- Kesme kuvvetleri (Vy, Vz): Kesit düzleminde etkiyen, kesiti kaydırmaya çalışan kuvvetler.
- Eğilme momentleri (My, Mz): Çubuğu eğmeye çalışan momentler.
- Burulma momenti (T veya Mx): Çubuğu kendi ekseni etrafında döndürmeye çalışan moment.
Gerilme
Gerilme, iç kuvvetlerin kesit üzerindeki yoğunluğudur; birim alana düşen iç kuvvet olarak tanımlanır. Kesite dik doğrultudaki bileşene normal gerilme (σ), kesit düzlemindeki bileşene kayma gerilmesi (τ) denir. Gerilmenin SI birimi pascal (Pa = N/m²) olmakla birlikte, mühendislikte genellikle megapascal (MPa = N/mm²) kullanılır. Eski kaynaklarda kgf/cm² birimi de görülür; 1 MPa ≈ 10,2 kgf/cm²’dir.

Şekil değiştirme
Dış yükler altında cisimlerin boyutları ve biçimleri değişir. Bu değişimin ölçüsüne şekil değiştirme denir. Boydaki değişimin ilk boya oranına birim uzama (ε) denir: ε = ΔL / L. Birim uzama boyutsuzdur; çoğu zaman yüzde veya binde olarak ifade edilir. Açılardaki değişime ise kayma şekil değiştirmesi (γ) denir. Bir çubuk boyuna doğrultuda uzarken enine doğrultuda daralır; enine birim kısalmanın boyuna birim uzamaya oranına Poisson oranı (ν) denir. Çelik için ν ≈ 0,30, beton için ν ≈ 0,20’dir.
Hooke yasası ve elastisite modülü
Birçok malzemede, belirli bir gerilme sınırına kadar gerilme ile birim uzama doğru orantılıdır. Bu ilişki 1678’de Robert Hooke tarafından ortaya konmuştur ve Hooke yasası olarak bilinir:
σ = E · ε
Buradaki orantı katsayısı E, elastisite modülü ya da Young modülü olarak adlandırılır ve malzemenin şekil değiştirmeye karşı direncini (rijitliğini) gösterir. Yapı çeliği için E ≈ 200.000–210.000 MPa, beton için yaklaşık 25.000–40.000 MPa, alüminyum için yaklaşık 70.000 MPa’dır. Kayma gerilmesi ile kayma şekil değiştirmesi arasındaki orantı katsayısına kayma modülü (G) denir ve izotrop malzemelerde G = E / [2(1 + ν)] bağıntısıyla hesaplanır.
Gerilme–Şekil Değiştirme Diyagramı
Malzemelerin mekanik davranışı, standart bir numunenin çekme deneyinde kademeli olarak artan kuvvet altında kopana kadar çekilmesiyle belirlenir. Deney sonucunda elde edilen gerilme–şekil değiştirme (σ–ε) diyagramı, malzemenin mukavemet özelliklerini gösteren en önemli belgedir. Yumuşak yapı çeliğinin diyagramında şu bölgeler ve noktalar görülür:
- Orantı sınırı: Gerilme ile birim uzamanın doğru orantılı olduğu, Hooke yasasının geçerli olduğu en büyük gerilme.
- Elastik sınır: Yük kaldırıldığında malzemenin tamamen ilk boyuna döndüğü en büyük gerilme. Bu sınıra kadar olan şekil değiştirmeler elastik şekil değiştirmedir.
- Akma dayanımı (fy): Gerilme artmadan birim uzamanın belirgin biçimde arttığı, malzemenin “aktığı” gerilme. Bu noktadan sonra yük kaldırılsa bile kalıcı (plastik) şekil değiştirme kalır.
- Pekleşme bölgesi: Akmadan sonra malzemenin yeniden gerilme taşımaya başladığı ve gerilmenin arttığı bölge.
- Çekme dayanımı (fu): Diyagramdaki en büyük gerilme. Bu noktadan sonra numunede boyun verme (yerel daralma) başlar.
- Kopma: Numunenin koptuğu nokta. Kopmadaki birim uzama, malzemenin sünekliğinin ölçüsüdür.
Elastik ve plastik şekil değiştirme kavramlarını elastik ve plastik şekil değiştirme nedir yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Akma dayanımı nedir?
Akma dayanımı, malzemenin elastik davranışı bırakıp kalıcı şekil değiştirme yapmaya başladığı gerilmedir. Çelik yapılarda ve betonarme donatısında tasarımın temel parametresidir; çünkü akmaya ulaşan bir eleman, yük kaldırılsa bile eski haline dönmez. Belirgin bir akma noktası göstermeyen malzemelerde (örneğin alüminyum veya soğukta işlenmiş çelik) akma dayanımı, %0,2 kalıcı birim uzamaya karşılık gelen gerilme olarak tanımlanır. Betonarme donatı çeliklerinin akma dayanımı ve gerilme–şekil değiştirme ilişkileri için S420 ve B420C donatı özellikleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sünek ve gevrek malzemeler
Kopmadan önce büyük plastik şekil değiştirme yapabilen malzemelere sünek, çok az şekil değiştirerek aniden kırılan malzemelere gevrek malzeme denir. Yapı çeliği, alüminyum ve bakır sünek; beton, cam, dökme demir ve seramikler gevrek malzemelerdir. Süneklik, yapıların deprem gibi aşırı yüklemelerde enerji tüketebilmesi ve göçmeden önce uyarı vermesi açısından çok önemlidir. Betonun çekme dayanımı basınç dayanımının yaklaşık onda biri kadardır; bu nedenle betonun çekme bölgelerine çelik donatı konur. Betonun çekme dayanımı hakkında fctk ve fctd nedir yazımızı okuyabilirsiniz.
Bazı malzemelerin mukavemet özellikleri
| Malzeme | Elastisite modülü E (MPa) | Akma / karakteristik dayanım (MPa) | Poisson oranı ν |
|---|---|---|---|
| Yapı çeliği S235 | 210.000 | fy = 235 | 0,30 |
| Yapı çeliği S355 | 210.000 | fy = 355 | 0,30 |
| Donatı çeliği B420C | 200.000 | fyk = 420 | 0,30 |
| Alüminyum 6061-T6 | 69.000 | fy ≈ 276 | 0,33 |
| Beton C30 | ≈ 32.000 | fck = 30 (basınç) | 0,20 |
Temel Zorlanma Durumları ve Formülleri
Mukavemette bir elemanın maruz kaldığı etkiler, basit zorlanma durumlarına ayrılarak incelenir. Gerçek elemanlarda bu etkiler çoğu zaman bir arada bulunur (bileşik zorlanma); elastik sınırlar içinde etkiler süperpoze edilerek, yani toplanarak hesaplanabilir.
1) Eksenel çekme ve basınç
Ekseni boyunca N kuvveti etkiyen, kesit alanı A olan bir çubukta normal gerilme kesit boyunca düzgün yayılır:
σ = N / A ve ΔL = N · L / (E · A)
Örneğin çapı 20 mm olan S235 çeliğinden 2 m uzunluğundaki bir çubuğa 50 kN çekme kuvveti uygulandığında kesit alanı A = π·20²/4 ≈ 314,2 mm², gerilme σ = 50.000 / 314,2 ≈ 159,2 MPa, birim uzama ε = 159,2 / 210.000 ≈ 0,00076 ve boy uzaması ΔL ≈ 0,00076 × 2000 ≈ 1,52 mm olur. Gerilme akma dayanımının (235 MPa) altında kaldığından çubuk elastik bölgededir; akmaya karşı güvenlik oranı 235 / 159,2 ≈ 1,48’dir. Kablolar, askı çubukları, kafes kiriş elemanları ve kolonlar başlıca eksenel kuvvet taşıyan elemanlardır.
2) Kesme
Kesme kuvveti V, kesitte kayma gerilmeleri oluşturur. Ortalama kayma gerilmesi τort = V / A ile bulunur; ancak kirişlerde kayma gerilmesi kesit yüksekliği boyunca düzgün değildir ve τ = V · S / (I · b) bağıntısıyla hesaplanır. Burada S, incelenen noktanın üstünde kalan alanın tarafsız eksene göre statik momenti, I kesitin atalet momenti, b ise o noktadaki kesit genişliğidir. Dikdörtgen kesitte en büyük kayma gerilmesi tarafsız eksende oluşur ve ortalama değerin 1,5 katıdır. Bulonlar, perçinler, pimler ve kaynaklar başlıca kesmeye çalışan bağlantı elemanlarıdır.
3) Eğilme
Eğilme momenti altındaki bir kirişte kesitin bir bölümü basınca, diğer bölümü çekmeye çalışır; aradaki gerilmenin sıfır olduğu eksene tarafsız eksen denir. Bernoulli’nin “düzlem kesitler düzlem kalır” kabulüne göre normal gerilme, tarafsız eksenden uzaklıkla doğrusal olarak artar:
σ = M · y / I ve σmax = M / W
Burada I kesitin atalet momenti, y tarafsız eksenden uzaklık, W = I / ymax ise mukavemet momentidir (kesit modülü). Dikdörtgen kesit için W = b·h²/6, dolu daire kesit için W = π·d³/32’dir. Örneğin 30×50 cm kesitli bir kirişte W = 300 × 500² / 6 = 12,5 × 106 mm³’tür; 100 kNm eğilme momenti altında en dış liflerdeki gerilme σ = 100 × 106 / 12,5 × 106 = 8 MPa olur. Kesit yüksekliğinin karesiyle arttığı için W, kirişlerin “yüksek” yapılmasının nedenini açıklar: kesit yüksekliğini iki katına çıkarmak eğilme mukavemetini dört katına çıkarır. I profillerin başlıklarının gövdeden uzağa yerleştirilmesi de aynı ilkeye dayanır.
4) Burulma
Burulma momenti T etkisindeki dairesel kesitli bir milde kayma gerilmesi merkezden uzaklıkla doğrusal olarak artar: τ = T · r / J. Burada J kesitin polar atalet momentidir (dolu daire için J = π·d⁴/32). Milin dönme açısı ise φ = T·L / (G·J) bağıntısıyla bulunur. Burulma makine millerinde, yapılarda ise kenar kirişlerinde, konsol döşemeleri taşıyan kirişlerde ve eğri eksenli kirişlerde önem kazanır.
5) Burkulma
Narin basınç elemanları, malzemenin basınç dayanımına ulaşılmadan önce yanal olarak aniden eğilerek taşıma güçlerini kaybedebilir. Bu stabilite kaybına burkulma denir. İki ucu mafsallı, elastik ve ideal düz bir çubuğun kritik burkulma yükü Euler tarafından bulunmuştur:
Pkr = π² · E · I / (K · L)²
Burada K, uç koşullarına bağlı etkili boy katsayısıdır (iki ucu mafsallı 1,0; bir ucu ankastre diğeri serbest 2,0; iki ucu ankastre 0,5). Kritik yük boyun karesiyle ters orantılı olduğundan, çubuk boyunun iki katına çıkması burkulma yükünü dörtte birine düşürür. Çelik kolonlar, kafes kiriş basınç çubukları ve narin betonarme kolonlar burkulma açısından mutlaka kontrol edilmelidir.
Gerilme Hesaplayıcı
Aşağıdaki hesaplayıcıda malzemeyi ve kesit tipini seçip eksenel kuvveti, isteğe bağlı olarak eğilme momentini ve çubuk boyunu girerek normal gerilmeyi, birim uzamayı, boy değişimini, enine birim şekil değiştirmeyi ve eğilme gerilmesini hesaplayabilirsiniz. Hesaplayıcı en büyük gerilmeyi malzemenin akma dayanımıyla karşılaştırarak güvenlik oranını da gösterir.
Hesaplayıcı elastik davranış kabulüyle çalışır ve basit kesitler içindir. Basınç elemanlarında burkulma, betonda çatlama ve gerçek tasarımda yönetmeliklerin öngördüğü yük ve malzeme katsayıları ayrıca dikkate alınmalıdır.
Emniyet Gerilmesi ve Güvenlik Katsayısı
Hiçbir yapı elemanı, malzemesinin kırılma ya da akma dayanımına tam olarak ulaşacak şekilde tasarlanmaz. Bunun yerine bir güvenlik katsayısı kullanılır. Klasik emniyet gerilmeleri yönteminde, malzemenin akma veya kırılma dayanımı bir güvenlik katsayısına bölünerek emniyet gerilmesi bulunur ve işletme yükleri altında hesaplanan gerilmelerin bu değeri aşmaması istenir: σ ≤ σem = fy / n.
Günümüz yönetmeliklerinde ise çoğunlukla taşıma gücü (sınır durum, yük ve dayanım katsayıları) yöntemi kullanılır. Bu yöntemde yükler artırma katsayılarıyla büyütülür, malzeme dayanımları ise malzeme katsayılarıyla küçültülür. Örneğin TS 500’e göre betonarme hesaplarda beton için malzeme katsayısı γc = 1,5, donatı çeliği için γs = 1,15 alınır; böylece tasarım dayanımları fcd = fck / 1,5 ve fyd = fyk / 1,15 olur. Deprem yönetmeliklerinde ise yapının elastik ötesi davranışını ve gerçek dayanımının hesaptakinden fazla olmasını dikkate alan taşıyıcı sistem davranış katsayısı (R) ve dayanım fazlalığı katsayısı (D) kullanılır. Yönetmeliklerin gelişimi için Türkiye deprem yönetmelikleri yazımıza bakabilirsiniz.
Mukavemet Dersi ve İlgili Bilim Dalları
Mühendislik öğretiminin temel derslerinden biri olan cisimlerin mukavemeti, kısa adıyla mukavemet, inşaat, makine, uçak, gemi, metalurji ve mimarlık gibi bölümlerde okutulur. Dersin ana konusu, makine ve yapı tasarımlarındaki boyutlandırma ve kontrol problemlerinin çözümüdür. Bu problemler çözülürken çoğu zaman sistemin şekil değiştirmelerinin belirli sınırlar içinde kalması ve dengenin kararlı (stabil) olması da istenir. Mukavemet dersi, öğrencileri Yapı Statiği, Betonarme, Çelik Yapılar, Makine Elemanları ve Zemin Mekaniği gibi meslek derslerine hazırlar.
Mukavemet dersinde genellikle şu konular işlenir: gerilme ve şekil değiştirme analizi, Mohr dairesi, malzemelerin mekanik özellikleri, eksenel yükleme, kesme, eğilme ve kayma gerilmeleri, burulma, bileşik zorlanma, kirişlerde sehim (elastik eğri), hiperstatik sistemler, enerji yöntemleri, burkulma ve kırılma hipotezleri.
Mukavemetle ilgili diğer bilim dalları
Mukavemetle ilgili bilim dallarının başında rijit cisim mekaniği gelir. Rijit cisim mekaniğinden, cismin malzeme özellikleriyle ilgili olmayan bilgiler, örneğin denge denklemleri alınır. Cisimlerin şekil değiştirmesi ve kırılmasıyla ilgili özelliklerin incelendiği malzeme mekaniği ve malzeme bilimi de mukavemetin dayandığı alanlardır. Farklı yapı malzemeleri hakkında malzemeler kategorimize göz atabilirsiniz.
Elastisite ve plastisite teorileri de mukavemetin ilgilendiği konularla ilgilenir; ancak kullandıkları matematik yöntemler daha kesin, sonuçların elde edilmesi ise daha uzundur. Önemli uygulamalarda veya mukavemetin basitleştirilmiş yöntemlerinin cevap veremediği problemlerde elastisite ve plastisite teorileri kullanılır. Günümüzde bu teorilere dayanan sonlu elemanlar yöntemi, karmaşık geometrili yapıların gerilme analizinde en çok kullanılan araçtır. Elastik ötesi davranışın yapı analizinde modellenmesi hakkında yığılı ve yayılı plastik davranış modelleri yazımızı okuyabilirsiniz.
Mukavemetin Tarihçesi
Mukavemetin uğraştığı konular insanlık tarihi kadar eskidir. İnsanlar yapı yapmaya başladıkları andan itibaren mukavemetle ilgili bilgiler toplamaya başlamış, bir yandan yeni bilgiler edinirken bir yandan da topladıkları bilgilere dayanarak yaptıkları yapılarda ampirik yöntemler kullanmışlardır. Mısırlılar, Romalılar, Selçuklular ve Osmanlılar gibi toplumlar ampirik yöntemlerle piramitler, anıtlar, köprüler ve mabetler inşa etmiştir. Bu konuda ne kadar başarılı oldukları, günümüze kadar ulaşan yapılardan ve kullandıkları araçlardan anlaşılmaktadır.
Mukavemet konusunda ilk yöntemli çalışmalar Rönesans döneminde Leonardo da Vinci (1452–1519) ile başlar. Büyük bir mimar ve mühendis olan Leonardo herhangi bir kitap yazmamış, ancak çalışmaları bıraktığı notlar arasında bulunmuştur. Bu notlardan, birçok malzemenin dayanımını ölçmek için deneyler yaptığı ve kolonların eğilmesi ve burkulmasıyla ilgili bazı bilgilere sahip olduğu anlaşılmaktadır.
Mukavemetin bilimsel olarak Galileo Galilei (1564–1642) ile başladığı genel olarak kabul edilir. Galilei, çekme ve eğilme problemleri üzerine yaptığı çalışmaları 1638’de yayımlanan “İki Yeni Bilim” adlı kitabında toplamıştır. Robert Hooke (1635–1703) gerilme ile şekil değiştirme arasındaki orantıyı ortaya koymuş ve eğilmeye çalışan kirişlerde çekme ve basınç olmak üzere iki tür normal gerilme bulunduğunu belirtmiştir; Galilei ise kesitte yalnızca tek tür gerilme olduğunu kabul etmişti.
Jacob Bernoulli (1654–1705) eğrilik ile moment arasındaki ilişkiyi incelemiş ve kirişlerin eğilmesinde düzlem kesitlerin düzlem kalacağı varsayımını ileri sürmüştür. Mekaniğin pek çok dalına önemli katkılarda bulunan Leonhard Euler (1707–1783) elastik eğri ve elastik stabilite (burkulma) problemlerini çözmüştür; Euler’in en önemli katkıları arasında çubuk ve plakların titreşimlerinin incelenmesi de bulunur. J. L. Lagrange (1736–1813) elastik eğri konusunda çalışmış ve burkulma konusundaki çalışmaları ilerletmiştir.
On sekizinci yüzyılda teknolojik gelişmeler, askerî ve yapı mühendislerinden pratik bilgi ve deneyimin yanında yeni problemleri mantıklı biçimde analiz edebilme yeteneği de beklemeye başladı. Bu nedenle mukavemetin mühendislik uygulamaları hızla yayıldı; ilk mühendislik okulları açıldı ve yapı mühendisliği konusunda ilk kitaplar yayımlandı. On dokuzuncu yüzyılda demiryolları ve makinelerin ortaya çıkardığı problemlerle birlikte mukavemet ve elastisite teorisi hızla gelişti. Bu dönemde mukavemet ve elastisite teorisine katkıda bulunan bilim insanlarından bazıları Young, Poisson, Navier, Cauchy, Lamé, Clapeyron, Saint-Venant, Maxwell, Kirchhoff, Wöhler, Betti, Coulomb, Mohr ve Castigliano’dur.
Mukavemetle İlgili İdeal Kavramlar ve İlkeler
Her bilim, problemleriyle uğraşırken bazı tanımlar yapar, modellemeyi kolaylaştırmak için ideal kavramlar kullanır ve bir takım ilkeler koyarak temel problemini çözmeye çalışır. Mukavemette tanım ve idealleştirmeler daha çok dış etkiler ile şekil değiştirmeler arasındaki bağıntılarda yapılır. Dış etki kaldırılınca hemen geri dönen şekil değiştirmelere elastik şekil değiştirme, bu özelliği taşıyan cisimlere de elastik cisim denir. Mukavemetin klasik kabulleri ise malzemenin sürekli, homojen (her noktasında aynı özellikte) ve izotrop (her doğrultuda aynı özellikte) olduğudur.
Katılaşma ilkesi
Bu ilkeye göre bir cisim şeklini değiştirdikten sonra rijit bir cisim olarak göz önüne alınıp denge denklemleri yazılabilir. Bu ilke yardımıyla rijit cisim mekaniği ile şekil değiştiren cisimler mekaniği arasında köprü kurulur ve rijit cisim mekaniğinin denge denklemleri kullanılabilir.
Ayırma (kesit) ilkesi
Bu ilkeye göre bir cisim düşünsel olarak daha küçük parçalara ayrılıp her parça yeni bir cisim gibi göz önüne alınabilir. Gerçekten ikiye ayrılmış cisimler için bu ilke açıktır. Ayırma ilkesine kesit ilkesi de denir. Bu ilke rijit cisim mekaniğinde de, örneğin kafes kirişlerin kesim yöntemiyle hesabında kullanılır. Aynı zamanda cismin sürekli bir ortam olduğunu ifade eder. İç kuvvet kavramı, ayırma ilkesi yardımıyla tanımlanır.
Saint-Venant ilkesi
Bu ilkeye göre elastik bir cismin belirli bir bölgesine etkiyen dış kuvvetlerin yerine onların statik eşdeğerleri konulduğunda, bu bölgeden yeterince uzaktaki noktalarda gerilmeler ve şekil değiştirmeler yaklaşık olarak değişmez.
Statikte kullanılan kuvvetlerin kendi doğrultuları üzerinde kaydırılması ve statik eşdeğerlerinin alınması ilkesi, şekil değiştiren cisimler mekaniğinde genel olarak geçerli değildir. Örneğin aşağıdaki şekilde (a)’da görülen çubuğa etkiyen kuvvetler kendi doğrultuları üzerinde kaydırıldığında (b)’deki durum elde edilir. Rijit cisim mekaniği açısından iki durum aynıdır; ancak şekil değiştiren cisimler mekaniği bakımından birbirinden farklıdır: birinci çubuk uzarken ikinci çubuk kısalır.


Saint-Venant ilkesine göre hesapların yapıldığı bölge yük uygulama noktalarından yeterince uzaksa kuvvetler kaydırılabilir veya eşdeğerleriyle değiştirilebilir. Yukarıdaki sağdaki şekilde görülen yayılı yükler yerine Q bileşkesinin konulması, çubuk uçlarından uzaktaki noktalarda yapılan hesaplar için geçerlidir. Uygulamada “yeterince uzak” mesafe, yaklaşık olarak kesitin en büyük boyutu kadardır. Mesnet bölgeleri, tekil yük noktaları ve kesit değişimleri gibi bölgelerde ise yerel gerilme yığılmaları oluşur ve bu bölgeler ayrıca incelenir.
Birinci ve ikinci mertebe teorisi
Şekil değiştirmeler küçük olduğunda, cismin şekil değiştirmiş hali ile şekil değiştirmemiş hali arasındaki fark çok küçüktür. Bu nedenle denge denklemleri şekil değiştirmemiş cisim üzerinde yazılabilir. Bu şekilde yapılan hesaplara birinci mertebe teorisi denir. Aşağıdaki şekilde görülen ankastre kirişte mesnet momenti hesaplanırken L1 uzunluğu yerine L uzunluğu alınarak momentin P·L olarak hesaplanması birinci mertebe teorisine bir örnektir.

Şekil değiştirmelerin büyük olduğu sistemlerde, örneğin yüksek binalarda, asma köprülerde ve stabilite problemlerinde birinci mertebe teorisi uygun sonuç vermez. Bu durumda şekil değiştirmeler küçük kabul edilmez ve denge denklemleri şekil değiştirmiş cisim üzerinde yazılır. Bu hesap şekline ikinci mertebe teorisi denir. Şekil değiştirmeler baştan bilinmediğinden hesaplar daha uzundur ve genellikle iteratif olarak yapılır. Narin kolonlarda moment büyütmesi ve binalarda P-Δ etkileri ikinci mertebe etkilerine örnektir.
Mukavemette Cisimler
Mukavemette cisim olarak rastgele bir cisim değil, mühendislikte kullanılan malzemeden yapılmış elemanlar göz önüne alınır. Mühendislik malzemeleri farklı biçimlerde sınıflandırılır; bunlar içinde mikro yapı ve kimyasal bağları ölçüt alan sınıflama en tutarlı olanlardan biridir. Bu sınıflamaya göre malzemeler metaller, alaşımlar, seramikler ve kompozitler olmak üzere dört grupta toplanabilir. Farklı malzemelerin bir araya getirilmesiyle üstün mukavemet özellikleri elde edilen malzemeler hakkında kompozit nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Şekil değiştiren cisimler mekaniği, hesap kolaylığı bakımından cisimleri boyutlarına göre üç gruba ayırır:
- Çubuklar: Bir boyutu diğer iki boyutuna göre büyük olan cisimlerdir. Büyük olan boyuta boy denir. Tel, halat, kablo, mil (şaft), kiriş, kolon ve kemer bu gruba örnektir.
- Yüzeysel taşıyıcılar: Bir boyutu diğer iki boyutuna göre küçük olan elemanlardır; küçük boyuta kalınlık denir. Kendi düzlemindeki yükleri taşıyan düzlem elemanlara levha (örneğin perde duvar), kendi düzlemine dik yükleri taşıyan düzlem elemanlara plak (örneğin bina döşemeleri), düzlemsel olmayan yüzeysel elemanlara ise kabuk (örneğin kubbeler, silolar, su depoları) denir.
- Diğer cisimler: Boyutları arasında belirgin fark olmayan cisimlerdir; özel bir adları yoktur. Masif temeller ve büyük beton bloklar bu gruptadır.
Bu sınıflama elemanların geometrisiyle ilgili olmakla birlikte hesap yöntemleriyle de ilgilidir. Bir çubuk, ekseni ve dik kesitiyle tanımlanır. Dik kesit sonlu bir düzlem parçasıdır; geometrik merkezi çubuk ekseni üzerinde kalacak ve normali eksene teğet olacak şekilde hareket ettirildiğinde çubuk oluşur. Çubuklar eksenlerine göre doğru eksenli ve eğri eksenli, dik kesitlerine göre ise sabit kesitli ve değişken kesitli olarak gruplara ayrılır; bunlar da düzlem ve uzay çubuklar, kesiti sürekli değişen ve kesiti ani değişen çubuklar gibi alt gruplara ayrılır. Yüzeysel taşıyıcılar ise kalınlıklarının ortasından geçen orta yüzey ve bu yüzeyin her noktasındaki kalınlık verilerek geometrik olarak tanımlanır.
Sık Sorulan Sorular
Mukavemet nedir kısaca?
Mukavemet, malzemenin kuvvetlere karşı koyma, yani kırılmadan ve aşırı şekil değiştirmeden yük taşıyabilme yeteneğidir. Mühendislikte ayrıca, cisimlerdeki gerilme ve şekil değiştirmeleri hesaplayan bilim dalının adıdır.
Mukavemet ne demek?
Arapça kökenli bir kelimedir ve “direnme, dayanma, karşı koyma” anlamına gelir. Teknik dilde “dayanım” kelimesiyle eş anlamlı olarak kullanılır.
Mukavemet ile dayanım aynı şey mi?
Malzeme özelliği anlamında evet: beton basınç mukavemeti ile beton basınç dayanımı aynı şeydir. Ancak “mukavemet” kelimesi ayrıca bir bilim dalının ve dersin adıdır.
Gerilme nedir?
Gerilme, bir kesitteki iç kuvvetin birim alana düşen yoğunluğudur. Kesite dik bileşeni normal gerilme (σ), kesit düzlemindeki bileşeni kayma gerilmesi (τ) olarak adlandırılır. Birimi genellikle MPa (N/mm²) dır.
Akma dayanımı nedir?
Malzemenin elastik davranışı bırakıp kalıcı şekil değiştirmeye başladığı gerilmedir. Örneğin S235 yapı çeliğinin akma dayanımı 235 MPa, B420C donatı çeliğinin karakteristik akma dayanımı 420 MPa’dır.
Elastisite modülü nedir?
Elastik bölgede gerilmenin birim uzamaya oranıdır (E = σ/ε). Malzemenin şekil değiştirmeye karşı direncini gösterir; çelik için yaklaşık 200.000–210.000 MPa’dır.
Mukavemet dersinde hangi konular var?
Gerilme ve şekil değiştirme analizi, Mohr dairesi, malzeme özellikleri, eksenel yükleme, kesme, eğilme, burulma, bileşik zorlanma, kirişlerde sehim, enerji yöntemleri, burkulma ve kırılma hipotezleri mukavemet dersinin başlıca konularıdır.
Birinci ve ikinci mertebe teorisi arasındaki fark nedir?
Birinci mertebe teorisinde denge denklemleri cismin şekil değiştirmemiş hali üzerinde, ikinci mertebe teorisinde ise şekil değiştirmiş hali üzerinde yazılır. Şekil değiştirmelerin büyük olduğu narin sistemlerde ikinci mertebe hesap gerekir.
İlgili konular: elastik ve plastik şekil değiştirme, S420 donatı özellikleri, fctk ve fctd, kompozit malzemeler, periyot ve frekans.
Kaynaklar: Bakioğlu, M., Cisimlerin Mukavemeti, Beta Yayınları. Beer, F. P., Johnston, E. R., Mechanics of Materials. Timoshenko, S. P., History of Strength of Materials. TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları. Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik (2018).


