Mimari TasarımStatik Proje

Eğim Hesaplama: Yüzde Eğim, Derece Dönüşümü, Rampa ve Çatı Eğimi

Eğim hesaplama, iki nokta arasındaki yükseklik farkının yatay mesafeye oranını bulmaktır. Kısa cevap şudur: Yüzde eğim = (yükseklik farkı ÷ yatay mesafe) × 100. Örneğin 7,5 m yatay mesafede 60 cm yükselen bir rampanın eğimi 0,60 ÷ 7,50 × 100 = %8’dir. Aynı eğim derece cinsinden arctan(0,08) = 4,57°, oran olarak da yaklaşık 1:12,5’tir. %100 eğim 45°’ye karşılık gelir, 90°’ye değil.

Eğim hesaplama aracı aşağıdadırYükseklik ve mesafeyi girerek yüzde, derece, oran ve binde eğimi bulun; eğimi birimler arasında çevirin, yönetmeliğe göre rampa uzunluğunu ve çatı mahya yüksekliğini hesaplayın.
Hesap aracına git ↓

Bu rehberde eğimin dört farklı gösterimini, formülleri, yüzde–derece dönüşüm tablosunu ve inşaatta en çok sorulan üç uygulamayı anlatıyoruz: engelli ve otopark rampaları, çatı eğimi ve arazi ile bahçe eğimi. Yönetmeliklerdeki sınır değerleri madde numaralarıyla verdik; hesap aracında bu sınırlar otomatik olarak kontrol edilir.

Eğim hesaplama: yüzde eğim formülü, yüzde-derece dönüşümü ve engelli rampası eğim sınırları
Eğim, yükseklik farkının (h) yatay mesafeye (L) oranıdır; derece karşılığı arctan(h ÷ L) ile bulunur

Eğim Nedir? Yüzde, Derece, Oran ve Binde Eğim

Eğim, bir yüzeyin yatay düzleme göre ne kadar dik olduğunu gösterir. Aynı eğim dört farklı şekilde ifade edilebilir ve inşaatta hepsi kullanılır:

  • Yüzde eğim (%): 100 birim yatay mesafede kaç birim yükselindiğini gösterir. Yollarda, rampalarda ve çatılarda en yaygın gösterimdir. %10 eğim, 100 m’de 10 m yükselmek demektir.
  • Derece (°): Yüzeyin yatayla yaptığı açıdır. Merdiven, şev ve çatı açılarında ve ölçüm cihazlarında kullanılır.
  • Oran (1:n): 1 birim yükselmek için kaç birim yatay mesafe gerektiğini gösterir. Rampalarda ve şevlerde kullanılır; 1:12 eğim, 1 cm yükselmek için 12 cm yatay mesafe demektir.
  • Binde eğim (‰): 1.000 birim yatay mesafedeki yükselmedir. Kanalizasyon, yağmur suyu ve drenaj borularında, açık kanallarda ve demiryollarında kullanılır. %1 eğim ‰10’a eşittir.

Eğim Nasıl Hesaplanır? Formüller

Bütün eğim hesapları, yükseklik farkı (h) ile yatay mesafeden (L) oluşan dik üçgene dayanır. Yatay mesafe, iki nokta arasındaki eğik uzunluk değil, plandaki izdüşüm mesafesidir.

Yüzde eğim formülü

Eğim (%) = h ÷ L × 100

Örnek: 20 m yatay mesafede 1,5 m yükselen bir yol için eğim = 1,5 ÷ 20 × 100 = %7,5’tir.

Dereceye çevirme

Açı (°) = arctan(h ÷ L) = arctan(yüzde ÷ 100)

Tersi için yüzde = tan(açı) × 100 kullanılır. Örneğin 30°’lik bir çatı tan(30°) × 100 = %57,7 eğimlidir. Hesap makinesinde arctan tuşu genellikle “tan⁻¹” olarak gösterilir ve makinenin derece (DEG) modunda olması gerekir.

Oran ve binde eğim

n = L ÷ h = 100 ÷ yüzde ve binde eğim = yüzde × 10. Örneğin %5 eğim 1:20 oranına ve ‰50’ye karşılık gelir.

Eğik uzunluk

Rampa kaplaması, korkuluk ve çatı kaplaması için yüzeyin gerçek boyu gerekir: Eğik uzunluk = √(h² + L²). Düşük eğimlerde eğik uzunluk yatay mesafeye çok yakındır; %8’lik bir rampada fark yalnızca %0,3 civarındadır. Dik çatılarda ise fark büyür; %100 (45°) eğimde eğik uzunluk yatay mesafenin 1,414 katıdır.

Yüzde–Derece–Oran Dönüşüm Tablosu

Aşağıdaki tablo, inşaatta en sık karşılaşılan eğimlerin yüzde, derece ve oran karşılıklarını verir. Ara değerler için hesap aracındaki dönüştürücüyü kullanabilirsiniz.

Yüzde (%) Derece (°) Oran (1:n) Tipik kullanım
%1 0,57° 1:100 Boru ve kanal eğimleri (‰10)
%2 1,15° 1:50 Bahçe tesviyesi, teras ve balkon su eğimi
%5 2,86° 1:20 Uzun erişilebilir rampa
%7 4,00° 1:14,3 Orta yükseklikte erişilebilir rampa, otopark girişinin ilk 3 metresi
%8 4,57° 1:12,5 Kısa erişilebilir rampa
%10 5,71° 1:10 Dik yol, araç rampası
%15 8,53° 1:6,7 Genel otopark rampası üst sınırı
%20 11,31° 1:5 Bina otoparkı rampası üst sınırı
%33 18,26° 1:3 Geleneksel çatı gabarisi
%50 26,57° 1:2 Dik çatı, şev
%57,7 30° 1:1,73 30 derecelik çatı
%100 45° 1:1 45 derecelik çatı veya şev

Eğim Hesaplama Aracı

Araç dört farklı hesap yapar: Yükseklik ve mesafeden eğimi bulur; bilinen bir eğimi yüzde, derece, oran ve binde arasında çevirir; rampa türü ve yükseklik farkına göre yönetmelikteki en fazla eğimi ve gereken en kısa rampa uzunluğunu verir; çatı eğimi ve yatay açıklıktan mahya yüksekliğini, eğik çatı boyunu ve çatı alanı çarpanını hesaplar. Sonuçlar basit bir çizimle de gösterilir.

Örnek: 60 cm yükseklikteki giriş için rampa

Bina girişi zeminden 60 cm yüksekte olsun. Yükseklik farkı 51–100 cm aralığında olduğu için erişilebilir rampa eğimi en fazla 1:16 (%6) olabilir. Gereken en kısa yatay rampa uzunluğu 0,60 ÷ 0,06 = 10,00 m’dir. Aynı farkı %8 eğimle 7,5 m’de çıkmak mümkün olsa da bu yükseklik için yönetmeliğe uygun değildir.

Rampa Eğimi Nasıl Hesaplanır?

Rampa eğimi, rampanın çıktığı yükseklik farkının rampanın yatay uzunluğuna bölünmesiyle bulunur. Tasarımda ise genellikle tersi yapılır: Yönetmelikteki en fazla eğimden yola çıkılarak gereken en kısa rampa uzunluğu hesaplanır: Rampa uzunluğu = yükseklik farkı ÷ (en fazla eğim ÷ 100).

Engelli rampası eğimi ve ölçüleri

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin 30. maddesi, yayaların ve engelli bireylerin kullandığı rampaların eğimini yükseklik farkına göre sınırlar:

Yükseklik farkı En fazla eğim Örnek: gereken en kısa yatay uzunluk
15 cm’ye kadar 1:12 (%8) 15 cm için 1,88 m
16–50 cm 1:14 (%7) 50 cm için 7,14 m
51–100 cm 1:16 (%6) 100 cm için 16,67 m
100 cm’den fazla 1:20 (%5) 150 cm için 30,00 m

Tabloda görüldüğü gibi yükseklik farkı arttıkça izin verilen eğim azalır ve rampa hızla uzar. Yönetmelikte oran ve yüzde birlikte verildiğinden hesap aracımız daha güvenli tarafta kalan yüzde değerini kullanır. Rampa genişliği, sahanlık, korkuluk ve küpeşte şartları da aynı maddede ve erişilebilirlik standartlarında düzenlenmiştir; uzun rampalar ara sahanlıklarla bölünür. Bahçe zemininin eğimi %5’ten fazlaysa, yönetmeliğin 15. maddesine göre bahçe girişinden bina girişine kadar rampa düzenlenmesi gerekir.

Otopark rampası eğimi

Otopark Yönetmeliği’nin 5. maddesine göre araç rampalarının eğimi:

  • Genel otoparklarda ve kamyon, otobüs gibi ağır vasıta otoparklarında %15’ten,
  • Binanın kendi otopark ihtiyacını karşılayan diğer otoparklarda %20’den fazla olamaz.

Otopark rampasının genişliği en az 2,75 m olmalı, dönüşlerde rampa en az 2,75 m iç yarıçapla düzenlenmelidir. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin 16. maddesine göre otopark girişindeki eğim, ilk 3,00 metresi %7’yi geçmemek kaydıyla parsel sınırından başlatılabilir. Örneğin 3,00 m derinliğindeki bir bodrum otoparka %20 eğimle inmek için en az 15,00 m yatay rampa uzunluğu gerekir. Otopark yeri ayrılamayan durumlarda ödenen bedeli yapı ruhsatı harçları ve otopark bedeli hesaplama yazımızda anlattık; yönetmeliğin genel çerçevesi için otopark yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.

Çatı Eğimi Hesaplama

Çatı eğimi, çatının yükselişinin (mahya yüksekliği) yatay açıklığa oranıdır. Kırma ve beşik çatılarda yatay açıklık, saçak ucundan mahyanın izdüşümüne kadar olan mesafedir: Çatı eğimi (%) = mahya yüksekliği ÷ yatay açıklık × 100. Tersi için mahya yüksekliği = yatay açıklık × eğim ÷ 100 kullanılır.

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin 40. maddesine göre çatı eğimi; çatı örtüsü, yörenin mimari özellikleri ve iklim şartları dikkate alınarak idarece belirlenir ve saçak ucundan hesaplanır. Aynı maddeye göre mahya yüksekliği 5,00 m’yi geçemez. Çatı tiplerini çatı modelleri ve mansard çatı yazılarımızda anlattık.

%33 çatı eğimi nedir, kaç derecedir?

%33 eğim yaklaşık 18,26°’ye ve 1:3 oranına karşılık gelir; yani her 3 m yatay mesafede yaklaşık 1 m yükselinir. Bu değer, imar mevzuatında uzun yıllardır kullanılan çatı gabarisidir. Plansız Alanlar İmar Yönetmeliği, %33 meyilli çatı gabarisi içinde kalan çatıları bina yüksekliğine dahil etmez; İzmir Büyükşehir Belediyesi İmar Yönetmeliği gibi birçok yerel yönetmelik de çatıların %33 eğimli gabari içinde kalmasını şart koşar. Bu nedenle “33 çatı eğimi hesaplama” en sık yapılan çatı hesaplarındandır.

Örnek: Saçaktan mahyaya yatay mesafesi 6,00 m olan bir beşik çatıda %33 eğimle mahya yüksekliği 6,00 × 0,33 = 1,98 m, eğik çatı boyu √(6,00² + 1,98²) = 6,32 m’dir.

Çatı alanı nasıl hesaplanır?

Eğik çatının kaplama alanı, yatay izdüşüm alanından büyüktür: Eğik çatı alanı = izdüşüm alanı × √(1 + (eğim ÷ 100)²). %33 eğimde çarpan yaklaşık 1,053, %50’de 1,118, %100’de 1,414’tür. Kiremit, membran ve yalıtım metrajında bu çarpana ek olarak saçak taşmaları ve fire de dikkate alınmalıdır. Alan ve hacim hesapları için metrekare ve metreküp hesaplama yazımıza bakabilirsiniz.

Teras çatılarda eğim

Teras çatılar düz görünse de yağmur suyunun süzgeçlere akması için hafif bir eğimle yapılır. Yönetmelik teras çatı tanımında “yeterli eğim” ifadesini kullanır ve sayısal bir değer vermez; uygulamada şap ile yaklaşık %1–2 eğim verilmesi yaygındır. Kullanılacak su yalıtım sisteminin üretici şartlarına da uyulmalıdır.

Arazi, Bahçe ve Yol Eğimi

Arazi eğimi, iki kot noktası arasındaki yükseklik farkının aradaki yatay mesafeye bölünmesiyle bulunur. Haritada eş yükselti eğrileri kullanılıyorsa, iki eğri arasındaki kot farkı eğriler arasındaki yatay mesafeye bölünür. Arazi eğimi; kazı ve dolgu miktarını, temel kotlarını, otopark ve bahçe düzenlemesini doğrudan etkiler.

  • Bahçe tesviyesi: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin 16. maddesine göre bahçeler yola doğru en fazla %2 eğim verilerek tesviye edilir.
  • Eğimli yola cepheli parseller: %15’ten az eğimli yollarda tesviye yol eğimine göre yapılır; %15’ten fazla eğimli yollarda bina cephe hattı ile kaldırım arasında en çok 0,15 m kademe farkı bırakılır. %20’den fazla eğimli yollarda bina kotlandırması için yönetmelikte özel kurallar vardır.
  • Şevler: Kazı ve dolgu şevlerinde eğim genellikle 1:1,5 veya 1:2 gibi oranlarla ifade edilir. Ayrıntılar için şev nedir yazımıza bakabilirsiniz.
  • Yol boyuna eğimi: Yolların boyuna eğimi yol projesinde boykesit üzerinde gösterilir. Hazırlanışını yol boykesiti yazımızda anlattık.
  • Drenaj ve kanallar: Drenaj boruları ve kanallar binde eğimle projelendirilir; suyun akabilmesi için eğim hiçbir noktada sıfıra düşmemelidir. Bkz. drenaj nedir ve açık kanal akımları.

Merdiven Eğimi: 2a + b Kuralı

Merdivenlerde eğim, basamak yüksekliği (a) ile basamak genişliğinin (b) oranıyla belirlenir: eğim = a ÷ b. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin 31. maddesine göre basamak yüksekliği asansörsüz binalarda 0,16 m’yi, asansörlü binalarda 0,18 m’yi geçemez; basamak genişliği 2a + b = 60–64 cm formülüyle bulunur ve 0,27 m’den az olamaz. Örneğin 17 cm yüksekliğindeki basamak için genişlik 26–30 cm arasında olmalıdır; 28 cm seçilirse merdiven eğimi 17 ÷ 28 ≈ %61 (yaklaşık 31°) olur. Merdiven türleri için merdivenler yazımıza bakabilirsiniz.

Sahada Eğim Nasıl Ölçülür?

Hesap için gereken yükseklik farkı ve yatay mesafe sahada farklı yöntemlerle ölçülebilir. Yöntem, istenen hassasiyete ve ölçülecek mesafeye göre seçilir:

  • Su terazisi ve metre: Kısa mesafelerde (rampa, merdiven, teras) düz bir mastarın bir ucu yüzeye konur, mastar su terazisiyle yataylanır ve diğer uçtaki boşluk ölçülür. Boşluk yükseklik farkını, mastar boyu yatay mesafeyi verir. 2 m’lik mastarın ucunda 16 cm boşluk varsa eğim %8’dir.
  • Hortum terazisi: İçi su dolu şeffaf hortumun iki ucundaki su seviyesi aynı kottadır. Birbirini görmeyen noktalar arasında kot taşımak için pratik ve ucuz bir yöntemdir.
  • Lazer nivo ve mira: Döner lazer veya optik nivo ile iki noktadaki mira okumaları arasındaki fark yükseklik farkını verir. Temel, döşeme ve otopark rampası gibi işlerde santimetre altı hassasiyet sağlar.
  • Dijital eğimölçer ve telefon uygulamaları: Yüzeyin açısını doğrudan derece veya yüzde olarak gösterir. Hızlı kontrol için kullanışlıdır; ancak cihaz yüzeye tam oturmazsa birkaç onda bir derece hata yapabilir.
  • Total station ve GNSS: Arazi, yol ve büyük parsellerde noktaların koordinat ve kotları ölçülür; eğim, hesaplanan kot farkının yatay mesafeye bölünmesiyle bulunur.

Ölçümde yatay mesafeyi plan üzerinden almak, yüzey boyunca şeritle ölçmekten daha doğrudur. Rampa ve otopark gibi yönetmelik sınırına yakın işlerde, beton dökülmeden önce kalıp ve şap kotlarının kontrol edilmesi sonradan yapılacak kırım ve düzeltme masraflarını önler.

Eğim Hesaplarken Sık Yapılan Hatalar

  1. %100 eğimi 90° sanmak: %100 eğim, yükselişin yatay mesafeye eşit olduğu 45°’lik eğimdir. Dik duvar (90°) için yüzde eğim sonsuzdur.
  2. Eğik uzunluğu yatay mesafe yerine kullanmak: Formüldeki mesafe yatay izdüşümdür. Şerit metreyle rampa yüzeyi boyunca ölçülen uzunluk biraz daha büyüktür; dik yüzeylerde hata büyür.
  3. Yüzdeyi dereceye doğrusal çevirmek: Yüzde ile derece arasındaki ilişki doğrusal değildir; %10 = 5,71° iken %20 = 11,31°, %100 = 45°’dir. Çevirmek için arctan kullanılmalıdır.
  4. Rampa eğimini yükseklik farkından bağımsız seçmek: Erişilebilir rampalarda yükseklik farkı arttıkça izin verilen eğim azalır.
  5. Birimleri karıştırmak: Yükseklik santimetre, mesafe metre girilirse sonuç 100 kat hatalı çıkar.
  6. Yerel yönetmeliği atlamak: Çatı eğimi ve bazı rampa kuralları belediyelerin imar yönetmeliklerinde ayrıca düzenlenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Eğim nasıl hesaplanır?

Yükseklik farkı yatay mesafeye bölünür ve 100 ile çarpılır. Örneğin 10 m’de 1 m yükselen bir yüzeyin eğimi %10’dur.

Yüzde eğim dereceye nasıl çevrilir?

Açı = arctan(yüzde ÷ 100) formülü kullanılır. Örneğin %20 eğim arctan(0,20) = 11,31°’dir. Tersi için yüzde = tan(açı) × 100 kullanılır.

%100 eğim kaç derecedir?

%100 eğim 45°’dir; çünkü yükseliş ile yatay mesafe eşittir.

%33 çatı eğimi kaç derecedir?

Yaklaşık 18,26°’dir ve 1:3 oranına karşılık gelir.

Engelli rampası eğimi ne olmalı?

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğine göre yükseklik farkı 15 cm’ye kadar 1:12 (%8), 16–50 cm arasında 1:14 (%7), 51–100 cm arasında 1:16 (%6), 100 cm’den fazlaysa 1:20 (%5) olmalıdır.

1 metre yükseklik için rampa kaç metre olmalı?

100 cm yükseklik farkı 51–100 cm aralığında kaldığı için en fazla %6 eğim uygulanır; gereken en kısa yatay rampa uzunluğu 1,00 ÷ 0,06 ≈ 16,67 m’dir.

Otopark rampası eğimi en fazla yüzde kaç olabilir?

Binanın kendi otoparklarında %20, genel otoparklarda ve ağır vasıta otoparklarında %15’tir. Rampa genişliği en az 2,75 m olmalıdır.

Binde eğim ne demek?

1.000 birim yatay mesafedeki yükselmedir. ‰10, %1’e eşittir. Kanalizasyon, yağmur suyu ve drenaj borularında kullanılır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yönetmelik değerleri yazının hazırlandığı tarihteki metinlere göre verilmiştir; belediyelerin imar yönetmelikleri ve imar planı notları ek kurallar getirebilir. Proje ve uygulamada güncel mevzuatı ve ilgili idarenin görüşünü esas alın.

İlgili Yazılar

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir