Heyelan Nedir? Heyelan Çeşitleri, Nedenleri, Belirtileri ve Önlemleri

Heyelan, bir yamaçtaki toprak, kaya ya da moloz kütlesinin yer çekimi etkisiyle yamaç aşağı kayması, düşmesi veya akması olayıdır. Kısaca heyelan nedir sorusunun cevabı: dengesi bozulan bir yamaç kütlesinin aşağı doğru hareket etmesidir. Halk arasında toprak kayması olarak da bilinen heyelanlar, belirli bir zaman içinde yamacın ilk geometrisini gözle görülür biçimde kaybetmesine, üzerindeki ya da önündeki yapıların, yolların ve altyapının güvenliğini yitirmesine yol açan kütle hareketleridir. Heyelanlar birkaç saniyede gerçekleşen kaya düşmelerinden yılda birkaç santimetre ilerleyen yavaş akmalara kadar çok farklı hız ve biçimlerde oluşabilir.

Bu yazıda heyelanın tanımını, bir heyelanın bölümlerini, heyelan çeşitlerini ve türlerini, heyelanların neden oluştuğunu, belirtilerini, Türkiye’de ve dünyada heyelan örneklerini, heyelana karşı alınabilecek mühendislik önlemlerini ve heyelan anında yapılması gerekenleri ayrıntılı olarak ele alıyoruz. Yazının ortasındaki şev stabilitesi hesaplayıcısı ile bir yamacın güvenlik sayısını da kendiniz hesaplayabilirsiniz.

Heyelan Nedir?

Heyelan kelimesi Arapça kökenlidir ve “akma, kayma, sarsılma” anlamlarına gelir. Yer bilimlerinde ve mühendislikte heyelan; doğal veya yapay bir yamaçta, kaya, toprak ya da molozdan oluşan kütlenin, yer çekiminin etkisiyle yamaç aşağı doğru hareket etmesi olarak tanımlanır. Hareketin oluşabilmesi için yamaçta kütleyi aşağı çeken kuvvetlerin, kütleyi yerinde tutan dirençlerden büyük olması gerekir. Bir yamacı aşağı çeken etki, kütlenin kendi ağırlığının yamaca paralel bileşenidir. Onu yerinde tutan ise zeminin ya da kayanın kayma direncidir; bu direnç kohezyondan ve içsel sürtünmeden oluşur.

Heyelanlar insanlara ve çevreye etki eden en büyük doğal risklerden biridir. Kayan kütle yerleşim alanlarını, yolları, demiryollarını, boru hatlarını, enerji iletim hatlarını ve tarım arazilerini tahrip edebilir; akarsu vadilerini tıkayarak heyelan setli göller oluşturabilir ya da bir baraj gölüne düşerek büyük dalgalara yol açabilir.

Heyelan, kütle hareketi ve şev göçmesi kavramları

Heyelan, daha genel bir kavram olan kütle hareketlerinin en bilinen türüdür. Kütle hareketi; düşme, devrilme, kayma, yayılma, akma ve krip gibi yer çekimine bağlı tüm yamaç hareketlerini kapsar. İnşaat mühendisliğinde ise insan eliyle oluşturulan kazı ve dolgu yüzeylerinde meydana gelen benzer hareketlere çoğunlukla şev göçmesi ya da şev kayması denir. Şevlerin tanımı ve şevlerle ilgili kavramlar için şev nedir yazımıza bakabilirsiniz. Karın yamaç aşağı hareketi ise çığ olarak adlandırılır.

Türkiye’de heyelan

Ülkemizde heyelanlar diğer doğal afetlere oranla oldukça sık meydana gelir. Bunun başlıca nedenleri; arazinin büyük bölümünün eğimli, engebeli ve yüksek olması, jeolojik yapının karmaşıklığı, kuru dönemlerin ardından bol yağışlı dönemlerin geldiği bölgelerin ve uzun süreli yağış alan nemli bölgelerin varlığı, orman alanlarının zarar görmesi ve eğimli arazilerin yerleşim, yol ve tarım amacıyla kullanılması için yamaçlara yapılan müdahalelerdir. Afet istatistiklerine dayanan çalışmalar, Türkiye’de heyelanın depremden sonra en çok can ve mal kaybına yol açan doğal afetler arasında yer aldığını göstermektedir.

Heyelanlar özellikle Doğu ve Orta Karadeniz’de (Rize, Trabzon, Artvin, Giresun, Ordu), Batı Karadeniz’de, Doğu Anadolu’nun eğimli bölgelerinde ve Akdeniz kıyı dağlarında yoğunlaşır. Karadeniz’de yıllık yağışın yüksekliği, dik yamaçlar ve kalın ayrışma örtüsü heyelanları kolaylaştırır. Ülkemizdeki en bilinen örnekler arasında 1988 yılında Trabzon Maçka’daki Çatak heyelanı ve 1995 yılında Isparta Senirkent’te yaşanan çamur akması bulunur; her iki olay da çok sayıda can kaybına yol açmıştır.

Bir Heyelanın Bölümleri

Heyelanları tanımlamak, haritalamak ve önlem tasarlamak için heyelan kütlesinin bölümlerini bilmek gerekir. Tipik bir dönel kayma türü heyelanda şu bölümler ayırt edilir:

• Taç: Heyelanın en üst kısmında, ana aynanın hemen üstünde kalan ve hareket etmemiş olan bölgedir. Taçta çoğu zaman yamaca paralel gerilme çatlakları görülür; bu çatlaklar heyelanın geriye doğru büyüyebileceğinin işaretidir.
• Ana ayna (ana sıyrılma yüzeyi): Hareket eden kütlenin koptuğu, dik ya da dike yakın yüzeydir. Kayma yüzeyinin yeryüzünde görünen kısmıdır.
• Tali aynalar: Kayan kütle içinde, ana aynanın önünde oluşan daha küçük basamaklardır.
• Baş: Kayan kütlenin ana aynayla temas ettiği en üst bölümüdür.
• Kayma yüzeyi: Hareket eden kütle ile yerinde kalan zemin arasındaki yüzeydir. Dairesel, düzlemsel ya da düzensiz olabilir.
• Gövde: Kayma yüzeyinin üzerinde hareket eden kütlenin ana bölümüdür.
• Topuk ve uç: Kayan kütlenin en alt bölümüdür. Topukta malzeme çoğunlukla yığılır, kabarır ve yelpaze şeklinde yayılır.

Heyelan Çeşitleri ve Türleri Nelerdir?

Heyelanlar; hareket eden malzemenin türüne (kaya, moloz, toprak) ve hareketin biçimine göre sınıflandırılır. Dünyada en yaygın kullanılan sınıflandırma, Varnes’in (1978) önerdiği ve Cruden ve Varnes (1996) tarafından geliştirilen sınıflandırmadır. Dengeyi etkileyen tüm özellikler göz önüne alındığında, doğal ya da yapay yamaçlarda heyelan çeşitleri altı ana gruba ayrılır:

• Düşme
• Devrilme
• Kayma (dönel ve düzlemsel)
• Yayılma (yanal yayılma)
• Akma
• Karmaşık hareketler

1) Düşme

Düşme, dik yamaçlardan, falezlerden ya da sivri dağ doruklarından kopan kaya bloklarının veya toprak parçalarının yer çekimi etkisiyle serbest düşme, sıçrama, sekme ve yuvarlanma yoluyla aşağı hareket etmesidir. Düşmenin belirgin özelliği düşey ve çok hızlı olmasıdır. Aşırı konsolide olmuş killerde ve kayaçlarda, ayrışma ve aşınma sonucu oluşur. Çatlaklara su ve buz girmesi, sıcaklık değişimleri ve özellikle deniz ya da göl kıyısında dalga etkisine açık yamaçlarda topuğun oyulması, süreksizlikler boyunca ayrışan blokların serbest kalmasına yol açar.

Kaya ve toprak düşmeleri aniden ve çok hızlı gerçekleştiği için hasar ve can kaybına yol açabilir. Bu nedenle dağlık bölgelerden geçen yollarda kaya düşmesi olasılığını gösteren uyarı levhaları bulunur. Yakın zamanda gerçekleşmiş bir düşmenin koptuğu yarda taze ve düzensiz izler görülür; bu izler ana kütlenin çatlak sistemine ve tabakalanmasına uyan bir düzensizlik gösterir. Kaya düşmesinin esas nedeni; topuk oyulmaları, çatlak ve kırıklarda birbirini izleyen donma ve çözülme olayları ve hidrostatik basınç nedeniyle yer çekiminin bağlayıcı kuvvetlerden büyük hale gelmesidir. Kaya düşmeleri çoğu zaman yataya yakın tabakalı yumuşak kayaçların üzerinde asılı duran çatlaklı masif kayalarda meydana gelir. Ayrıntılar için kaya düşmesi nedenleri ve koruma yöntemleri yazımıza bakabilirsiniz.

2) Devrilme

Devrilme, yamaç içine doğru eğimli süreksizliklere sahip kaya kütlelerinde görülen bir duraysızlık türüdür. Devrilmenin nedeni, blokların ağırlık vektörünün taban alanının dışına düşmesidir; blokların genişlik/yükseklik oranı da devrilme üzerinde etkilidir. Devrilmeler düşmelere benzer, ancak bu tür yenilmelerde bloklar ağırlık merkezlerinin altındaki bir nokta veya eksen etrafında yamacın önüne doğru döner. Özellikle şist ve sleyt gibi yapraklanmalı kayalar ile kolonsal yapıya sahip kaya kütlelerinde yaygındır. Bu yenilmelerin görüldüğü şevlerde süreksizlikler şevin içine doğru eğimlidir ve devamlılıkları yüksektir.

3) Kayma

Kayma, makaslama (kesme) yenilmesi sonucunda bir veya daha fazla bloğun belirli bir kayma yüzeyi boyunca yamaç aşağı hareket etmesidir. Kayma ile denge kaybı, bir veya birkaç yüzey boyunca kütle içindeki kayma direncinin azalması sonucu oluşur. Kayma bir düzlem boyunca olursa kayan kütlede deformasyon azdır; kayma yüzeyi eğri olursa kütlede kırılmalar ve büyük şekil değiştirmeler görülür. Kayma türü heyelanlar inşaat mühendisliğinde en sık karşılaşılan ve hesapla en iyi incelenebilen heyelanlardır.

Dönel kayma

Dönel kaymada kütle, bir merkez çevresinde dönme hareketi yapar ve kayma yüzeyi kaşık biçimindedir. Homojen, yumuşak killerde ve sıkıştırılmış yapay dolgu şevlerinde tipik hareket türüdür. Kayma sonunda kütle geriye doğru yatmış bir görünüm alır; başta geriye eğik basamaklar, topukta ise kabarma oluşur. Dönel kaymalar alt gruplara ayrılır:

• Dairesel kayma: Kayma yüzeyinin daire yayı (üç boyutta silindir) şeklinde kabul edildiği kaymadır. Doğada tam dairesel yüzey nadiren oluşsa da homojen zeminlerde ve dolgularda gerçeğe yakın sonuç verir ve hesap kolaylığı sağlar. Hızları genellikle yavaş veya orta derecededir.
• Genel şekilli kayma: Kayma yüzeyi helezondan birkaç doğru parçasıyla gösterilebilecek şekle kadar değişebilir.
• Ardışık kayma: Kayan hacmin büyük, zemin direncinin düşük olduğu ve hareketin sert bir taban üstünde gerçekleştiği durumlarda gövdenin dilimlenmesiyle oluşan dairesel kayma türüdür.
• Karışık kayma: Dönel kaymanın birden fazla alt türünün birlikte görüldüğü harekettir.

Düzlemsel (ötelenmeli) kayma

Düzlemsel kayma, öncelikle tabakalı kayaçlarda ve ortamda bir veya daha fazla süreksizlik yüzeyinin bulunması durumunda oluşur. Kütle, zayıf bir zon veya tabaka düzlemi gibi oldukça düz bir yüzey boyunca öteleme hareketi yapar. Dönel kaymadan farklı olarak kütlede aşırı deformasyon izlenmez; kayan kütlenin kalınlık/uzunluk oranı genellikle 0,1’den küçüktür. Alt türleri şunlardır:

• Blok kayması: Harekete olanak sağlayan zayıf bir tabakanın varlığında, topukta kazı yapılması veya su seviyesinin yükselmesi gibi nedenlerle bir bloğun bütün olarak kaymasıdır.
• Kama kayması: Kayadaki iki veya üç çatlak sisteminin uygun biçimde kesişmesiyle oluşan kama şeklindeki kütlenin, kesişme hattı boyunca kaymasıdır. Yol yarmalarında sık görülür.
• Heterojen yamaçta kayma: Farklı malzemelerden oluşan şevlerde görülür. Tipik örneği, baraj gölündeki su seviyesinin hızla düşmesi sonucu kaya dolgunun kil çekirdek üzerinden kaymasıdır.
• Yüzeysel kayma: Ayrışmış kil veya rezidüel örtünün ana kaya üzerinde kaymasıdır. Karadeniz’de yoğun yağışlardan sonra çok sık görülür.
• Aktif blok kayması: Zayıf bir tabaka üzerindeki yamaçta, bu tabakanın ıslanarak kayma direncinin azalması veya topuğun kazılması ya da aşınması sonucu oluşur.

4) Yanal yayılma

Yanal yayılma, çekme ve makaslama deformasyonlarının birlikte görüldüğü bir heyelan türüdür ve belirgin bir kayma yüzeyi bulunmaz. Kayaçlarda alttaki kil tabakasının kayma direnci azaldığında üstteki kaya tabakalarının yanlara doğru hareket etmesiyle; hassas killerde ve gevşek kumlarda ise titreşim veya su etkisiyle ortamın sıvılaşıp yayılmasıyla oluşur. Bloklar birbirinden ayrılarak parçalar halinde hareket eder. Yayılmalar yatay veya çok az eğimli arazilerde de gelişebilir ve genellikle akarsu, göl ve deniz kıyılarında sona erer. Geniş alanları etkileyebildikleri için köprü ayakları, rıhtımlar ve boru hatları gibi yapılarda ciddi hasara yol açarlar. Depremlerde sıvılaşmaya bağlı yanal yayılmalar sık görülür; ayrıntılar için sıvılaşma yazımıza bakabilirsiniz.

5) Akma

Akma, pekişmemiş malzemenin yoğun ve kıvamlı bir sıvı gibi yamaç aşağı hareket etmesidir. Bu tür yenilmede belirli bloklar halinde hareket eden kütleler bulunmaz; hız dağılımı ve yer değiştirmeler yüksek viskoziteli sıvılardaki duruma benzer. Kumda, kilde, yamaç molozunda ve ayrışmış kayada görülebilir. Malzemenin türüne göre toprak akması, çamur akması, kum akması ve moloz (debris) akması olarak adlandırılır.

Kaya blokları, toprak ve ayrışmış kaya parçalarından oluşan karışımın fazla su alması sonucunda oluşan moloz akmaları, yüksek hızları ve uzun mesafelere ulaşabilmeleri nedeniyle en tehlikeli ve yıkıcı yamaç hareketlerindendir. Akmalar çoğunlukla şiddetli yağışlar veya hızlı kar erimeleri sonucunda tetiklenir ve dere yataklarını izleyerek vadi tabanındaki yerleşimlere ulaşabilir.

Yamacın yüzeysel kısmının sürekli ama çok yavaş hareket etmesine ise krip (yavaş akma) denir. Krip hızı yılda birkaç santimetre olabilir ve ancak uzun süreli gözlem ve ölçümlerle anlaşılır. En tipik belirtileri; ağaç gövdelerinin tabanda yamaç aşağı kavislenmesi, duvarların, çitlerin ve elektrik direklerinin düşeyden sapması, tabaka uçlarının yamaç aşağı kıvrılmasıdır.

6) Karmaşık hareketler

Yukarıdaki beş hareket türünden iki veya daha fazlasının birlikte görüldüğü yamaç hareketleridir. Örneğin üst kesimde dönel kayma olarak başlayan bir hareket, malzeme suya doygun hale geldikçe alt kesimde akmaya dönüşebilir. Doğada büyük heyelanların önemli bir kısmı karmaşık hareketlerdir.

Hızına göre heyelanlar

Heyelanlar hareket hızlarına göre de sınıflandırılır. Cruden ve Varnes (1996) sınıflandırmasında saniyede 5 metreden hızlı hareketler aşırı hızlı, dakikada 3 metre mertebesindeki hareketler çok hızlı, yılda 1,6 metre mertebesindekiler yavaş, yılda 16 milimetreden yavaş hareketler ise aşırı yavaş olarak tanımlanır. Hız, heyelanın yıkıcılığını belirleyen en önemli etkendir: aşırı hızlı düşme ve akmalar can kaybına yol açarken, yavaş heyelanlar daha çok yapılarda ve altyapıda zamanla artan hasarlar oluşturur.

Heyelan Neden Olur? Heyelanın Nedenleri

Bir yamaçta heyelan oluşması için yamacı aşağı çeken kuvvetlerin artması ya da yamacın direncinin azalması gerekir. Heyelan nedenleri genellikle hazırlayıcı nedenler ve tetikleyici nedenler olarak iki grupta incelenir. Hazırlayıcı nedenler yamacı uzun süre içinde duraysızlığa yaklaştırır; tetikleyici neden ise son darbeyi vurarak hareketi başlatır. Ayrıntılı bilgi için heyelanların nedenleri yazımıza bakabilirsiniz.

Doğal nedenler

• Yağış ve yeraltı suyu: Heyelanların en yaygın tetikleyicisidir. Yağış ve kar erimesiyle zemine sızan su, boşluk suyu basıncını artırarak efektif gerilmeyi ve dolayısıyla sürtünme direncini azaltır; aynı zamanda kütlenin ağırlığını artırır. Killerde suyla yumuşama ve kohezyon kaybı da gerçekleşir.
• Eğim: Yamaç eğimi arttıkça kütleyi aşağı çeken kuvvet büyür. Akarsuların, dalgaların veya buzulların yamacın topuğunu aşındırması eğimi dikleştirir ve topuktaki destek kaybolur.
• Jeolojik yapı: Yamaç dışına doğru eğimli tabakalar, çatlak sistemleri, faylar, ayrışmış kayalar ve kil ara katkıları heyelana yatkınlığı artırır.
• Deprem: Deprem sarsıntısı yamaca ek yatay kuvvetler uygular, gevşek zeminlerde boşluk suyu basıncını artırır ve sıvılaşmaya yol açabilir. Büyük depremler çoğu zaman yüzlerce heyelanı aynı anda tetikler.
• Donma–çözülme: Çatlaklarda donan suyun genleşmesi kaya bloklarını gevşetir; ilkbaharda çözülme ile birlikte düşmeler artar.
• Ayrışma: Kayaçların zamanla kimyasal ve fiziksel olarak ayrışması dayanımlarını azaltır. Ayrışma sonucu oluşan killer, özellikle şişen killer, yamaç dengesini bozabilir. Killerin özellikleri için kil nedir yazımıza bakabilirsiniz.

İnsan kaynaklı nedenler

• Topuk kazısı: Yol, bina veya altyapı yapımı için yamacın eteğinin kazılması, yamacı tutan desteği ortadan kaldırır. Bu, ülkemizdeki heyelanların en yaygın insan kaynaklı nedenidir.
• Yamaca yük bindirmek: Yamacın üst kısmına dolgu, bina veya hafriyat dökmek kaydırıcı kuvvetleri artırır.
• Suyun kontrolsüz bırakılması: Kaçak su, sızdıran kanalizasyon ve içme suyu boruları, foseptikler, kontrolsüz sulama ve yüzey suyunun yamaca yönlendirilmesi yeraltı suyunu yükseltir.
• Ormansızlaşma: Ağaç köklerinin zemini tutma etkisinin ortadan kalkması ve buharlaşma–terlemenin azalması yüzeysel heyelanları artırır.
• Titreşim: Patlatma, ağır trafik ve kazık çakma gibi titreşimler hassas zeminlerde hareketi tetikleyebilir.
• Baraj göllerinde su seviyesi değişimi: Göl seviyesinin hızla düşürülmesi, yamaçlardaki suyun boşalamaması nedeniyle duraysızlığa yol açabilir.

Heyelan Riski Nasıl Hesaplanır? Şev Stabilitesi Hesaplayıcı

Mühendislikte bir yamacın heyelana karşı güvenliği güvenlik sayısı (FS) ile ifade edilir. Güvenlik sayısı, kayma yüzeyi boyunca harekete karşı koyan kayma direncinin, kütleyi harekete zorlayan kayma gerilmesine oranıdır. FS = 1 olduğunda yamaç sınır dengededir; FS < 1 ise yamaç duraysızdır ve hareket beklenir. Kalıcı şevlerde genellikle statik durumda FS ≥ 1,5, deprem durumunda daha düşük ama 1’in üzerinde bir değer aranır. Aşağıdaki hesaplayıcı, uzun yamaçlarda şeve paralel yüzeysel kaymalar için kullanılan sonsuz şev yöntemiyle güvenlik sayısını, hedef güvenlik sayısını sağlayan en dik şev açısını ve yeraltı suyunun etkisini gösterir.

Su oranı (m) değerini artırarak, yağışlarla yükselen yeraltı suyunun güvenlik sayısını nasıl düşürdüğünü görebilirsiniz. Kohezyonsuz bir zeminde (c’ = 0) su yüzeye kadar yükseldiğinde güvenlik sayısı yaklaşık yarıya iner. Bu, heyelanların neden çoğunlukla uzun süreli yağışlardan sonra meydana geldiğini açıklar. Hesaplayıcı ön değerlendirme içindir; gerçek yamaçlarda zemin etüdüne dayalı ayrıntılı analiz yapılmalıdır.

Heyelanın Belirtileri

Heyelanların önemli bir kısmı, ani hareketten önce gözle görülebilen belirtiler verir. Bu belirtilerin erken fark edilmesi can kaybını önleyebilir. Başlıca heyelan belirtileri şunlardır:

• Arazide, yollarda, bahçelerde ve bina çevresinde yeni çatlakların oluşması ve mevcut çatlakların genişlemesi,
• Yamaçta basamaklar, çökmeler veya topuk bölgesinde kabarmalar görülmesi,
• Ağaçların, elektrik direklerinin, çitlerin ve istinat duvarlarının yamaç aşağı eğilmesi,
• Kapı ve pencerelerin sıkışması, duvarlarda ve döşemelerde yeni çatlaklar oluşması,
• Yer altından geçen su, kanalizasyon ve doğalgaz borularının kırılması,
• Kaynak sularının debisinde ani değişiklik, yeni su çıkışları veya mevcut kaynakların kuruması,
• Dere sularının yağış olmadığı halde bulanıklaşması veya debisinin aniden azalması (yukarıda bir heyelanın vadiyi tıkadığına işaret edebilir),
• Yamaçtan gelen çatırtı, gürleme ve kaya düşme sesleri.

Heyelana Karşı Alınabilecek Önlemler

Heyelana karşı alınacak önlemler, hareketin türüne, büyüklüğüne, hızına ve nedenine bağlıdır. Mühendislik uygulamalarında önlemler genellikle beş grupta toplanır. Çoğu zaman en etkili sonuç, bu önlemlerin birlikte uygulanmasıyla elde edilir.

1) Drenaj önlemleri

Su, heyelanların en önemli nedeni olduğundan drenaj en etkili ve çoğu zaman en ekonomik önlemdir. Yüzey sularını yamaçtan uzaklaştıran kafa hendekleri ve yüzey kanalları, yeraltı suyunu düşüren derin drenaj hendekleri, yamaç içine açılan yatay drenler, drenaj kuyuları ve büyük heyelanlarda drenaj galerileri kullanılır. Ayrıca yamaçtaki su kaçakları ve sızıntılar giderilmelidir. Ayrıntılar için drenaj nedir yazımıza bakabilirsiniz.

2) Geometrinin değiştirilmesi

Yamacın eğimini azaltmak (şevi yatırmak), yüksek şevleri basamaklar (palyeler) halinde düzenlemek, heyelanın baş kısmından malzeme alarak yükü azaltmak ve topuk bölgesine ağırlık dolgusu (karşı ağırlık, topuk dolgusu) yapmak kaydırıcı kuvvetleri azaltır ve direnci artırır. Topuk dolgusu, drenaj sağlayacak şekilde iri malzemeyle yapılmalıdır.

3) Destekleme yapıları

Kütlenin hareketini fiziksel olarak durduran yapılardır: ağırlık tipi ve betonarme istinat duvarları, gabion duvarlar, fore kazık perdeler, kayma yüzeyini kesen kazık sıraları, öngermeli zemin ve kaya ankrajları ve zemin çivileri. Bu yapıların temeli mutlaka kayma yüzeyinin altındaki sağlam zemine oturtulmalıdır; aksi takdirde yapı kayan kütleyle birlikte hareket eder.

4) Zemin iyileştirme ve yüzey koruması

Kireç ve çimento enjeksiyonu, jet grout kolonları ve taş kolonlar gibi zemin iyileştirme teknikleri zeminin dayanımını artırır. Yüzeysel heyelanlarda ve erozyona açık şevlerde bitkilendirme, ağaçlandırma, biyomühendislik yöntemleri, erozyon kontrol örtüleri ve püskürtme beton uygulanır. Kaya düşmesine karşı ise çelik ağlar, kaya bariyerleri, hendekler ve kaya bulonları kullanılır.

5) İzleme, erken uyarı ve planlama

Aktif heyelanlarda yer değiştirmeler inklinometre, ekstansometre, GNSS ölçümleri ve uydu radar interferometrisi (InSAR) ile; yeraltı suyu ise piyezometrelerle izlenir. Hareket hızındaki artış erken uyarı sistemlerine bağlanabilir. En etkili önlem ise riskli alanlarda yapılaşmayı baştan engellemektir. Bu amaçla heyelan duyarlılık ve tehlike haritaları hazırlanır ve imar planlarına işlenir. Ülkemizde heyelan tehlikesi bulunan alanlar, 7269 sayılı Afetler Kanunu kapsamında “afete maruz bölge” ilan edilerek yapılaşmaya kapatılabilir. Her yapı için zemin koşullarını belirleyen bir zemin etüdü yapılmalıdır.

Heyelan Öncesinde, Sırasında ve Sonrasında Ne Yapmalı?

Heyelan öncesinde

• Ev alırken veya yapı yaparken arsanın heyelan riski taşıyan bir alanda olup olmadığını belediyeden ve zemin etüdü raporundan öğrenin.
• Yamaç eteğinde izinsiz ve desteksiz kazı yapmayın; yamaç üstüne hafriyat dökmeyin.
• Çatı ve yüzey sularını yamaca değil, kanalizasyona veya yağmur suyu hattına yönlendirin; su kaçaklarını onarın.
• Çatlak, eğilme ve kaynak değişimi gibi belirtileri fark ettiğinizde yerel yönetime ve AFAD’a bildirin.

Heyelan sırasında

• Hareketin yolundan, yani yamaç aşağı doğrultuya dik yönde ve mümkünse daha yüksek, sağlam bir zemine doğru hızla uzaklaşın.
• Dere yataklarından ve vadi tabanlarından uzak durun; çamur ve moloz akmaları bu yolları izler.
• Kaçma imkânı yoksa başınızı koruyarak sağlam bir nesnenin arkasında küçülün.

Heyelan sonrasında

• Heyelan bölgesine yaklaşmayın; ikincil hareketler ve yeni düşmeler olabilir.
• Kırılan elektrik, su ve gaz hatlarını yetkililere bildirin.
• Binanızın yeniden kullanılabilirliğini uzmanların değerlendirmesini bekleyin.

Dünyada Heyelan Örnekleri

Tarihin en yıkıcı heyelanlarından biri 1963 yılında İtalya’da yaşanan Vajont felaketidir. Vajont Barajı’nın gölüne yamaçtan kayan dev bir kaya kütlesi, gölde barajın üzerinden aşan büyük bir dalga oluşturmuş ve aşağı vadideki yerleşimlerde yaklaşık 2.000 kişinin ölümüne yol açmıştır. Baraj gövdesi ayakta kalmış, ancak felaket, baraj göllerindeki su seviyesi değişimlerinin yamaç stabilitesine etkisini mühendislik literatürüne kalıcı olarak kazandırmıştır. Depremlerin tetiklediği heyelanlar da çok yıkıcı olabilir; büyük depremler dağlık bölgelerde binlerce heyelanı aynı anda tetikleyerek yolları kapatıp kurtarma çalışmalarını zorlaştırabilir.

Sık Sorulan Sorular

Heyelan nedir kısaca?

Heyelan, bir yamaçtaki toprak, kaya veya moloz kütlesinin yer çekimi etkisiyle yamaç aşağı kayması, düşmesi ya da akmasıdır. Halk arasında toprak kayması olarak da bilinir.

Heyelan türleri nelerdir?

Heyelanlar hareket biçimine göre düşme, devrilme, kayma (dönel ve düzlemsel), yanal yayılma, akma ve karmaşık hareketler olmak üzere altı ana gruba ayrılır. Malzemeye göre ise kaya, moloz ve toprak heyelanları olarak sınıflandırılır.

Heyelan en çok nerede görülür?

Türkiye’de heyelanlar en çok bol yağış alan ve dik yamaçlara sahip Doğu ve Orta Karadeniz’de görülür. Batı Karadeniz, Doğu Anadolu’nun eğimli bölgeleri ve Akdeniz kıyı dağları da heyelana yatkın alanlardır.

Heyelan en çok hangi mevsimde olur?

Heyelanlar çoğunlukla yoğun yağışların yaşandığı ilkbahar ve sonbahar aylarında, özellikle kar erimesinin yağışla birleştiği dönemlerde görülür.

Heyelanı önlemek için ne yapılır?

Drenajla yamaçtaki su uzaklaştırılır, şev eğimi azaltılır, topuğa ağırlık dolgusu yapılır, istinat duvarı, kazık, ankraj ve zemin çivisi gibi destek yapıları inşa edilir, yamaç ağaçlandırılır ve riskli alanlarda yapılaşma engellenir.

Heyelan ile çığ arasındaki fark nedir?

Heyelanda hareket eden malzeme toprak, kaya veya molozdur; çığda ise hareket eden kütle kardır. Her ikisi de yer çekimine bağlı kütle hareketidir.

Heyelan ile erozyon aynı şey mi?

Hayır. Erozyon, toprağın su ve rüzgâr gibi etkenlerle tane tane ve yavaşça taşınmasıdır. Heyelan ise büyük bir kütlenin bütün olarak yamaç aşağı hareketidir. Ayrıntılar için erozyon nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Güvenlik sayısı 1’den küçükse ne olur?

Güvenlik sayısının 1’den küçük olması, kayma yüzeyindeki direncin kütleyi tutmaya yetmediğini ve yamacın hareket edeceğini gösterir. Kalıcı şevlerde genellikle en az 1,5 değeri istenir.

İlgili konular: heyelanların nedenleri, şev nedir, kaya düşmesi, çığ, istinat duvarı.

Kaynaklar: Yılmaz, I., Mühendislik Jeolojisi İlkeler ve Temel Kavramlar. Şekercioğlu, E., Yapıların Projelendirilmesinde Mühendislik Jeolojisi. Karayolları Genel Müdürlüğü, Heyelan Tanımlama ve Veri Oluşturma Kılavuzu. Varnes, D. J. (1978), Slope Movement Types and Processes. Cruden, D. M., Varnes, D. J. (1996), Landslide Types and Processes. AFAD, afet bilgilendirme yayınları.