Aplikasyon Nedir? Yapı Aplikasyonu Nasıl Yapılır? Planın Zemine Uygulanması

Aplikasyon, bir harita ya da projedeki noktaların, sınırların ve yapı köşelerinin ölçme aletleriyle araziye (zemine) aktarılması işlemidir. İnşaatta aplikasyon denildiğinde genellikle planın zemine uygulanması, yani proje aşaması tamamlanmış, zemin etüdü yapılmış ve statik projesi hazırlanmış bir yapının arsa üzerindeki yerinin belirlenip kazıklarla işaretlenmesi anlaşılır. Kadastroda ise aplikasyon, tapu ve kadastro paftasındaki parsel sınırlarının arazide yeniden tespit edilmesidir.

Bu yazıda aplikasyon nedir, aplikasyon ne demek, inşaatta aplikasyon nasıl yapılır, aplikasyon yöntemleri, ip iskelesi kurulumu, temel ve kolon aplikasyonu, kadastral aplikasyon ve aplikasyonda dikkat edilmesi gerekenler ele alınmaktadır. Yazıdaki aplikasyon hesaplayıcısı ile dikdörtgen bir binanın köşegen uzunluğunu bulabilir, sahada ölçtüğünüz köşegenlerle köşelerin dik olup olmadığını kontrol edebilirsiniz.

Aplikasyon Nedir? Aplikasyon Ne Demek?

“Aplikasyon” kelimesi Fransızca “application”, yani “uygulama” kelimesinden gelir. Harita ve inşaat mühendisliğinde, kâğıt ya da dijital ortamdaki bir projenin araziye uygulanmasını ifade eder. Kelime farklı alanlarda farklı anlamlarda kullanılır; örneğin tıpta bir ilacın uygulanması, tekstilde kumaş üzerine yapılan süsleme de aplikasyon olarak adlandırılır. Bu yazıda haritacılık ve inşaattaki anlamı ele alınmaktadır.

İnşaat ve haritacılıkta başlıca aplikasyon türleri şunlardır:

• Kadastral (parsel) aplikasyon: Tapu ve kadastro paftasındaki parsel köşe noktalarının arazide yeniden bulunup işaretlenmesi. Sınır anlaşmazlıklarında, inşaattan önce parselin yerinin doğrulanmasında yapılır.
• Yapı aplikasyonu: Binanın vaziyet planına göre parsel içindeki yerinin ve köşe noktalarının zemine aktarılması.
• Temel aplikasyonu: Temel kazısı ve temel elemanlarının yerlerinin, akslara göre işaretlenmesi.
• Kolon aplikasyonu: Kolon ve perde yerlerinin, kolon aplikasyon planına göre temel ya da döşeme üzerine işaretlenmesi.
• Yol ve altyapı aplikasyonu: Yol eksenleri, kurplar, şevler, kanal ve boru güzergâhlarının araziye aktarılması.
• İmar uygulaması (parselasyon) aplikasyonu: İmar planına göre oluşturulan yeni parsellerin araziye uygulanması.

Yapı Aplikasyonu Neden Önemlidir?

Aplikasyon, inşaatın ilk ve en kritik ölçme işidir. Binanın parsel sınırlarına, yola ve komşu yapılara olan çekme mesafeleri imar planıyla belirlenir. Aplikasyonda yapılacak bir hata; binanın komşu parsele ya da yola taşmasına, çekme mesafelerinin ihlal edilmesine, ruhsata aykırılığa ve sonradan çözülmesi çok zor hukuki sorunlara yol açabilir. Ayrıca aks ve köşe hataları, taşıyıcı sistemin projeden farklı yapılmasına, kirişlerin ve döşemelerin projedeki açıklıklardan farklı olmasına neden olur. Bu nedenle yapı aplikasyonu lisanslı harita mühendislerince yapılır ve belgelendirilir. Aplikasyon, kazıdan önce yapılan ve sonraki bütün ölçme işlerinin dayanağı olan bir işlemdir; ilk adımda yapılan küçük bir hata, katlar yükseldikçe büyüyerek tüm yapıya taşınır. Bu yüzden aplikasyon sonrası kontrol ölçümleri, zaman kaybı değil güvencedir.

Yapının Planının Zemine Uygulanması: Adım Adım

1. Arazi temizliği

Öncelikle arsa üzerindeki gereksiz malzeme, çöp, toprak yığınları ve bitkisel toprak kaldırılarak arazi temizlenir. Gerekirse zemin greyder ve dozer gibi iş makineleriyle düzeltilir. Aplikasyon noktalarının görülebilmesi ve ölçme aletlerinin kurulabilmesi için alan açık olmalıdır.

2. Parsel sınırlarının ve yapı hattının belirlenmesi

Köşe noktaları bilinen bir arsada aplikasyon yapılabilmesi için yapı hattının, yani yapının sokak ya da cadde tarafındaki sınır çizgisinin bilinmesi gerekir. İmar durumuna uygun olarak düzenlenmiş vaziyet planındaki ölçülere ve kotlara göre, harita mühendisleri tarafından sabit noktalardan (röperler, poligon ve nirengi noktaları ya da GNSS ile) yapılan ölçmelerle yapının bir köşesi ve yapı hattı kazıklarla zemine işaretlenir.

3. Diğer köşe noktalarının işaretlenmesi

Bu köşe noktası ve yapı hattı esas alınarak diğer köşe noktaları da belirlenir ve kazıklar çakılır. Ölçme çalışmalarında total station (elektronik takeometre), GNSS alıcıları ve nivo gibi modern ölçme aletleri kullanılır. Yalnızca kısa dik inme ve çıkmalarda, pratik olması nedeniyle aynalı gönye, prizmalar ya da Pisagor teoremine dayanan 3-4-5 kuralı kullanılabilir.

4. Dik açıların kontrolü: 3-4-5 kuralı

Pisagor teoremine göre kenarları 3, 4 ve 5 birim olan üçgen dik üçgendir. Sahada örneğin 12 m boyunda, esnemeyen bir ip alınır; üzerine 3, 4 ve 5 m’lik uzunluklar işaretlenir. İp bu işaretlerden gerilerek A, B ve C noktalarına bağlandığında, 3 ve 4 m’lik kenarların birleştiği A noktasındaki açı dik olur. Daha uzun kenarlarda doğruluğu artırmak için 6-8-10 ya da 9-12-15 m gibi katları kullanılır.

5. Ölçmelerin yatay yapılması

Yüzeyi düz olan arsalarda ölçme kolaydır; eğimli arsalarda ise kademeli ölçme yapmak gerekir. Tüm ölçmeler su terazisi ya da nivo ile kontrol edilerek yatay durumda yapılmalıdır. Eğimli arazide şerit metreyle eğim boyunca ölçülen uzunluk, yatay uzunluktan büyük olduğu için hatalı sonuç verir.

6. Plan ölçülerinin zemine aktarılması

Doğrultular belirlendikten sonra bina planındaki ölçüler, bu doğrultularda ve yatay ölçmelerle 1/1 ölçekte zemine uygulanır. Bu uygulama, ip iskelesi kurularak yapılır.

İp İskelesi Nedir, Nasıl Kurulur?

Binanın köşe noktaları kazıklarla belirlendikten sonra temel kazısına başlanır. Ancak köşelere çakılan kazıklar kazı sırasında kaybolur. Hem bu noktaların yerlerinin kaybolmaması hem de temel çukuru, temel ve zemin kat duvarlarının yerlerinin belirtilmesi için kazı alanının dışında ip iskelesi kurulur.

• Köşe noktalarına çakılan kazıkların doğrultularında, duruma göre 1,0–2,5 m geriden ve 1,5–3,0 m aralıklarla kazıklar çakılır. Kazıkların kesitleri genellikle 5×10, 6×8, 7×7 ya da 8×8 cm gibi kare veya dikdörtgen, ya da çapı 10 cm civarında yuvarlak olur; boyları 1,0–1,5 m kadardır.
• Kazıkların dış ve üst kenarlarına, kesiti 4×8 ya da 5×10 cm, boyu 2–4 m olan yatay latalar çakılır. Bu latalara telöre denir.
• Telöreler zeminden 50–100 cm ya da subasman seviyesinden 30–40 cm kadar yukarıda olmalıdır. Telörelerin üst kenarları aynı kotta, nivoyla yataylanmış olarak çakılması, kot aktarmayı da kolaylaştırır.
• Yapı alanına giriş, malzeme taşıma ve iş makinelerinin geçişi için telörelerin uygun yerlerinde boşluklar bırakılır. Büyük yapılarda telöreler kesik kesik yapılabilir.

Telörelerin üzerine şu bilgiler işaretlenir:

• Yığma yapılarda: Temel kazısı genişliği, temel (sömel) ya da temel hatılı genişliği, temel duvarı genişliği ve zemin kat duvarı genişliği.
• Karkas (betonarme ya da çelik) yapılarda: Temel kazısı genişliği ve temel aksları.

Plandaki yatay akslar genellikle rakamlarla, düşey akslar harflerle adlandırılır. Bu rakam ve harfler telörelerin üzerinde ilgili yerlere yazılarak aksların sonradan kolayca bulunması sağlanır. İşaret yerlerinin kaybolmaması için çiviler çakılır ya da çentikler açılır. Bu işaretlerden karşılıklı ipler gerilir. İplerin birbirini dik olarak kesip kesmediği ve kesişen ip boylarının plandaki uzunluklara uygun olup olmadığı şerit metreyle kontrol edilir. İplerin kesiştiği noktalardan şakul sarkıtılarak yapının arsa üzerindeki ilgili noktaları zemine aktarılır.

Yapı bitişik nizamdaysa mevcut komşu binanın duvarlarından yararlanılır; telörelerin komşu duvara gelen kısmı, komşu bina duvarı üzerine işaretlenir. Zeminin eğimli olması durumunda telöreler kademeli olarak yerleştirilir.

Aplikasyon Yöntemleri

Dik koordinat (ordinat–apsis) yöntemi

Bilinen bir doğru (örneğin yapı hattı ya da parsel sınırı) üzerinde ölçülen apsis mesafelerinden, bu doğruya dik olarak ölçülen ordinatlarla noktalar işaretlenir. Dik açılar gönye, prizma ya da 3-4-5 kuralıyla verilir. Küçük alanlarda ve basit geometrilerde pratik bir yöntemdir.

Kutupsal (polar) yöntem

Total station, koordinatı bilinen bir noktaya kurulur ve koordinatı bilinen başka bir noktaya yöneltilir. Aplikasyonu yapılacak noktaların koordinatlarından hesaplanan açı ve uzunluklarla noktalar araziye aktarılır. Günümüzde total station’lar bu hesabı kendileri yaptığından, operatör yalnızca nokta numarasını seçerek prizmacıyı noktaya yönlendirir. Bugün yapı aplikasyonlarının büyük çoğunluğu bu yöntemle yapılır.

GNSS (RTK) ile aplikasyon

Uydu tabanlı konum belirleme sistemleriyle, gerçek zamanlı kinematik (RTK) düzeltme kullanılarak noktalar santimetre doğruluğunda araziye aktarılır. Türkiye’de Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nün sabit GNSS istasyonları ağı (TUSAGA-Aktif) bu amaçla yaygın olarak kullanılır. Açık arazilerde hızlıdır; ancak yüksek binaların ve ağaçların uydu sinyallerini engellediği yerlerde doğruluğu düşebilir.

Kesiştirme yöntemleri

İki bilinen noktadan ölçülen açılar ya da uzunluklarla bir noktanın yeri bulunur. Doğrudan ölçüm yapılamayan durumlarda yardımcı yöntem olarak kullanılır.

Aplikasyonda Kullanılan Aletler

• Total station (elektronik takeometre): Açı ve uzunlukları birlikte ölçen, koordinat hesaplarını kendi yapan elektronik alettir. Yapı aplikasyonunun temel aletidir.
• GNSS alıcısı: Uydu sinyalleriyle konum belirler; RTK düzeltmesiyle santimetre doğruluğuna ulaşır.
• Nivo: Yükseklik farklarını ve kotları ölçmek için kullanılır; kot aktarmanın temel aletidir.
• Lazer nivo ve hat lazeri: Şantiyede yatay ve düşey düzlemleri hızlıca işaretlemek için kullanılır.
• Şerit metre: Çelik ya da fiberglas şeritlerle kısa mesafeler ve kontrol ölçüleri alınır.
• Jalon ve prizma: Noktaların görünür kılınması ve total station ile ölçüm için kullanılır.
• Gönye ve prizmalı gönye: Bir doğruya dik açı vermek için kullanılır.
• Şakul: İp kesişimlerini ya da üst kattaki noktaları düşey olarak aşağı aktarmak için kullanılır.

Eğimli Arazide Aplikasyon

Eğimli arazilerde yatay uzunlukların doğrudan ölçülmesi zordur. Şerit metreyle eğim boyunca ölçülen uzunluk, yatay uzunluktan büyüktür; örneğin %20 eğimli bir arazide 10 m’lik eğik ölçü, yaklaşık 9,80 m’lik yatay uzunluğa karşılık gelir. Bu nedenle eğimli arazide ya şerit metre yatay tutularak ve uç noktası şakulle aşağı indirilerek kademeli ölçme yapılır ya da total station ile doğrudan yatay mesafe ölçülür. İp iskelesi de kademeli olarak kurulur; her kademedeki telöre kotu ayrıca not edilir. Eğimli arazilerde kazı derinlikleri köşeden köşeye değiştiği için kot aplikasyonuna ayrıca özen gösterilmelidir.

Aplikasyonda Hata Kaynakları ve Toleranslar

Aplikasyonda hatalar; aletin kurulumundaki hatalardan, sabit noktaların yanlış seçilmesinden, şerit metrenin sarkması ve sıcaklıkla uzamasından, kazıkların sonradan yerinden oynamasından ve okuma ya da kayıt hatalarından kaynaklanabilir. Bu hataları azaltmak için ölçümler en az iki farklı sabit noktadan kontrol edilmeli, aplikasyon sonrası noktalar arasındaki uzunluklar ve köşegenler bağımsız olarak ölçülmeli, kazıklar beton ya da metal işaretlerle sabitlenmelidir.

Yapı aplikasyonunda kabul edilebilir hata sınırları, projenin türüne ve şartnamesine göre değişir. Konut ve benzeri yapılarda köşe noktalarında birkaç santimetrelik sapmalar bile kolon ve kiriş ölçülerinde, kaplamalarda ve doğramalarda sorun yaratabileceği için hedef, santimetre altı doğruluktur. Prefabrik ve çelik yapılarda bu hassasiyet daha da önem kazanır; ankraj bulonlarının yerleri milimetre mertebesinde doğru olmalıdır.

Aplikasyon Hesaplayıcı

Dikdörtgen bir binanın köşeleri işaretlendikten sonra en pratik kontrol, iki köşegenin ölçülmesidir. Dört kenar plandaki ölçülere uygun ve iki köşegen hem birbirine hem de teorik değere eşitse, köşeler diktir. Aşağıdaki araca bina boyu ve enini, isterseniz sahada ölçtüğünüz köşegenleri girerek kontrol yapabilirsiniz.

Örneğin 18,40 x 12,60 m’lik bir bina için teorik köşegen yaklaşık 22,30 m’dir. Sahada köşegenlerden biri 22,31, diğeri 22,29 m ölçülürse aradaki 2 cm’lik fark, köşelerin tam dik olmadığını gösterir; uzun köşegenin uçlarındaki köşeler biraz içe alınarak düzeltme yapılır.

Temel Aplikasyon Planı ve Kolon Aplikasyonu

Temel aplikasyon planı, statik projede temellerin, kazık başlıklarının ya da radye temelin akslara göre yerlerini ve ölçülerini gösteren plandır. Temel kazısından sonra grobeton dökülür; grobeton üzerine telörelerden alınan akslar şakul ya da total station ile aktarılır ve temel kenarları işaretlenir. Kalıp ve donatı bu işaretlere göre yerleştirilir.

Kolon aplikasyon planı ise kolon ve perdelerin akslara göre yerlerini, boyutlarını ve yönlerini gösterir. Temel betonundan sonra, temel üst yüzeyine akslar yeniden işaretlenir ve kolon filizleri ile kolon kalıpları bu işaretlere göre konumlandırılır. Her katta akslar alt kattan yukarı aktarılarak kontrol edilir; böylece katlar arasında kayma birikmez. Kolon aplikasyon planının okunması için statik proje nasıl okunur yazımıza bakabilirsiniz.

Kot Aktarma

Aplikasyon yalnızca yatay konumla sınırlı değildir; yapının yüksekliği (kotu) da doğru verilmelidir. Vaziyet planında ±0,00 kotu olarak belirlenen bina giriş kotu, genellikle yol kotuna ya da sabit bir röper noktasına göre tanımlanır. Harita mühendisi bu kotu arazide sabit bir noktaya işaretler; şantiyede nivo yardımıyla telörelere, kalıplara ve her kata aktarılır. Kot hatası; bina girişinin yoldan aşağıda kalmasına, kanalizasyon bağlantısının eğim alamamasına ve yağmur sularının binaya yönelmesine neden olabilir. Bu nedenle ±0,00 kotunun belediyenin verdiği yol kotuyla uyumu, kazıdan önce mutlaka teyit edilmelidir.

Kadastral Aplikasyon

Kadastral aplikasyon, bir parselin tapu ve kadastro kayıtlarındaki sınırlarının arazide yeniden belirlenmesidir. İnşaat öncesinde parselin gerçek yerinin doğrulanması, komşularla sınır anlaşmazlıklarının çözülmesi ya da arsanın satın alınmadan önce yerinin görülmesi için yapılır. Aplikasyon talebi, ilgili kadastro müdürlüğüne ya da lisanslı harita kadastro mühendislik bürolarına yapılır; ölçüm sonunda parsel köşelerine işaret çakılır ve bir aplikasyon krokisi düzenlenir. Kadastro paftalarının eski ve farklı ölçeklerde üretilmiş olması nedeniyle bazı bölgelerde arazideki sınırlar ile kayıtlar arasında farklar görülebilir; bu durumda düzeltme işlemleri gerekebilir.

Yol ve Altyapı İşlerinde Aplikasyon

Yol, kanal ve boru hattı gibi çizgisel yapılarda aplikasyon, projedeki eksenin araziye aktarılmasıyla başlar. Eksen, belirli aralıklarla (genellikle 20 m, kurplarda daha sık) kazıklarla işaretlenir; bu noktalara kilometre (km) değeri verilir. Kurpların başlangıç, bitiş ve tepe noktaları ayrıca hesaplanıp işaretlenir. Ardından enkesitlere göre şev başları, yarma ve dolgu sınırları, hendek ve banket kenarları araziye aktarılır. Kanalizasyon ve yağmur suyu hatlarında ise boru eğimleri çok küçük olduğu için kot aplikasyonu özellikle hassastır; rögar kapakları ve boru taban kotları nivoyla tek tek kontrol edilir.

Büyük altyapı projelerinde iş makinelerine takılan makine kontrol sistemleri, GNSS ve total station verileriyle çalışarak greyder, dozer ve ekskavatörün kepçesini doğrudan proje kotlarına göre yönlendirir. Bu sistemler kazık çakma ihtiyacını azaltır ve kazı ile dolgu doğruluğunu artırır.

Aplikasyonun Belgelenmesi

Yapı aplikasyonu tamamlandığında, harita mühendisi işaretlenen noktaları, kullanılan sabit noktaları, ölçü ve koordinatları gösteren bir kroki ve tutanak hazırlar. Bu belgeler, yapının vaziyet planına uygun konumlandırıldığının kanıtıdır; ilgili idare ve yapı denetim kuruluşu tarafından da kontrol edilir. Temel ve subasman aşamalarında yapılan kontrol ölçümleriyle birlikte saklanmaları, ileride çıkabilecek sınır ve çekme mesafesi anlaşmazlıklarında büyük kolaylık sağlar.

Aplikasyonda Dikkat Edilecek Hususlar

• Aplikasyon, onaylı vaziyet planı ve güncel imar durumu esas alınarak yapılmalıdır.
• Yapı aplikasyonu lisanslı harita mühendislerine yaptırılmalı, sonuç bir tutanak ya da krokiyle belgelenmelidir.
• Köşe noktaları ve akslar en az iki bağımsız yöntemle kontrol edilmelidir (örneğin köşegen ölçümü ve kenar ölçümü).
• Kazıklar ve telöreler, iş makinelerinin çarpmasına karşı korunmalı; hasar gören işaretler yeniden kontrol edilmeden kullanılmamalıdır.
• Tüm ölçümler yatay yapılmalı, şerit metreler germe kuvveti ve sıcaklık etkisi düşünülerek kullanılmalıdır.
• Komşu yapıların ve yolların konumu, çekme mesafeleri açısından ayrıca kontrol edilmelidir.
• Kazı sırasında ve her döşemede akslar yeniden kontrol edilmeli, hatalar birikmeden düzeltilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Aplikasyonu kim yapar?

Yapı ve kadastral aplikasyonlar, harita mühendisleri tarafından yapılır. Kadastral işlemler kadastro müdürlükleri ya da lisanslı harita kadastro mühendislik büroları tarafından yürütülür. Şantiyede aksların ve kotların katlara aktarılması ise inşaat mühendisi ve şantiye ekibinin sorumluluğundadır.

Aplikasyon ne kadar sürer?

Arazinin büyüklüğüne, ulaşılabilirliğine ve sabit noktalara uzaklığına bağlı olarak, tipik bir konut parselinde yapı aplikasyonu birkaç saat içinde tamamlanabilir. Kadastral aplikasyonda ise başvuru ve ölçüm randevusu nedeniyle süreç günler alabilir.

Aplikasyon ile röleve arasındaki fark nedir?

Aplikasyon, projedeki bilgilerin araziye aktarılmasıdır; yönü projeden araziyedir. Röleve ise arazide ya da mevcut bir yapıda bulunan durumun ölçülerek çizime dökülmesidir; yönü araziden çizimedir. Mevcut binalarda güçlendirme ya da tadilat öncesinde röleve, yeni yapılarda ise inşaat öncesinde aplikasyon yapılır.

Aplikasyon krokisi nedir?

Aplikasyon krokisi, araziye aktarılan noktaların, ölçü ve koordinatlarının, kullanılan sabit noktaların ve parsel sınırlarının gösterildiği çizimdir. Hem yapı sahibinin hem de ilgili idarenin kaydı için düzenlenir.

3-4-5 kuralı neden çalışır?

Pisagor teoremine göre dik üçgende dik kenarların karelerinin toplamı hipotenüsün karesine eşittir: 3² + 4² = 9 + 16 = 25 = 5². Bu nedenle kenarları 3, 4 ve 5 birim olan her üçgen dik üçgendir; bu oran sahada iple kolayca kurulabilir.

Temel aplikasyon planı nedir?

Temel aplikasyon planı, statik projede temellerin akslara göre konumlarını, boyutlarını ve kotlarını gösteren paftadır. Grobeton üzerine işaretleme bu plana göre yapılır. Tekil temellerde her temelin aks ile ilişkisi (merkezli ya da eksantrik oluşu), radye temellerde ise radye sınırları ve kalınlık değişimleri bu planda gösterilir.

Aplikasyon yapılmadan inşaata başlanabilir mi?

Hayır. Ruhsatlı bir yapıda binanın parsel içindeki yerinin vaziyet planına uygun olarak zemine aktarılması zorunludur. Aplikasyonsuz başlanan inşaatlar, çekme mesafesi ihlali ve komşu parsele taşma gibi geri dönüşü zor sorunlara yol açabilir.

Aplikasyon ücretini kim öder?

Yapı aplikasyonu ve kadastral aplikasyon ücretleri genellikle yapı sahibi ya da işi yürüten müteahhit tarafından ödenir. Kadastral aplikasyonlarda ücretler, ilgili kurumların yayımladığı döner sermaye ve hizmet bedeli tarifelerine göre belirlenir.

Aplikasyon hatası nasıl anlaşılır?

Köşegenlerin eşit çıkmaması, kenar ölçülerinin plandan farklı olması, aksların komşu yapılara ve parsel sınırlarına olan mesafelerinin vaziyet planıyla uyuşmaması aplikasyon hatasının işaretleridir. Bu durumda kazıya başlamadan önce ölçümler harita mühendisine yeniden kontrol ettirilmelidir.

İlgili Yazılar

• Nivo nedir, nasıl kullanılır?
• Statik proje nasıl okunur?
• Tekil temel nedir?
• Radye temel nedir?
• Shop drawing nedir?